Главная страница

Krążowniki lekkie typu Swietłana
Ilustracja
"Krasnyj Krym"
Kraj budowy Flag of Russia.svg Imperium Rosyjskie /  ZSRR
Użytkownicy Naval Ensign of the Soviet Union (1950–1991).svg Marynarka ZSRR
Wejście do służby 1928
Planowane okręty 4
Zbudowane okręty 1
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność 6800 t normalna
7400 t pełna (projekt)
Długość 158,4 m
Szerokość 15,3 m
Zanurzenie 5,6 m
Napęd 4 turbiny parowe o mocy 50 000 KM, 13 kotłów parowych, 4 śruby
Prędkość 29,5 węzłów
Zasięg 1200 Mm przy 14 w (normalny zapas paliwa)
Załoga 630 (projekt)
Uzbrojenie 15 dział 130 mm (15xI)
4 działa 63,3 mm plot (4xI)
4 km 7,62 mm plot
2 wt 450 mm, 100 min
- uzbrojenie projektowe
Opancerzenie burty do 75 mm,
pokłady 2 x 20 mm,
artyleria 25 mm

Krążowniki typu Swietłana – typ rosyjskich, następnie radzieckich krążowników lekkich. Budowę czterech okrętów tego typu rozpoczęto jeszcze przed I wojną światową dla marynarki wojennej Imperium Rosyjskiego, lecz z powodu wojny i sytuacji wewnętrznej w Rosji, dopiero w 1928 ukończono tylko jeden okręt tego typu dla marynarki ZSRR – "Profintern", przemianowany później na "Krasnyj Krym". Dwa okręty ukończono jako zbiornikowce, a ostatniego nie ukończono. Pochodnym typem były większe krążowniki typu Admirał Nachimow, w części literatury zaliczane również do typu Swietłana.

Projektowanie

Daty sprzed 1918 podane w starym stylu

Wojna rosyjsko-japońska 1904-1905 pociągnęła utratę większości rosyjskich dużych okrętów, a z powodu szybkiego rozwoju techniki morskiej na początku XX wieku, te, które pozostały, szybko stały się przestarzałe. Rosja dostrzegała konieczność odbudowy floty, między innymi przez budowę okrętów nowo wykształconej klasy krążowników lekkich. Pierwsze prace projektowe rozpoczęto w 1907 w stoczni Bałtijskij Zawod w Petersburgu, biorąc jako punkt wyjścia zbudowany w Niemczech mały szybki krążownik "Nowik"[1]. Prace następnie zintensyfikowano od 1910. Z powodu kilkakrotnych zmian wymagań stawianych przez Morski Sztab Generalny, ostateczna wielkość projektowanych krążowników wzrosła ponad dwukrotnie, zmieniała się też ich koncepcja. Początkowo rozważano artylerię wieżową, w kilku wariantach (mieszana: 203 i 120 lub 102 mm, następnie 12 dział 152 mm, 4xIII), lecz w końcu za priorytet uznano prędkość okrętów i zdecydowano się na tradycyjnie rozmieszczone pojedyncze działa 130 mm, o większej szybkostrzelności i mniejszej masie. Ostateczne założenia projektowe zatwierdzono 1 września 1912[2] Z powodu rezygnacji stoczni zagranicznych z udziału w konkursie, pozostały tylko stocznie rosyjskie. Wstępne projekty Zakładów Putiłowskich z Petersburga i stoczni Russo-Bałt z Rewla (Tallinna) nie zostały zaakceptowane, więc obie stocznie zdecydowały opracować na ich bazie wspólny projekt, który został zatwierdzony przez Ministerstwo Marynarki Wojennej 18 grudnia 1912[2]. 14 lutego 1913 zamówiono budowę 4 jednostek, po dwie w każdej stoczni, na potrzeby Floty Bałtyckiej, która szczególnie została wyniszczona przez wojnę z Japonią. Cena za okręt została ustalona na 8,3 mln rubli[1]. Okręty budowano w ramach środków z Wielkiego Programu Budownictwa Okrętowego na lata 1912-1916. Następnie, na podstawie dokumentacji typu Swietłana, stocznie z Nikołajewa opracowały nieco powiększoną wersję okrętów, na potrzeby Floty Czarnomorskiej (typ Admirał Nachimow).

