Главная страница

Szablon:Okręt rozszerzony infobox Krasnyj Krym (Красный Крым) – radziecki krążownik lekki z okresu międzywojennego i II wojny światowej. Był jedynym ukończonym okrętem typu Swietłana; poprzednio nosił nazwy "Swietłana" (Светлана) i "Profintern" (Профинтерн). Podczas wojny walczył na Morzu Czarnym, zyskując honorowy tytuł okrętu gwardyjskiego. Nazwę tę nosił następnie niszczyciel projektu 61 z 1970 roku.

Historia

Budowę "Krasnego Krymu" rozpoczęto w 1913 jako krążownika "Swietłana", głównego okrętu z czterech krążowników lekkich typu Swietłana, dla rosyjskiej carskiej Floty Bałtyckiej. Były to pierwsze rosyjskie krążowniki lekkie. Z powodu wybuchu I wojny światowej, a następnie rewolucji w Rosji, żaden z okrętów nie został ukończony w terminie. Ostatecznie tylko "Swietłana" została ukończona zgodnie z projektem, natomiast dwa dalsze przebudowano na zbiornikowce, a z ukończenia ostatniego okrętu zrezygnowano. Na typie Swietłana oparte były ponadto większe okręty typu Admirał Nachimow, budowane dla Floty Czarnomorskiej (czasami zaliczane do typu Swietłana).

Stępkę pod budowę "Swietłany" położono 24 listopada 1913 (11 listopada starego stylu)[a], w stoczni Russko-Bałtijskij Sudostroitielnyj i Miechaniczeskij Zawod w Rewlu (ob. Tallinn). Termin ukończenia okrętu przewidywano na 1 lipca 1915, ale data ta okazała się zupełnie nierealna, do czego przyczynił się wybuch I wojny światowej i wywołane przez nią trudności materiałowe i z poddostawcami[1]. Kadłub wodowano 21 listopada 1915 (8 listopada starego stylu)[a], lecz na etapie wyposażania wystąpiły dalsze opóźnienia z powodu trudności wojennych. Z powodu zagrożenia Rewla przez niemiecką armię, kadłub odholowano w październiku 1917 do Piotrogrodu. Planowano następnie ukończenie okrętu na 1919 rok, lecz stanęła temu na przeszkodzie rewolucja październikowa, a następnie wojna domowa w Rosji. Prace nad okrętem przerwano, przy gotowości ok. 85%[2].

Z powodu trudnej sytuacji ekonomicznej Rosji radzieckiej, dopiero pod koniec 1924 wznowiono prace nad ukończeniem okrętu, w Zakładzie Bałtyckim (Bałtijskij Zawod) w Leningradzie[3]. Podjęto decyzję o dokończeniu budowy według pierwotnego projektu, z niewielkimi zmianami uzbrojenia (zastąpienie 4 dział przeciwlotniczych 63 mm przez działa 75 mm i dodanie 3 potrójnych aparatów torpedowych 450 mm, w miejsce wyrzutni podwodnych)[2]. Dodano możliwość przenoszenia wodnosamolotów rozpoznawczych, spuszczanych na wodę dźwigiem. 5 lutego 1925 okręt otrzymał nową "rewolucyjną" nazwę "Profintern" (międzynarodówka komunistycznych związków zawodowych)[b].

1 lipca 1928 "Profintern" wszedł do służby w radzieckich Siłach Morskich Morza Bałtyckiego. Drugim podobnym ukończonym okrętem była "Czerwona Ukraina" czarnomorskiego typu Admirał Nachimow.

Opis, ocena i modernizacje

"Krasnyj Krym" ukończono według pierwotnego projektu krążowników typu Swietłana, z niewielkimi modyfikacjami uzbrojenia. W chwili wejścia do służby był już jednostką przestarzałą, przede wszystkim z powodu mało racjonalnego rozmieszczenia artylerii, typowego dla krążowników sprzed I wojny światowej, a także stosunkowo małego kalibru dział[2]. Artylerię główną stanowiło aż 15 pojedynczych dział kalibru 130 mm, z których jednak tylko 8 stanowiło salwę burtową. 9 dział było umieszczonych w stanowiskach na pokładzie, chronionych maskami przeciwodłamkowymi grubości 25 mm, a pozostałe 6 w analogicznie chronionych kazamatach. Uzbrojenie to, jakkolwiek przewyższające liczbą dział krążowniki okresu I wojny światowej, ustępowało powojennym zagranicznym krążownikom lekkim, uzbrojonym standardowo w racjonalniej rozmieszczone działa kalibru 152 mm. Nietypową cechą architektury było umieszczenie części dział w kazamatach, rzadko stosowane już nawet w czasie projektowania okrętów.

