Главная страница

Położenie Nigru na mapie Afryki.

Kryzys polityczny w Nigrze w 2009 - kryzys polityczny i konstytucyjny w Nigrze, spowodowany konfliktem między prezydentem Tandją Mamadou a władzą sadowniczą i ustawodawczą na temat trzyletniego wydłużenia rządów prezydenta i projektu zmiany konstytucji, znoszącej m.in. limit kadencji prezydenckich.

W maju i czerwcu 2009 prezydenckim planom zorganizowania referendum w sprawie zmiany konstytucji sprzeciwił się zarówno parlament jak i Sąd Konstytucyjny, który uznał je za sprzeczne z prawem. Prezydent nie zrezygnował jednak z idei przedłużenia swoich rządów i pod koniec maja rozwiązał parlament, a miesiąc później ogłosił rozwiązanie rządu, Sądu Konstytucyjnego i wprowadzenie rządów bezpośrednich. W wyznaczonym na 4 sierpnia 2009 referendum, według oficjalnych wyników, ponad 92% głosujących opowiedziało się za wydłużeniem kadencji prezydenta Tandji o 3 lata oraz zmianą w tym czasie konstytucji. Wydarzeniom w Nigrze towarzyszyły masowe protesty społeczne i potępienie ze strony części społeczności międzynarodowej.

Plany zmian w konstytucji

Propozycja zorganizowania referendum zmieniającego konstytucję pojawiła się po raz pierwszy w maju 2009. Jednak sam temat wydłużenia rządów prezydenta Tandji był poruszany wcześniej. W grudniu 2008 zwolennicy prezydenta rozpoczęli kampanię na rzecz przedłużenia jego władzy[1]. Szybko zaktywizowali się również jego przeciwnicy, którzy w odpowiedzi zorganizowali marsze protestacyjne w Niamej[2]. Konstytucja z 1999 zabraniała prezydentowi pełnienia funkcji przez więcej niż dwie kadencje (art. 36) oraz zakazywała zmiany tego przepisu w jakikolwiek sposób (art. 136). 11 marca 2009, w czasie wizyty prezydenta Francji Nicolasa Sarkozy'ego, Tandja zapewnił, że zamierza odejść z urzędu wraz z końcem drugiej kadencji w grudniu 2009[3].

W maju 2009, w czasie wizyty w Agadez, prezydent stwierdził jednak, że "naród domaga się jego pozostania przy władzy". W kolejnych dniach ogłosił plan zorganizowania referendum na temat zmiany obowiązującej konstytucji i utworzenia VI Republiki Nigru[4].

Planom prezydenta od razu sprzeciwiła się główna partia opozycyjna, PNDS pod wodzą Mahamadou Issoufou, a także główni koalicjanci partii rządzącej, ANDP pod wodzą Moumouni Adamou Djermakoye oraz CDS na czele z Mahamane Ousmane. Partie te pomimo krytycznego stanowiska w sprawie referendum, pozostały jednak w koalicji[5][6].

25 maja 2009 Sąd Konstytucyjny, który miał obowiązek zaopiniować projekt referendum (opinia niewiążąca), ogłosił, że referendum w sprawie zmiany konstytucji, dopuszczającej trzecią kadencję prezydenta, jest niezgodne z prawem i niekonstytucyjne. Sędziowie orzekli, że "prezydent nie może zmienić konstytucji bez złamania złożonej przysięgi"[7].

26 maja 2009, w kilkanaście godzin po orzeczeniu sądu, prezydent Tandja ogłosił rozwiązanie Zgromadzenia Narodowego. Zgodnie z konstytucją prezydent mógł raz na dwa lata rozwiązać parlament, lecz w ciągu następnych 3 miesięcy musiał zarządzić nowe wybory parlamentarne[8].

Przejęcie pełni władzy wykonawczej

Zabiegający o wydłużenie rządów prezydent Tandja Mamadou.

