Главная страница

Krążowniki typu Chikuma
Ilustracja
„Hirato” w Auckland podczas I wojny św.
Kraj budowy  Japonia
Użytkownicy  Nippon Kaigun
Wejście do służby 1912
Zbudowane okręty 3
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność standardowa: 4400 ts
normalna: 5040 ts
Długość 147,78 m
Szerokość 14,22 m
Zanurzenie 5,05 m
Napęd 2 lub 4 turbiny parowe o mocy 22 500 KM, 16 kotłów parowych, 2 lub 4 śruby
Prędkość 26 w
Zasięg 10 000 mil morskich przy prędkości 10 w
Załoga 433
Uzbrojenie 8 dział 152 mm (6×I)
4 działa 76,2 mm (4×I)
2 km
3 wt 45 cm (3×I)
– stan początkowy

Krążowniki typu Chikuma – seria japońskich krążowników pancernopokładowych z okresu I wojny światowej, składająca się z trzech okrętów: „Chikuma”, „Hirato” i „Yahagi”, zbudowanych w Japonii. Były pierwszymi krążownikami o napędzie turbinowym marynarki japońskiej. Weszły do służby w 1912 roku, a zostały z niej wycofane do 1940 roku, przed przystąpieniem Japonii do kolejnej wojny światowej.

Historia powstania

Krążowniki typu Chikuma zostały zaprojektowane jako dalsze rozwinięcie projektu pierwszego krążownika całkowicie japońskiej konstrukcji – „Tone[1]. Plany okrętów, oznaczonych jako typ C-18, opracował Departament Techniczny Marynarki[2]. Dla osiągania większej prędkości wydłużono w nich kadłub, a przede wszystkim zastosowano do napędu turbiny parowe zamiast maszyn parowych, przez co stały się pierwszymi japońskimi krążownikami o napędzie turbinowym[3]. Były przy tym ostatnimi krążownikami pancernopokładowymi marynarki japońskiej[1].

Budowę trzech krążowników II klasy przewidziano już w planie rozbudowy floty japońskiej po wojnie rosyjsko-japońskiej zaakceptowanym w 1907 roku (z tymczasowymi oznaczeniami: Ro Gō, I Gō i Ha Gō), następnie uwzględniono je w planie finansowym na 1908 rok i zamówiono w listopadzie tego roku[4]. 23 grudnia 1909 roku nadano im nazwy: „Chikuma”, „Yahagi” i „Hirato”, a stępki pod ich budowę położono oficjalnie między majem a sierpniem 1910 roku[4]. Wiodący okręt typu „Chikuma” budowany był w stoczni marynarki wojennej w Sasebo – tej samej, co „Tone”, natomiast budowę dwóch dalszych zlecono stoczniom prywatnym: Kawasaki w Kobe i Mitsubishi w Nagasaki (było to pierwsze zlecenie budowy większych okrętów dla tych stoczni)[2]. Klasyfikowane były oficjalnie jako krążowniki II klasy (nitō jun’yōkan; o wyporności poniżej 7000 t)[5].


Nazwa położenie stępki, stocznia[6] wodowanie[6] wejście do służby[6] los[7]
Chikuma 23 maja 1910, Arsenał Sasebo 1 kwietnia 1911 17 maja 1912 skreślony 1 kwietnia 1931, zatopiony jako okręt-cel w 1935
Yahagi 20 czerwca 1910, Mitsubishi (Nagasaki) 3 października 1911 27 lipca 1912 skreślony 1 kwietnia 1940, używany jako hulk, złomowany w 1947
Hirato[a] 10 sierpnia 1910, Kawasaki (Kobe) 29 czerwca 1911 17 czerwca 1912 skreślony 1 kwietnia 1940, używany jako hulk, złomowany w 1947