"Krasnyj Krym"

W burtach pod pokładem dziobowym znajdowały się kazamaty dla 4 dział 130 mm – po dwie na burtę. Na pokładzie dziobowym znajdowało się pojedyncze działo 130 mm, za nim mało rozbudowana nadbudówka połączona z trójnożnym masztem i przednim kominem, a dalej dwa stanowiska dział 130 mm na burtach. Na pokładzie rufowym była niska jednopiętrowa nadbudówka, na której znajdowały się dwa stanowiska dział obok siebie. W ścianach nadbudówki były z kolei rufowe kazamaty dwóch dział 130 mm (ich ściany stanowiły przedłużenie burt). Pozostałe 4 działa 130 mm umieszczone były na sponsonach pokładu na śródokręciu, po dwa na burtę[1].

Uzbrojenie przeciwlotnicze początkowo stanowiły 4 pojedyncze działa 75 mm wz.28 Mellera[c]. W latach 1935-1936 podczas modernizacji, zastąpiono je przez 3 dwudziałowe stanowiska włoskich dział 100 mm plot Minzini, z maskami ochronnymi (jedno na pokładzie dziobowym, przed armatą 130 mm i dwa na pokładzie rufowym, obok siebie). Pod koniec lat 30. dodano 6 pojedynczych działek plot 45 mm i 7 wkm 12,7 mm DSzK[2]. Zdjęto wówczas przestarzałe wyposażenie lotnicze. Półautomatyczne działka 45 mm 21-K były jednak mało skuteczne, więc podczas wojny w latach 1941-42 wzmocniono uzbrojenie małokalibrowe, dodając 10 skuteczniejszych pojedynczych automatycznych armat 37 mm 70-K i dwa poczwórnie sprzężone wkm-y 12,7 mm Vickers (brytyjskie). W lipcu 1944 zamieniono działka 45 mm na dalsze 4 działka 37 mm i zdjęto 3 wkm-y DSzK[2]. Załoga okrętu wówczas wzrosła do 852 ludzi. Dopiero w 1945 okręt otrzymał radar – brytyjski Typ 291[2].

Początkowo uzbrojenie torpedowe stanowiło 9 wyrzutni torped 450 mm w 3 potrójnych aparatach torpedowych na pokładzie rufowym (dwa na burtach i jeden w osi symetrii na samej rufie). W latach 30. wymieniono je na 12 wyrzutni w 4 aparatach, rozmieszczonych po dwa na burtach na śródokręciu. Podczas modernizacji w 1935-1936 zamieniono je na dwa potrójne aparaty torpedowe 533 mm na burtach, za trzecim kominem[2]. Okręt mógł przenosić do 90 min morskich (inne źródła: 100 min) oraz 30 bomb głębinowych[4].

Główny burtowy pas pancerny na linii wodnej ciągnął się na większości długości okrętu i miał grubość 75 mm i wysokość 2,1 m, wykonany był z cementowanej stali Kruppa. Nad nim rozciągał się górny pas, grubości 25 mm, wysokości 2,25 m, na całej długości kadłuba. Dolny pokład (na wysokości górnej krawędzi głównego pasa pancernego) miał grubość 20 mm, górny pokład miał również grubość 20 mm. Maszyna sterowa była przykryta pancerzem 25 mm. Na rufie była poprzeczna gródź pancerna grubości 50 mm. Stanowisko dowodzenia było chronione pancerzem 75 mm (podłoga i dach 50 mm). Maski dział miały pancerz przeciwodłamkowy 25 mm. Masa opancerzenia wynosiła 1330 t.[1].

Na próbach "Profintern" osiągnął maksymalną prędkość 29,5 węzła przy mocy 59 200 KM, lecz w 1941 jego prędkość nie była wyższa niż 27,5 w., a pod koniec wojny – 22 w[2].