Budowa

Stępki pod budowę wszystkich czterech okrętów położono w listopadzie 1913 – "Swietłany" i "Admirała Greiga" w stoczni Russo-Bałt w Rewlu, a "Admirała Butakowa" i "Admirała Spiridowa" w Zakładach Putiłowskich. Umowne terminy ukończenia przewidziano odpowiednio na 1 lipca, 1 października, 1 sierpnia i 15 października 1915[1], lecz były one zupełnie nierealne, do czego przyczynił się dodatkowo wybuch I wojny światowej i wywołane przez nią trudności materiałowe i z poddostawcami. Jedynie budowa "Swietłany" postępowała stosunkowo szybko i jej kadłub wodowano 8 listopada 1915 (21 listopada nowego stylu)[3], lecz na etapie wyposażania wystąpiły opóźnienia z powodu trudności wojennych, a następnie także z powodu chaosu i rewolucyjnej sytuacji wewnętrznej w Rosji. Trzy pozostałe okręty wodowano dopiero między lipcem a listopadem 1916.

Po rewolucji lutowej, Rząd Tymczasowy zdecydował 11 października 1917 wstrzymać prace nad budową nowych okrętów z wyjątkiem najbardziej zaawansowanych[4]. Spośród okrętów typu Swietłana prace kontynuowano tylko na głównym okręcie, jednakże nie zdołano go ukończyć. Z powodu zagrożenia Rewla przez niemiecką armię, kadłuby obu krążowników odholowano w październiku 1917 do Piotrogrodu. Planowano ukończenie "Swietłany" na 1919 rok, lecz stanęła temu na przeszkodzie rewolucja październikowa, a następnie wojna domowa w Rosji. Prace nad okrętem przerwano, przy gotowości ok. 85%[5].

Po wojnie domowej, z powodu trudnej sytuacji ekonomicznej, początkowo nie prowadzono prac nad okrętami. W 1920 zdecydowano o dokończeniu budowy "Swietłany" według pierwotnego projektu, z niewielkimi zmianami uzbrojenia (zastąpienie 4 dział przeciwlotniczych 63 mm przez działa 75 mm i dodanie 3 potrójnych aparatów torpedowych 450 mm, w miejsce wyrzutni podwodnych). Dopiero pod koniec 1924 wznowiono prace, w Zakładzie Bałtyckim w Leningradzie[6]. 5 lutego 1925 "Swietłana" otrzymała nową nazwę "Profintern"[7], pod którą 1 lipca 1928 okręt wszedł do służby (drugim podobnym ukończonym okrętem była "Czerwona Ukraina" czarnomorskiego typu Admirał Nachimow).

Osobny artykuł: Krasnyj Krym.
"Admirał Butakow" i "Admirał Spiridow" w budowie

"Admirał Butakow" w chwili wstrzymania prac w październiku 1917 miał gotowość ok. 50%. Po wojnie domowej zamierzano ukończyć również ten okręt, lecz kilkakrotnie zmieniały się koncepcje jego przebudowy, a ostatecznie problemem stał się brak środków finansowych. Początkowo planowano zamienić uzbrojenie okrętu na 8 pojedynczych dział 203 mm zdjętych ze starych okrętów, następnie zaś - gruntownie go zmodernizować na wzór krążownika "Krasnyj Kawkaz", z uzbrojeniem z czterech dział 180 mm w wieżach. Prac jednak nie podjęto, a w 1927 odstawiono okręt w Kronsztadzie, gdzie stopniowo ogołacano go z wyposażenia. W międzyczasie nazwę zmieniono 26 października 1926 na "Prawda", a 24 listopada tego roku na "Woroszyłow"[4]. Rozważano później ukończenie okrętu jako stawiacza min. W końcu, na przełomie 1939 i 1940 opracowano projekt ukończenia okrętu jako krążownik szkolny, uzbrojony w 8 dział 130 mm w nowych wieżach B-2ŁM (4xII), 8 dział plot 76,2 mm 39-K (4xII), 8 działek plot 37 mm 46-K (4xII), 8 wkm plot, dwie potrójne wyrzutnie torped 533 mm i bomby głębinowe. Kadłub i nadbudówki miały ulec zasadniczej przebudowie (kadłub - podobnie do "Krasnego Kawkazu"). 25 września 1940 okręt przemianowano na symboliczną nazwę "Awrora"[5] (na cześć krążownika ""Aurora"). Wiosną 1941 zrezygnowano jednak z przebudowy z uwagi na wysoki koszt i kiepski stan poszycia kadłuba. Kadłub złomowano ostatecznie około 1952[4].