Opis

Uzbrojenie

„Chikuma” w 1912 – widoczne działo rufowe

W odróżnieniu od „Tone” i większości współczesnych krążowników tej klasy na świecie, przenoszących mieszaną artylerię główną, okręty typu Chikuma otrzymały jednolitą artylerię główną, złożoną z samych dział dużego kalibru[b]. Stanowiło ją 8 pojedynczych dział Typ 41 kalibru 152,4 mm (początkowo oznaczanego jako 6 cali, a od 1917 roku jako 15 cm), o długości lufy 50 kalibrów (L/50)[8]. Strzelały one pociskami o masie 45,36 kg[9]. Kąt podniesienia dział w tym typie okrętów wynosił od -5° do +18°, co pozwalało na osiągnięcie donośności do 14 800 m[10]. Szybkostrzelność wynosiła do 6 strz./min[9]. Działa były rozmieszczone typowo dla krążowników pancernopokładowych tego okresu, na pojedynczych podstawach osłoniętych maskami: po jednym na pokładzie dziobowym i rufowym oraz po trzy na każdej z burt[11]. Salwę burtową stanowiło pięć dział, a na wprost do przodu i do tyłu mogły teoretycznie strzelać trzy działa[11]. Uzbrojenie uzupełniające stanowiły 4 działa kalibru 8 cm (76,2 mm) Typ 41, rozmieszczone po dwa każdej z burt[8].

W 1924 roku dodano dwa działa przeciwlotnicze 8 cm (76,2 mm) Typ 3 pomiędzy kominami nr 3 i 4[12]. Długość lufy wynosiła 40 kalibrów, kąt podniesienia od -5° do +75°, maksymalna donośność 10 800 m i skuteczny pułap 5300 m[13]. Masa ich pocisków wynosiła 5,99 kg, a szybkostrzelność do 13 strz./min[13].

Uzbrojenie uzupełniały dwa karabiny maszynowe kalibru 6,5 mm Maxim[12]. W 1924 roku zamieniono je na japońskie karabiny maszynowe Typ 3 tego samego kalibru[12].

Okręty miały ponadto trzy stałe nadwodne wyrzutnie torped kalibru 45 cm z sześcioma torpedami Typ 44[12]. Umieszczone były w kadłubie w części rufowej: jedna skierowana do tyłu, strzelająca przez stewę rufową i dwie skierowane na burty, pod rufową nadbudówką[11]. Torpedy, o długości 5,39 m, przenosiły 110 kg materiału wybuchowego i miały zasięg 4 km przy prędkości 35 węzłów lub 8 km przy 26 węzłach (Typ 44 No.2)[14].

Do walki nocnej okręty były wyposażone w sześć reflektorów średnicy 90 cm Siemens-Schuckert, rozmieszczonych po dwa na skrzydłach mostka i platformie nadbudówki rufowej oraz po jednym na masztach[11].

Opancerzenie

Opancerzenie kadłuba było podobne jak w „Tone”, typowe dla krążowników pancernopokładowych. Główną ochronę stanowił wewnętrzny pokład pancerny, o trapezowym przekroju poprzecznym, umieszczony w rejonie linii wodnej, ze skosami dochodzącymi do burt, nachylonymi pod kątem 35°, nad którymi były zasobnie węglowe, zwiększające odporność[2]. Pokład pancerny wykonany był ze stali niklowej o grubości 22 mm, a dodatkowo na skosach, na szerokości 2,74 m, była druga warstwa stali, o łącznej grubości 57 mm[2].

Ponadto, opancerzone płytami ze stali Kruppa o grubości 102 mm było cylindryczne stanowisko dowodzenia w nadbudówce dziobowej[12]. Dodatkowo przedziały wyrzutni torpedowych na burtach i rufie były z boków chronione pancerzem ze stali Kruppa grubości 89 mm (na poszyciu burt grubości 12,7 mm stali wysokowytrzymałej HT)[12]. Ogółem opancerzenie miało masę 439 ton (8,71% wyporności normalnej)[12].

Opis ogólny

„Hirado” w 1918 r.