Służba

Okres przedwojenny

Po wejściu do służby krążownik przez krótki okres służył do pływań szkolnych po Zatoce Fińskiej. Radziecki Rewwojensowiet (Rewolucyjna Rada Wojskowa) zdecydował następnie przebazować okręt wraz z pancernikiem "Pariżskaja Kommuna" na Morze Czarne, w celu wzmocnienia Floty Czarnomorskiej i stworzenia przeciwwagi dla floty tureckiej, pod pozorem rejsu szkolnego na Morze Śródziemne[5]. 22 listopada 1929 oba okręty wyszły z Kronsztadu, jako Oddział Szkolny Sił Morza Bałtyckiego, pod dowództwem Ł. Gallera. Krążownikiem dowodził A.A. Kuzniecow. Operacja była zaplanowana tak, aby okręty pobierały paliwo z wysłanych wcześniej transportowców, nie zawijając do portów, poza oficjalnie docelowym Neapolem. Okręty odniosły jednak uszkodzenia w silnym sztormie w Zatoce Biskajskiej – na "Profinternie" doszło do rozszczelnienia nitowanych blach kadłuba i przecieków. Po naprawie uszkodzeń własnymi siłami na redzie Brestu 4-7 grudnia, okręty wyszły w morze, lecz doznały jeszcze silniejszych uszkodzeń sztormowych i w efekcie 10 grudnia powróciły do Brestu, przede wszystkim w celu napraw pancernika. Na "Profinternie" m.in. rozbite zostały wszystkie szalupy. 26 grudnia wreszcie zespół wyszedł w morze i tym razem przeszedł przez Gibraltar na Morze Śródziemne. 6 stycznia 1930 okręty zawinęły do Cagliari, a 9 stycznia do Neapolu. 14 stycznia okręty wyszły z Neapolu i skierowały się na Morze Czarne, o czym dopiero teraz poinformowano załogi. 18 stycznia 1930 zespół dotarł do Sewastopolu[5].

Między 25 lipca 1935 a 18 grudnia 1936 okręt był remontowany i zmodernizowano jego uzbrojenie przeciwlotnicze, zastępując działa 75 mm przez działa 100 mm Minzini. Wymieniono także wyrzutnie torped oraz kotły na opalane wyłącznie paliwem płynnym[2]. Pod koniec lat 30. zdjęto także przestarzałe wodnosamoloty. 31 października 1939 nazwę okrętu zmieniono na "Krasnyj Krym" (Czerwony Krym)[d].

Bliski wybuch koło burty "Krasnego Krymu"

II wojna światowa

W chwili wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej 22 czerwca 1941 "Krasnyj Krym" wchodził w skład brygady krążowników w Sewastopolu, znajdując się w tym czasie w remoncie[2]. Dowódcą był kapitan I rangi (kmdr) A. Zubkow[3]. Od 21 sierpnia 1941 okręt wspierał ogniem obronę Odessy (wystrzelono wówczas 462 pociski 130 mm). Osłaniał tam też wysadzenie pierwszego radzieckiego desantu[3]. Okręt brał następnie udział od 9 listopada w obronie Sewastopola, uczestnicząc w listopadzie-grudniu 1941 w co najmniej 10 operacjach ostrzeliwania celów lądowych[e]. Łącznie z innymi okrętami przebazował następnie w listopadzie do Poti[6].

W grudniu 1941 "Krasnyj Krym" uczestniczył w desantowej operacji Kerczańsko-Teodozyjskiej, m.in. 29 grudnia 1941 wysadził w Teodozji desant 2000 żołnierzy ze sprzętem. Został przy tym trafiony 8 pociskami i 3 granatami moździerzowymi, miał 18 zabitych i 46 rannych[2]. 2 stycznia 1942 wspierał desant ogniem, a 8, 16 i 24 stycznia przetransportował w rejon Teodozji i Sudaku ok. 2000 żołnierzy[2]. Od lutego do maja 1942 odbył 8 rejsów do obleganego Sewastopolu, wywożąc ludność cywilną i rannych, a dowożąc żołnierzy. 18 czerwca 1942 "Krasnyj Krym" został uhonorowany mianem okrętu gwardyjskiego. W lipcu 1942 był remontowany w Batumi, a od sierpnia do października – w Poti.