"Admirał Greig" i "Admirał Spiridow" zostały po wojnie domowej przebudowane w 1926 na statki - zbiornikowce, odpowiednio "Aznieft" i "Groznieft"[5].

Nazwa Położenie stępki Wodowanie Wejście do służby
Daty w nowym (starym) stylu
Krasnyj Krym, ex Profintern ex Swietłana 24. 11 (11. 11). 1913[3][8], Russo-Bałt 21. 11 (08. 11). 1915[3] 01. 07. 1928
Admirał Butakow 29. 11 (16. 11). 1913, Putiłow 05. 08 (23. 07). 1916[4][9] -
Admirał Spiridow 29. 11 (16. 11). 1913, Putiłow 09. 09 (27. 08.) 1916[4][8][9] ukończony jako tankowiec "Groznieft"
Admirał Greig 07. 12 (24. 11). 1913, Russo-Bałt 09. 12 (26. 11). 1916[8][9] ukończony jako tankowiec "Aznieft"

Stocznie:

  • Russko-Bałtijskij Sudostroitielnyj i Miechaniczeskij Zawod w Rewlu (Tallinn)
  • Zakłady Putiłowskie w Petersburgu

Służba w skrócie

Profintern / Krasnyj Krym

Osobny artykuł: Krasnyj Krym.

Tylko "Profintern" (ex "Swietłana") wszedł do służby jako okręt. Po krótkim okresie służby we Flocie Bałtyckiej, został między listopadem 1929 a styczniem 1930 przebazowany na Morze Czarne, w skład Floty Czarnomorskiej. W latach 1935-36 zmodernizowano uzbrojenie przeciwlotnicze okrętu, zastępując działa 75 mm przez 6 dział 100 mm Minzini, zastosowano też inne ulepszenia. 31 października 1939 nazwę okrętu zmieniono ponownie na "Krasnyj Krym"[5].

Okręt brał od 1941 roku aktywny udział w II wojnie światowej. Głównie używany był do ostrzeliwania celów nadbrzeżnych na zajmowanym przez Niemców wybrzeżu Morza Czarnego, biorąc udział w obronie Odessy i Sewastopola. Brał też udział w operacjach desantowych i transportowych. 18 czerwca 1942 został uhonorowany mianem okrętu gwardyjskiego. Od października 1943 do końca działań bojowych był remontowany.

Po wojnie "Krasnyj Krym" służył do 1957 jako okręt szkolny, następnie jako okręt doświadczalny i hulk koszarowy. 7 lipca 1959 został skreślony z listy floty i przeznaczony do złomowania.