12 czerwca Sąd Konstytucyjny, odpowiadając na wniosek zgłoszony przez koalicję partii opozycyjnych, wydał wiążące i bezapelacyjne orzeczenie, w którym uznał sierpniowe referendum za niezgodne z prawem i sprzeciwił się jego przeprowadzeniu[9][10]. 19 czerwca Niezależna Narodowa Komisja Wyborcza wyznaczyła datę wcześniejszych wyborów parlamentarnych na 20 sierpnia i zakazała przeprowadzenia do tego czasu referendum[11].

21 czerwca 2009 prezydent Tandja ogłosił, że uszanuje postanowienia Sadu Konstytucyjnego i komisji wyborczej i zawiesi plany zmiany konstytucji do czasu wyborów parlamentarnych[12]. Jednak już 24 czerwca wezwał Sąd Konstytucyjny do anulowania jego orzeczenia, zarzucając mu przekroczenie swoich kompetencji. W odpowiedzi, następnego dnia wyjście z koalicji rządowej ogłosiła partia CDS (Konwencja Demokratyczna i Społeczna)[13].

26 czerwca 2009 Tandja Mamadou ogłosił rozwiązanie rządu i przejęcie nadzwyczajnych uprawnień wykonawczych, w tym wprowadzenie rządów za pomocą dekretów. Potencjalnie pozwalało mu to na samodzielne zarządzenie przeprowadzenia referendum[14][15]. Następnego dnia lider opozycji, Mahamadou Issoufou, oskarżył prezydenta o przeprowadzenie zamachu stanu i wezwał cały naród do wyrażenia sprzeciwu, zgodnie z art. 13. konstytucji, który upoważniał naród to zignorowania "ewidentnie bezprawnych decyzji" władz[16].

29 czerwca 2009 prezydent ogłosił rozwiązanie Sądu Konstytucyjnego i zawieszenie trzech artykułów konstytucji odnoszących się do jego funkcjonowania i kompetencji[17]. Najwyższa Rada ds. Komunikacji zawiesiła nadawanie telewizji Dounia TV z powodu "transmitowania przez nią audycji wzywających do działań przeciw służbom bezpieczeństwa". Telewizja ta wyemitowała wcześniej oświadczenie lidera opozycji Maahamadou Issoufou[18]. 3 lipca 2009 prezydent Tandja mianował nowy skład Sądu Konstytucyjnego[19].

Protesty społeczne

W maju i w czerwcu 2009 przez Niger przetoczyła się fala masowych protestów społecznych i strajków. 10 maja w stolicy, Niamej, miała miejsce 10-tysięczna manifestacja przeciwko referendum i zniesieniu limitu kadencji prezydenta. W demonstracjach brali udział główni politycy opozycji, w tym były premier Hama Amadou[20][21]. W czasie jednej z manifestacji 14 czerwca 2009 na atak serca zmarł lider partii ANDP Moumouni Adamou Djermakoye[22].

Pod koniec maja 20 partii politycznych i organizacji społecznych, sprzeciwiających się zmianie konstytucji, uformowało obywatelską koalicję Front Obrony Demokracji (FDD). 20 tysięcy osób wyszło wówczas na ulice, by zaprotestować przeciw planom prezydenta[7].

1 czerwca 2009 doszło do eskalacji napięcia w społeczeństwie. Służby bezpieczeństwa użyły gazu łzawiącego przeciw ludności protestującej przeciwko planom prezydenta w mieście Dosso, 140 km na zachód od Niamej. Protestujący podłożyli ogień pod pojazdy w mieście oraz zniszczyli drzwi i okna wielu budynków[23]. Związki zawodowe wezwały prezydenta do rezygnacji z planów zmiany konstytucji[24]. 25 czerwca 2009 rozpoczął się ogólnonarodowy strajk, w którym wzięli udział pracownicy sektora bankowego, finansowego, służby zdrowia oraz pracownicy lotniska[13]. 1 lipca w Niamej rozpoczął się kolejny strajk, do którego przystąpili pracownicy administracji i właściciele sklepów. W mieście wzmocniona została obecność służb porządkowych, szczególnie wokół głównego rynku w stolicy[25]. 13 lipca strajk rozpoczęli prawnicy. Zdecydowali się on na "złożenie tog", by wrazić solidarność z rozwiązanym Sądem Konstytucyjnym[26].