4 lutego 1943 okręt wspierał ogniem operację desantową pod Jużną Ozierejką koło Noworosyjska (na tzw. "Małej Ziemi"). Od 6 października 1943 był remontowany w Batumi; remont zakończył się już po zakończeniu działań bojowych na Morzu Czarnym[2]. Wzmocniono przy tym lekkie uzbrojenie przeciwlotnicze. Podczas powrotu sił Floty Czarnomorskiej do Sewastopola 5 listopada 1944, "Krasnyj Krym" otrzymał honor wpłynięcia jako pierwszy z większych okrętów do bazy[3].

"Krasnyj Krym" powraca do Sewastopola, 1944. Dobrze widoczne działa przeciwlotnicze 100 mm na pokładzie dziobowym.

Ogółem podczas wojny krążownik odbył 58 zadań bojowych, ostrzeliwując 52 razy cele naziemne. Według danych radzieckich, zniszczył 4 baterie artylerii, 3 magazyny amunicji i ok. pułku żołnierzy. Ewakuował ponad 20.000 cywilów i żołnierzy i przewiózł w trakcie operacji desantowych ok. 10.000 żołnierzy[3]. Wystrzelił w akcji 3156 pocisków głównego kalibru[2].

Okres powojenny

31 maja 1949 "Krasnyj Krym" został przydzielony do oddziału okrętów szkolnych Floty Czarnomorskiej, a 8 kwietnia 1953 przeklasyfikowany na krążownik szkolny[f]. W 1957 został rozbrojony i 7 maja 1957 przemianowany na okręt doświadczalny OS-20 (ros. ОС-20). 11 marca 1958 zredukowano go do roli hulku mieszkalnego PKZ-144 (ПКЗ-144)[7]. 7 lipca 1959 został skreślony z listy floty i przeznaczony do złomowania[2].

Dane

  • wymiary:
    • długość całkowita: 158,4 m
    • długość na linii wodnej: 154,8 m
    • szerokość 15,4 m
    • zanurzenie 5,7 m[3]
  • wyporność:
    • standardowa: 6693 t[2]
    • pełna: 8041 t[2]
  • napęd: 4 zespoły turbin parowych Curtiss-AEG-Vulcan o mocy łącznej 46 300 KM (maks. przy forsowaniu 59 200 KM[2]), 13 kotłów parowych (ciśnienie 17 at.), 4 śruby napędowe
  • prędkość
    • maksymalna: 29,5 w.
    • ekonomiczna: 14 w
  • zapas paliwa: 1050 t ropy (po modernizacji)[2]
  • zasięg: 1200 Mm przy prędkości 14 w[3]
  • załoga: 830-852 ludzi[2]

Uzbrojenie

Początkowe

  • 15 dział kalibru 130 mm wz.1911 (15xI)
    • długość lufy L/55 (55 kalibrów), kąt podniesienia -5°+30°, masa pocisku 36,86 kg, donośność maksymalna do 18 290 m, szybkostrzelność prakt. do 12 strz/min., prędkość początkowa 823 m/s, zapas amunicji po 150 pocisków[8]
  • 4 działa plot. 75 mm wz.1928 Mellera (4xI)[c]
    • długość lufy L/50, kąt podniesienia +75°, masa pocisku 5,73 kg, donośność pozioma 9150 m (podniesienie 30°), pionowa 4908 m (podniesienie 60°)[9]
  • 9 wyrzutni torpedowych 450 mm w aparatach torpedowych wz. 13 (3xIII)[2] (od lat 30. 12 wyrzutni 450 mm, 4xIII)
  • możliwość przenoszenia 100 min morskich[4]

1936-1945

  • 15 dział kalibru 130 mm wz.1911 (15xI)
    • długość lufy L/55, kąt podniesienia -5°+30°, masa pocisku 33,5-34,17 kg, donośność maksymalna 22 315 m, szybkostrzelność prakt. do 12 strz/min., prędkość początkowa 861 m/s, zapas amunicji po 150 pocisków[10]
  • 6 dział plot. 100 mm Minzini (3xII)
    • długość lufy L/50, kąt podniesienia -5°+75°, masa pocisku 13,75-15,8 kg, donośność pozioma 19 570 m, pionowa ok. 1000 m[11]
  • 6 półautomatycznych dział plot. 45 mm 21-K (6xI) (od końca lat 30. do 1944)
  • 10→14 automatycznych dział plot. 37 mm 70-K (10→14xI) (10 od 1941/42, 14 od 1944)
  • 7 wkm 12,7 mm DSzK (7xI) (7 od końca lat 30., 4 od 1944)
  • 8 wkm 12,7 mm Vickers (2xIV) (od 1941/42)
  • 6 wyrzutni torpedowych 533 mm w aparatach torpedowych 39-Ju (2xIII)[2]
  • możliwość przenoszenia 100 min morskich[4]
  • 2 miotacze bomb głębinowych[3]
  • 30 bomb głębinowych[3]