Konstrukcja kadłuba okrętów typu Chikuma wywodziła się z typu Tone, lecz przy podobnej szerokości i zanurzeniu został on wydłużony o 27 m, co zwiększyło stosunek długości do szerokości do około 10:1[2]. W odróżnieniu od typu Tone, kadłub został wykonany ze stali o podwyższonej wytrzymałości (HT – hight tensile)[2]. Okręty miały długość całkowitą 147,78 m, a na linii wodnej 140,51 m[12]. Długość między pionami wynosiła 134,12 m (440 stóp)[15]. Szerokość maksymalna wynosiła 14,22 m, a średnie zanurzenie sięgało 5,05 m[12]. Wyporność normalna projektowa wynosiła 4950 ts (długich ton), lecz rzeczywista wyporność normalna sięgnęła 5040 ts, natomiast wyporność standardowa według projektu była określona na 4400 ts[12][c]. Brak jest danych co do wyporności pełnej[12].

Wyróżniającym elementem sylwetki krążowników typu Chikuma był silnie wygięty kliprowy dziób, podobny jak w typie Tone, oraz cztery wysokie i proste kominy[2]. W odróżnieniu od Tone, zastosowano natomiast krążowniczy profil rufy[2]. Typowo dla krążowników tego okresu, kadłub miał podniesiony pokład dziobowy i rufowy, z niskim nadburciem pomiędzy nimi na śródokręciu, a nadbudówki były zredukowane do minimum. Na pokładzie dziobowym było umieszczone działo dziobowe, dalej krótka, niewielka nadbudówka, z bocznymi skrzydłami. Za uskokiem pokładu dziobowego znajdował się prosty maszt dziobowy, dalej cztery kominy i maszt rufowy[15]. Maszty były rozbudowane, ze stengami i rejami[15]. Na pokładzie górnym na śródokręciu rozmieszczone były na każdej z burt, licząc od dziobu, dwa działa kalibru 152 mm, dwa działa kalibru 76 mm i jedno działo kalibru 152 mm. Przy tym, działa 152 mm znajdujące się najbliżej dziobu i rufy umieszczone były na niewielkich sponsonach[15]. Na pokładzie rufówki znajdowała się mała nadbudówka z mostkiem rufowym i platformą reflektorów, a dalej rufowe działo 152 mm[15]. Wysokość wolnej burty na śródokręciu wynosiła 3,63 m[12]. Okręty przenosiły na śródokręciu, po bokach kominów 8 łodzi różnej wielkości[7]. Załoga liczyła 443 osoby[7].

Napęd

„Hirato” w 1912 pod pełną parą

Okręty jako pierwsze japońskie krążowniki otrzymały siłownię turbinową. W przypadku dwóch okrętów: głównego „Chikuma” i „Hirato”, napęd stanowiły dwie turbiny parowe o mocy po 11 250 KM, łącznie 22 500 KM, wyprodukowane przez Kawasaki według projektu Brown-Curtis[11]. Napęd przekazywany był bezpośrednio na dwa wały śrub. „Yahagi”, budowany przez Mitsubishi, miał natomiast cztery turbiny Mitsubishi wykonane według projektu firmy Parsons, o takiej samej łącznej mocy 22 500 KM, przekazujące napęd bezpośrednio na cztery wały śrub. Zewnętrzne wały napędzały w nim turbiny wysokiego ciśnienia, wewnętrzne – turbiny niskiego ciśnienia, prędkości krążowniczej i biegu wstecznego[11]. Podczas prób, okręty uzyskiwały moc siłowni od 26 149 do 29&nbsp536 KM i przekroczyły prędkość projektową 26 węzłów[7]. Okręty miały siłownię w układzie liniowym: cztery przedziały kotłowni, a za nimi przedział maszynowni[15].

Parę dostarczało 16 wodnorurkowych kotłów parowych Kanpon I Gō o ciśnieniu 19,35 at, w tym cztery małego modelu (w pierwszej kotłowni) i 12 dużego modelu (po cztery w dalszych kotłowniach)[16]. Kotły mogły być opalane węglem lub paliwem płynnym; projektowy zapas paliwa wynosił 300 ton oleju i 1000 ton węgla, lecz w praktyce był zwiększany[12]. Według projektu okręty miały uzyskiwać zasięg 10 000 Mm przy prędkości 10 w, 5000 Mm przy 16 w i 2650 Mm przy 22 w[7]. Masa siłowni stanowiła ogółem 1175 ton – 23,31% wyporności[12]. Ster był pojedynczy (powierzchnia 16,16 m²)[12].

