Главная страница

Księstwo sieluńskie lub dobra sieluńskie – kompleks dóbr ziemskich na północnym Mazowszu z centrum w Sieluniu, będących beneficjum prepozyta kapituły kościoła katedralnego w Płocku, zwanego proboszczem katedralnym. Od 1598 roku (od XVIII wieku na stałe) proboszczowie zaczęli posługiwać się tytułem książęcym, a sam dobre zaczęto nazywać księstwem. Uzurpacja ta została zalegalizowana w czasie Sejmu Wielkiego, jednocześnie jednak proboszczowie utracili zwierzchność nad szlachtą zagrodową zamieszkującą te dobra. Po III rozbiorze Polski w 1795 roku dobra sieluńskie zostały zsekularyzowane i zajęte przez rząd pruski. W okresie Księstwa Warszawskiego stały się własnością marszałka Francji Michela Neya, po kongresie wiedeńskim zostały zajęte przez rząd Królestwa Polskiego. Prepozyci katedralni płoccy posługiwali się jednak tytułem książęcym do roku 1817.

Położenie i terytorium

Dobra sieluńskie obejmowały obszar trzech parafii położonych po obu brzegach rzeki Narwi - sieluńskiej, gąsewskiej i goworowskiej, a także fragment parafii rzekuńskiej. Północną granicą dóbr było koryto rzeki Omulew, na południu zaś po prawej stronie Narwi rzeka Orzyc, zaś po lewej Orz. Na zachodzie granica dóbr dochodziła do Krasnosielca i Makowa (nie obejmując samych miejscowości), zaś na wschodzie wieś Tomasze. W skład dóbr wchodziło 5 wójtostw oraz 17 wsi zorganizowanych w pięć kluczy[1]:

Oprócz tych miejscowości będących własnością proboszczów, na terenie księstwa znajdowały się wsie szlacheckie. Na prawym brzegu Narwi były to: Rupino-Stare, Rupino-Pokrzywnica (dziś Rupin), Gołembie, Ogonowo lub Zagnanowo (dziś Ogony), Grzymały-Młynarze, Ochenki-Stare, Ochenki-Nowe (dziś Ochenki), Modzele, Śledzie, Długołęka, Chojnowo, Koski, Rogale, Chrzczonki-Miłuny. Po lewej stronie Narwi były to: ChełstyNogawki-Mierzejewo, CiskDamięty, Korczaki-Klenczany, GrabowoBobinoStroniawy, Mierzejewo, Jawory, Gierwaty-Szeligi, Gierwaty-Stare, Gierwaty-Zarzeczne, Daniłowo i Zalesie.

Łącznie wsi szlacheckich było 25, zamieszkiwało je ok. 700 osób[2]

Historia

Dobra sieluńskie stały się własnością prepozytów w XIII wieku. Z biegiem czasu prerogatywy proboszczów płockich stawały się coraz większe. Uzyskali oni prawo mianowania urzędników - wojtów, sołtysów; nadawali dobra, przenosili wsie na prawo niemieckie. Sami proboszczowie tytułowali się "wielkimi prepozytami" (praepositus magnus)[3]. Poddani proboszcza zwolnieni byli z większości posług i danin, wobec czego dobrowolnie oddawała się pod władzę proboszcza płockiego szlachta zagrodowa. Proces ten uległ przyspieszeniu, kiedy proboszczem płockim był Henryk, syn księcia mazowieckiego Siemowita III, a więc członek dynastii panującej.

W samym Sieluniu na początku XV wieku powstaje gród, który wkrótce przybiera znamiona stołeczności. To jest od tego momentu wszelkie nadania i rozporządzenia w dobrach sieluńskich są wydawane w Sieluniu, a nie tak jak było do tej pory w Płocku[4]. W Sieluniu powstaje sąd ziemski, który rozstrzyga konflikty pomiędzy szlachtą osiadłą. W 1510 roku proboszczowie zaczynają określać dobra sieluńskie mianem "ziemi" (territorium), wyłączając je poniekąd z ziemi łomżyńskiej i różańskiej. Zaś w 1519 roku powołany został sąd grodzki, na którego czele stanął mianowany przez proboszcza starosta, a co za tym idzie prepozyci objęli całkowitą władzę sądowniczą nad szlachtą sieluńską, roztrzygali również sprawy podlegające prawu miecza. Szlachta straciła prawo odwoływania się do księcia, od wyroków sądu grodzkiego odwoływać mogła się jedynie do samego prepozyta. Po włączeniu Mazowsza do Korony, pozycja szlachty sieluńskiej była wyjątkowa, w sytuacji gdy szlachta w Polsce cieszyła się rosnącymi swobodami, szlachta sieluńska znajdowała się pod ścisłą kontrolą władzy duchownej. Jedynie w księstwie siewierskim, będącym własnością biskupa krakowskiego, sytuacja była porównywalna, siewierszczyzna nie była jednak formalnie częścią Rzeczypospolitej[5].