Wyposażenie

  • dalmierz 6-metrowy
  • dalmierz 4-metrowy
  • 4 dalmierze 3-metrowe
  • 2 wodnosamoloty MU-2 lub Junkers Ju 20 (do końca lat 30.)
  • radar Typ 291 (od 1945)

Uwagi

  1. a b Daty położenia stępki i wodowania wg Roger Chesneau (red.), Conway's All the World's Fighting Ships 1922-1946, Londyn 1992, s.326 i Крейсер "Красный Крым", a położenia stępki także wg J.W. Apalkow, Rossijskij Impieratorskij Fłot 1914-1917 gg., Morskaja Kollekcja nr 4/1998. Spotykane są też nieco odmienne daty, najczęściej położenie stępki 7. 12 (24. 11) 1913 w Robert Gardiner (red.): Conway's All the World's Fighting Ships: 1906-1921, Annapolis, 1985, ISBN 0-87021-907-3 i S.W.Patjanin (op.cit) i wodowanie 11. 12 (28. 11) 1915 w S.W.Patjanin (op.cit) i J.W. Apalkow (op.cit).
  2. Za Крейсер "Красный Крым". Według S.W. Patjanin (op.cit) – zmiana nazwy na "Profintern" 5 lutego 1927.
  3. a b S.W.Patjanin (op.cit.). Według Крейсер "Красный Крым" – aż 9 dział 75 mm. Również rysunek w S.W.Patjanin (op.cit.) sugeruje 8-9 dział
  4. S.W.Patjanin (op.cit). Według R. Chesneau Conway's... – zmiana nazwy 5 listopada 1939.
  5. Operacja ostrzeliwania celów pod Sewastopolem 9-10 listopada oraz co najmniej 9 dalszych wg S.W. Patjanin (op.cit.). Według Крейсер "Красный Крым" – 18 operacji ostrzeliwania celów lądowych.
  6. S.W.Patjanin (op.cit.). Według Крейсер "Красный Крым", przekształcony w okręt szkolny w listopadzie 1954.
  1. a b c Maciej S. Sobański, Rosyjskie krążowniki lekkie typu Swietłana, część I w: Okręty Wojenne nr 58 (2/2003)
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v S.W. Patjanin (op.cit.)
  3. a b c d e f g h i Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie flot
    BŁĄD PRZYPISÓW
  4. a b c 90 min wg S.W.Patjanin (op.cit.) (bez informacji o bombach głębinowych), 100 min, 30 bg i 2 miotacze bg wg Крейсер "Красный Крым"
  5. a b A.A. Czernyszew, "Pariżskaja Kommuna" w okieanie, w: Gangut nr 15, Sankt Petersburg 1998, s.9
  6. Roger Chesneau, Conway's All the World's Fighting Ships 1922-1946, Londyn 1992, ISBN 0-85177-146-7, s.326
  7. S.W.Patjanin (op.cit.). Według Крейсер "Красный Крым", 18 marca 1958.
  8. Dane działa dla amunicji wz.1911 według Russian 130 mm/55 (5.1") Pattern 1913 i S.Patjanin (op.cit.). Szybkostrzelność według M. Sobański, Rosyjskie... część I.
  9. Dane działa 75 mm według [http://www.navweaps.com/Weapons/WNRussian_29-50_m1891.htm Russian 75 mm/50 (2.95") Pattern 1892 ].
  10. Dane działa dla amunicji wz.1928 według Russian 130 mm/55 (5.1") Pattern 1913 i S.Patjanin (op.cit.). Szybkostrzelność według M. Sobański, Rosyjskie... część I.
  11. Dane działa 100 mm według Russia 100 mm/50 (3.9") "Minizini" w serwisie Navweaps.com.

Bibliografia

Szablon:Bibliografia start

Szablon:Bibliografia stop