15 lipca 2009, w Niamej, około 100 kobiet zostało rozpędzonych przez siły bezpieczeństwa przy użyciu pałek i gazu łzawiącego podczas protestu przeciw planowanemu referendum. Kobiety, należące do Frontu Obrony Demokracji, protestowały przed budynkiem rozwiązanego Sądu Konstytucyjnego[27].

Prezydent Tandja i jego zwolennicy argumentowali, że potrzebuje on czasu na dokończenie narodowych projektów - budowę wielkiej kopalni uranu, rafinerii naftowej oraz tamy na rzecze Niger[24].

Referendum

Przebieg wydarzeń
8 maja 2009 Ogłoszenie przez prezydenta Tandję Mamadou planów wydłużenia swoich rządów i organizacji referendum konstytucyjnego.
25 maja 2009 Uznanie przez Sąd Konstytucyjny zniesienia limitu kadencji prezydenckich za niezgodne z prawem.
26 maja 2009 Rozwiązanie przez prezydenta parlamentu.
12 czerwca 2009 Uznanie przez Sąd Konstytucyjny referendum o zmianie konstytucji za niezgodne z prawem.
26 czerwca 2009 Rozwiązanie rządu i przejęcie nadzwyczajnych uprawnień wykonawczych przez prezydenta Tandję.
29 czerwca 2009 Rozwiązanie przez prezydenta Sądu Konstytucyjnego.
4 sierpnia 2009 Referendum zatwierdzające wydłużenie władzy prezydenta o trzy lata i wyrażające zgodę na zmianę konstytucji.

5 czerwca Rada Ministrów przyjęła projekt organizacji referendum, wyznaczając jego datę na 4 sierpnia 2009. Kampania referendalna trwała od 13 lipca do 2 sierpnia. Obywatele zostali zapytani o zgodę na projekt zmiany konstytucji. Projekt ten nie został jednak ostatecznie opracowany. Wypracowano tylko jego główne założenia. Zgodnie z nimi, obecny mandat prezydenta zostałby przedłużony o trzy lata. W tym przejściowym okresie miał zostać opracowany projekt nowej konstytucji, która zmieniałaby system rządów z półprezydenckiego na prezydencki oraz znosiłaby limit kadencji prezydenta[28][29][30][31].

Opozycja wezwała do zbojkotowania głosowania. 4 sierpnia 2009, w dniu referendum, prezydent Tandja oświadczył, że "jest to wieki dzień, w którym spełniły się nasze życzenia"[31]. W stolicy głosowanie przebiegło w dość spokojnej atmosferze, przy wzmocnionej obecności służb bezpieczeństwa[32]. Do starć ze służbami doszło w mieści Illela, kiedy przeciwnicy prezydenta próbowali zablokować dostęp do lokali wyborczych oraz w mieście Dosso, w którym przeprowadzono antyprezydencki protest[33].

7 sierpnia 2009 komisja wyborcza ogłosiła oficjalne wyniki referendum, według których projekt zmiany konstytucji poparło 92,5% głosujących, przy frekwencji wynoszącej 68,26%. Opozycja odrzuciła oficjalne wyniki, twierdząc że prawdziwa frekwencja wynosiła mniej niż 5%[34].