Od tego momentu rozpoczął się proces walki szlachty sieluńskiej o zrównanie w prawach ze szlachtą polską, a także zrzucenie zwierzchności duchownej. Pierwszym aktem tego procesu było odwołanie się do vicesregenta mazowieckiego, który wziął stronę szlachty sieluńskiej. Odpowiedzią proboszcza płockiego był najazd na wsie szlacheckie i zagrabienie dokumentów potwierdzających szlachectwo, jedyną podstawę ubiegania się o wyzwolenie spod władzy kościelnej[6]. W 1595 roku z inspiracji proboszcza szlachta ziemi różańskiej zebrana na sejmiku wykluczyła szlachtę sieluńską ze swych szeregów i odmówiła jej szlachectwa. W 1598 roku prepozyt Andrzej z Bnina Opaliński narzucił na nią obowiązek płacenia dziesięciny, przybierając także po raz pierwszy tytuł książęcy[7]. Zwyczaj ten nie był kontynuowany przez jego następców. Dopiero w 1723 roku Teodor Czartoryski, noszący tytuł książęcy z racji pochodzenia, utrzymał tę tytulaturę obejmując probostwo sieluńskie, co jego następcy kontynuowali, nie zważając na brak prawnych podstaw[8].

Około połowy XVIII wieku wysiłek całej szlachty sieluńskiej na rzecz zniesienia zwierzchnictwa kościelnego rozgorzał na nowo. Do tej pory jedynie pojedynczy szlachcice dokonywali próby udowodnienia własnego szlachectwa. Szereg procesów i odwołań do sejmu swoje zwieńczenie znalazł na Sejmie Wielkim, kiedy 29 listopada 1791 uchwałą sejmową ze szlachty sieluńskiej zniesiona została całkowicie jurysdykcja duchowna. Prepozyt płocki Marcin Szeptycki, spodziewając się takiego rozstrzygnięcia, dobrowolnie zrzekł się władzy nad szlachtą sieluńską. Podobny los spotkał szlachtę księstwa siewierskiego[9]. Jednocześnie jednak ten sam sejm uprawomocnił tytuł księcia sieluńskiego, który proboszczowie katedralni płoccy używali do roku 1817[10].

Dobra beneficjalne, będące w ręku proboszczów, zostały zajęte przez rząd pruski po rozbiorach Polski. Następnie nadane Michelowi Neyowi w okresie Księstwa Warszawskiego, ostatecznie przepadły na rzecz rządu Królestwa Polskiego.

  1. Władysław Smoleński, Mazowiecka szlachta w poddaństwie proboszczów płockich, 1878, s. 23-24.
  2. Władysław Smoleński, Mazowiecka szlachta w poddaństwie proboszczów płockich, s. 31.
  3. Władysław Smoleński, Mazowiecka szlachta w poddaństwie proboszczów płockich, s. 24.
  4. Władysław Smoleński, Mazowiecka szlachta w poddaństwie proboszczów płockich, s. 42-43.
  5. Jolanta Choińska-Mika, Sejmiki mazowieckie w dobie Wazów, 1998, s. 13.
  6. Władysław Smoleński, Mazowiecka szlachta w poddaństwie proboszczów płockich, s. 48-50.
  7. Władysław Smoleński, Mazowiecka szlachta w poddaństwie proboszczów płockich, s. 50-51.
  8. Władysław Smoleński, Mazowiecka szlachta w poddaństwie proboszczów płockich, s. 56.
  9. Władysław Smoleński, Mazowiecka szlachta w poddaństwie proboszczów płockich, s. 74-75.
  10. Władysław Smoleński, Mazowiecka szlachta w poddaństwie proboszczów płockich, s. 79.