Skrót służby

Krążowniki typu Chikuma weszły do służby w 1912 roku. Podczas I wojny światowej, w której Japonia wzięła ograniczony udział, głównie patrolowały w poszukiwaniu niemieckich okrętów. Między 26 września a grudniem 1914 roku „Hirato” i „Yahagi” wraz z „Satsuma” poszukiwały bezskutecznie krążowników Niemieckiej Eskadry Wschodnioazjatyckiej na Karolinach[11]. Z kolei między 13 kwietnia a 12 grudnia 1917, w składzie 3 Eskadry Specjalnej, „Chikuma” i „Hirato” osłaniały szlaki żeglugowe w rejonie Australii i Nowej Zelandii przed rajderem „Wolf”[11].

Na początku lat 20. wszystkie trzy krążowniki pełniły służbę jako okręty flagowe flotylli okrętów podwodnych[7]. Już 15 maja 1924 roku „Chikuma” został wycofany do rezerwy w Yokosuka, po czym skreślony z listy floty 1 kwietnia 1931, a następnie zatopiony jako okręt-cel Haikan No.3 w 1935 roku[7].

„Hirato” od 1 grudnia 1925 roku do 20 kwietnia 1933 roku służył reprezentując interesy japońskie na wodach Chin, w składzie przemiennie 1 lub 2 Eskadry Wydzielonej[7]. Również „Yahagi” służył na wodach Chin w składzie 1 Eskadry Wydzielonej w okresie od 7 kwietnia 1927 do 1 maja 1930 roku[7]. Bezpośrednio po zakończeniu służby na wodach chińskich – odpowiednio w 1933 i 1930 roku, oba krążowniki zostały wycofane do rezerwy w Kure, służąc tam jako stacjonarne okręty szkolne[7]. Oba zostały skreślone z listy floty 1 kwietnia 1941, a następnie używane były jako hulki szkolne i mieszkalne, pod oznaczeniami Haikan No.11 („Hirato”) i No.12 („Yahagi”)[7]. Zostały złomowane po wojnie, w 1947 roku[7].

Bibliografia

  • Robert Gardiner, Roger Chesneau, Eugène M. Kolesnik (red.): Conway's all the World's Fighting Ships, 1860−1905. London: 1979. ISBN 0-85177-130-0.

Uwagi

  1. Transkrypcja ówczesnej japońskiej nazwy w alfabecie hiragana: ひらと to Hirato, natomiast spotykana jest w publikacjach także nazwa uwspółcześniona Hirado. Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 8.
  2. W wiodącej marynarce brytyjskiej stosowano wcześniej uzbrojenie krążowników z dwóch dział 152 mm i pozostałych kalibru 120 mm, a jako pierwsze jednolitą artylerię kalibru 152 mm otrzymały krążowniki typu Weymouth, budowane równolegle do typu Chikuma. Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 8
  3. Okręty projektowane były według używanej wówczas w Japonii brytyjskiej miary wyporności „normalnej” (obejmującej okręt z 1/4 paliwa, 3/4 amunicji, zredukowanymi innymi zapasami i bez rezerwy wody kotłowej), wyrażonej w długich tonach angielskich (ts) = 1016 kg. Miarę tę zastąpiła wyporność standardowa, wyliczana jedynie dla potrzeb traktatowych, w takich samych jednostkach (ts). (Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 725, 732)

Przypisy

  1. a b Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 4, 7.
  2. a b c d e f g h Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 7.
  3. Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 7, 9.
  4. a b Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 3-4.
  5. Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 17, 787.
  6. a b c Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 787.
  7. a b c d e f g h i j k l Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 789.
  8. a b Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 732, 788.
  9. a b Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 24.
  10. Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 8-9, 788.
  11. a b c d e f g h Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 8-9.
  12. a b c d e f g h i j k l m n o Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 788.
  13. a b Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 65.
  14. Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 778.
  15. a b c d e f Na podstawie rysunków Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 9
  16. Lacroix i Wells 1997 ↓, s. 10.

Bibliografia