Reakcja międzynarodowa

  • Flag of the United Nations.svg ONZ - sekretarz generalny ONZ Ban Ki-moon oświadczył, że działania nigerskich władz "poważnie utrudniły pełnienie funkcji gwarantów rządów prawa przez krajowe instytucje demokratyczne i Sąd Konstytucyjny"[19].
  • 20px ECOWAS - ECOWAS 18 maja 2009 oświadczyła, że może ukarać Niger sankcjami gospodarczymi, jeśli podejmie niedemokratyczne kroki w sprawie organizacji referendum. Zagroziła także zawieszeniem członkostwa kraju w organizacji w przypadku naruszenia zasad demokratycznych[35]. 22 czerwca 2009, w czasie szczytu w Abudży, plany referendalne prezydenta Tandji były jednym z jej głównych tematów obrad. Przedstawiciele ECOWAS oświadczyli, że nigerski prezydent "stara się utrzymać władzę w sposób niedemokratyczny"[36].
  • Flag of Europe.svg UE - na początku czerwca 2009 UE oświadczyła, że działania prezydenta Tandji wzbudzają "poważne wątpliwości" co do wysokości pomocy finansowej przeznaczonej dla Nigru[19]. 13 lipca UE zadecydowała o wstrzymaniu przekazania transzy pomocy finansowej dla Nigru[26].
  • Flag of France.svg Francja - Francja potępiła "wielokrotne ataki na demokrację" prezydenta Tandji[37]. Po referendum konstytucyjnym wezwała Niger do "podjęcia dialogu z wszystkimi siłami politycznymi" i "szybkiego przywrócenia ram konstytucyjnych i demokratycznych". Rzecznik francuskiego MSZ stwierdził, że Paryż będzie z uwagą przyglądał się nadchodzącym wyborom parlamentarnym, które powinny być "przejrzyste, uczciwe demokratyczne"[38].
  • Flag of the United States.svg Stany Zjednoczone - w czerwcu 2009 USA ostrzegły Niger przed organizowaniem referendum i stwierdziły, że byłoby ono "krokiem w tył dla demokracji"[22].
  • Plany zorganizowania referendum skrytykowała również Flag of Canada.svg Kanada[10].
  1. Le Président Tandja reste muet sur les appels en faveur d’une prolongation de son mandat (fr.). Jeune Afrique, 19 grudnia 2008. [dostęp 2009-08-13].
  2. Des Nigériens manifestent pour la mise en place d’une transition politique de trois ans dans leur pays (fr.). Jeune Afrique, 21 grudnia 2008. [dostęp 2009-08-13].
  3. Niger : « Je suis prêt à partir à la fin de mon mandat », affirme le Président nigérien (fr.). congoplus.info, 28 marca 2009. [dostęp 2009-08-13].
  4. Le président de la République Mamadou Tandja: «Le peuple demande que je reste, je ne peux pas rester insensible à son appel.» (fr.). Le Temoin, 8 maja 2009. [dostęp 2009-08-13].
  5. Le principal parti allié de Tandja contre son projet de référendum (fr.). Niger Diaspora, 15 maja 2009. [dostęp 2009-08-13].
  6. Ousmane et Djermokoye espèrent toujours l’ouverture des négociations avec Tandja (fr.). Le Temoin, 14 maja 2009. [dostęp 2009-08-13].
  7. a b Niger court says third-term referendum unlawful (ang.). Reuters, 26 maja 2009. [dostęp 2009-08-13].
  8. Niger's Tandja dissolves parliament (ang.). Reuters, 26 maja 2009. [dostęp 2009-08-13].
  9. Niger leader at rival's funeral (ang.). BBC News, 15 czerwca 2009. [dostęp 2009-08-13].
  10. a b Niger's top court rejects referendum on new constitution (ang.). AFP, 12 czerwca 2009. [dostęp 2009-08-13].
  11. Tense Niger set for August poll (ang.). BBC News, 19 czerwca 2009. [dostęp 2009-08-13].