"Aznieft" i "Groznieft"

"Admirał Greig" i "Admirał Spiridow", po przebudowie w 1926 na cywilne tankowce "Aznieft" i "Groznieft", były użytkowane do transportu ropy na Morzu Czarnym. "Aznieft" został zniszczony po wyrzuceniu na brzeg 23 grudnia 1938 pod Tuapsie[9]. "Groznieft" został zdobyty przez Niemców 8 października 1941, podczas remontu w Mariupolu i następnie wykorzystywany tam jako pływający magazyn paliw. 20 września 1943, przy odwrocie Niemców, został samozatopiony. Po wojnie podniesiony i używany jako pływający magazyn na Bałtyku. Złomowany w latach 60.[4]

Ocena

Na etapie projektowania krążowniki typu Swietłana były dość nowoczesnymi jednostkami, porównywalnymi ogólnie z innymi krążownikami lekkimi budowanymi przez główne państwa morskie, przede wszystkim Wielką Brytanię i Niemcy. W projekcie rosyjskich krążowników szczególny nacisk położono na rozwijanie dużej prędkości (29,5 węzła), stąd miały one znacznie mocniejsze od innych siłownie, aczkolwiek ze względów oszczędnościowych zrezygnowano z początkowo wymaganych 30 węzłów. W konsekwencji, były one większe od ogółu krążowników lekkich okresu I wojny światowej (budowane w tym czasie krążowniki niemieckie nie przekraczały 6000 ton wyporności projektowej, a brytyjskie były jeszcze mniejsze). Krążowniki niemieckie miały przy tym prędkość niższą o około 2 węzły, a nowo budowane w tym okresie krążowniki brytyjskie miały niewiele niższą lub porównywalną[10]. Opancerzenie Swietłan było ogólnie porównywalne z nowymi krążownikami niemieckimi i brytyjskimi (posiadającymi opancerzenie burt)[10] i chroniło w pewnym tylko stopniu przed ogniem dział niszczycieli.

Główny wyróżnik rosyjskich krążowników stanowiło uzbrojenie. Artylerię główną krążowników typu Swietłana tworzyło aż 15 pojedynczych dział kalibru 130 mm, z których jednak tylko 8 stanowiło salwę burtową. Z tego, 9 dział było umieszczonych w stanowiskach na pokładzie, chronionych maskami przeciwodłamkowymi grubości 25 mm, a pozostałe 6 w analogicznie chronionych kazamatach. Z jednej strony, uzbrojenie to było silniejsze pod względem liczby dział od wszystkich krążowników lekkich I wojny światowej, a przy tym Niemcy stosowali na krążownikach aż do początku wojny słabsze działa kalibru 105 mm. Z drugiej jednak strony, standardem na nowo budowanych w tym czasie lub modernizowanych krążownikach niemieckich i brytyjskich stały się silniejsze działa kalibru 150-152 mm, które w dodatku były bardziej racjonalnie rozmieszczane – z możliwością strzelania większej części dział na obie burty[10]. Kazamatowe rozmieszczenie artylerii na krążownikach było rzadkością już w momencie ich projektowania. W efekcie, na skutek długiej budowy, w momencie wejścia do służby pierwotny projekt był już zdecydowanie przestarzały, posiadając w szczególności nieracjonalnie rozmieszczone uzbrojenie, o stosunkowo małym kalibrze. Nowo budowane w okresie międzywojennym krążowniki były też na ogół szybsze. Niemniej jednak, "Krasnyj Krym" pełnił użyteczną służbę podczas II wojny światowej, będąc używany do wspierania operacji lądowych i amfibijnych; nie spotykał się przy tym z przeciwnikami na morzu z uwagi na brak większych okrętów wroga na Morzu Czarnym.

"Krasnyj Krym"

Opis

Kadłub okrętów miał podniesiony pokład dziobowy, bez wzniosu, na ok. 1/3 długości kadłuba, z uskokiem przed drugim kominem. Burty na dziobie były dość wysokie – znajdowały się w nich kazamaty dla 4 dział 130 mm, po dwie na burtę. Działa z kazamat mogły strzelać wprost w kierunku dziobu. Na pokładzie dziobowym umieszczone było pojedyncze działo 130 mm, za nim mało rozbudowana nadbudówka połączona z trójnożnym masztem i przednim kominem, a za nią dwa stanowiska dział 130 mm na burtach. Okręty miały trzy niskie, szeroko rozstawione i lekko pochylone kominy. Za trzecim kominem były rozmieszczone łodzie ratunkowe, dalej był drugi palowy maszt, połączony z żurawiem do łodzi. Na pokładzie rufowym była niska jednopiętrowa nadbudówka, na której znajdowały się dwa stanowiska dział obok siebie. W ścianach nadbudówki rufowej, stanowiących przedłużenie burt wzwyż, były kazamaty dwóch dział 130 mm. Pozostałe 4 działa 130 mm umieszczone były na sponsonach pokładu na śródokręciu, po dwa na burtę. Ogólnie sylwetka krążowników, dzięki kształtom kadłuba i kominów, przypominała powiększone niszczyciele typu Nowik, co sprzyjało ich maskowaniu[1].