  12. Le président Tandja renonce à son projet de référendum (fr.). Radio France Intarnationale, 21 czerwca 2009. [dostęp 2009-08-13].
  13. a b Niger president's main ally quits the government (ang.). AFP, 25 czerwca 2009. [dostęp 2009-08-13].
  14. Niger president rules by decree after court snub (ang.). Reuters, 26 czerwca 2009. [dostęp 2009-08-13].
  15. Emergency powers for Niger leader (ang.). BBC News, 26 czerwca 2009. [dostęp 2009-08-13].
  16. Niger: l'opposition dénonce "le coup d'Etat" du président Tandja (fr.). AFP, 27 czerwca 2009. [dostęp 2009-08-13].
  17. COMMUNIQUE DU SECRETARIAT GENERAL DU GOUVERNEMENT : DISSOLUTION DE LA COUR CONSTITUTIONNELLE… (fr.). SECRETARIAT GENERAL DU GOUVERNEMENT, 29 czerwca 2009. [dostęp 2009-08-13].
  18. Suspension des programmes de la Radio et de la Télévision Dounia (fr.). LE PRESIDENT DU CONSEIL SUPERIEUR DE LA COMMUNICATION, 28 czerwca 2009. [dostęp 2009-08-13].
  19. a b c Niger anger at court appointment (ang.). BBC News, 3 lipca 2009. [dostęp 2009-08-13].
  20. Niger: grande manifestation à Niamey contre une nouvelle constitution (fr.). Issikta Touaregs, 10 maja 2009. [dostęp 2009-08-13].
  21. Démonstration de force des anti-Tazartché: et retour en force des pro-Hama (fr.). Le Temoin, 14 maja 2009. [dostęp 2009-08-13].
  22. a b Niger protesters march against constitutional change (ang.). Reuters, 14 czerwca 2009. [dostęp 2009-08-13].
  23. Niger anti-referendum protests turn violent (ang.). Reuters, 1 czerwca 2009. [dostęp 2009-08-13].
  24. a b Niger leader's poll bid condemned (ang.). BBC News, 1 czerwca 2009. [dostęp 2009-08-13].
  25. Niger divided over general strike (ang.). BBC News, 1 lipca 2009. [dostęp 2009-08-13].
  26. a b Lawyers challenge Niger president (ang.). BBC News, 13 lipca 2009. [dostęp 2009-08-13].
  27. Tear gas disperses Niger protest (ang.). BBC News, 15 lipca 2009. [dostęp 2009-08-13].
  28. Au conseil des ministres : le corps électoral convoqué pour le mardi 4 août 2009 - la campagne référendaire ouverte le lundi 13 juillet 2009 à 00 heure et close le dimanche 2 août 2009 à 24 heures (fr.). Le Sahel, Government of Niger, 8 czerwca 2009. [dostęp 2009-08-13].
  29. Niger to vote August 4 on extension of presidential mandate (ang.). AFP, 5 czerwca 2009. [dostęp 2009-08-13].
  30. Niger to hold referendum on 3rd term (ang.). eTaiwan News, 6 czerwca 2009. [dostęp 2009-08-13].
  31. a b Niger holds poll on third term (ang.). BBC News, 4 sierpnia 2009. [dostęp 2009-08-13].
  32. Voters head to polls as opposition urges boycott (ang.). France24, 4 sierpnia 2009. [dostęp 2009-08-13].
  33. Protesters clash with police over referendum (ang.). France24, 4 sierpnia 2009. [dostęp 2009-08-13].
  34. President wins referendum to extend term in office (ang.). France24, 7 sierpnia 2009. [dostęp 2009-08-13].
  35. Region warns Niger's leader on plan to keep power (ang.). Reuters, 18 maja 2009. [dostęp 2009-08-13].
  36. West African summit tackles Niger, Guinea, and eco crisis (ang.). AFP, 22 czerwca 2009. [dostęp 2009-08-13].
  37. President claims victory ahead of referendum results (ang.). France24, 6 sierpnia 2009. [dostęp 2009-08-13].
  38. Niger 'must return to democracy' (ang.). BBC News, 10 sierpnia 2009. [dostęp 2009-08-13].