Uzbrojenie uzupełniały według projektu 4 pojedyncze działa przeciwlotnicze kalibru 63,3 mm[11] oraz 4 karabiny maszynowe i dwie podwodne burtowe wyrzutnie torped 450 mm. "Profintern" ostatecznie ukończono z 4 działami przeciwlotniczymi 75 mm Mellera, zamontowano też na nim, zamiast wyrzutni podwodnych, 3 potrójne aparaty torpedowe 450 mm na rufie. W toku budowy dodano możliwość przenoszenia 2 wodnosamolotów za drugim kominem, stawianych za pomocą dźwigu[5]. W dalszym toku służby, jego uzbrojenie przeciwlotnicze i torpedowe podlegało dalszemu ulepszaniu. Okręty mogły też przenosić do 100 min[1].

Główny burtowy pas pancerny na linii wodnej ciągnął się na większości długości okrętu i miał grubość 75 mm i wysokość 2,1 m, wykonany był z cementowanej stali Kruppa. Nad nim rozciągał się górny pas, grubości 25 mm, wysokości 2,25 m, na całej długości kadłuba. Dolny pokład (na wysokości górnej krawędzi głównego pasa pancernego) miał grubość 20 mm, górny pokład miał również grubość 20 mm. Maszyna sterowa była przykryta pancerzem 25 mm. Na rufie była poprzeczna gródź pancerna grubości 50 mm. Stanowisko dowodzenia było chronione pancerzem 75 mm (podłoga i dach 50 mm), a szyby podajników amunicji - 25 mm. Masa opancerzenia wynosiła 1330 t, z tego 630 t pionowego i 650 t poziomego[1].

Okręty miały 13 kotłów parowych typu Yarrow, opalanych paliwem płynnym, z tego 4 mogły być opalane węglem. Rozmieszczone były po dwa w 7 kotłowniach: dwie kotłownie w grupie dziobowej (pierwsza z jednym kotłem), trzy w grupie środkowej i dwie w grupie rufowej. Spaliny z poszczególnych grup kotłowni były odprowadzane do trzech kominów. Cztery zespoły turbin parowych były umieszczone w czterech maszynowniach (po dwie na burtę), za kotłowniami. Okręty Zakładów Putiłowskich miały turbiny Parsona, a ze stoczni Russo-Bałt - turbiny Curtiss-AEG-Vulcan. Turbiny z dziobowych przedziałów napędzały zewnętrzne śruby, a z rufowych - wewnętrzne, przy takiej samej długości wałów śrub. Kadłub miał wzdłużno-poprzeczny układ wiązań i dzielił się na 23 główne poprzeczne przedziały wodoszczelne. Na całej długości kadłuba było podwójne dno, a w rejonie maszynowni i kotłowni - potrójne[1]. Przeżywalność okrętów zwiększało wyposażenie w dwa stery.

Dane techniczne

Dane projektowe. Dla ukończonego okrętu - zobacz "Krasnyj Krym".
  • wymiary:
    • długość całkowita: 158,4 m
    • długość na linii wodnej: 154,8 m
    • szerokość 15,3 m
    • zanurzenie 5,6 m (przy wyporności standard.)
  • wyporność:
  • napęd: 4 zespoły turbin parowych o mocy łącznej 50 000 KM (maks. przy forsowaniu 59 200 KM[5]), 13 kotłów parowych (ciśnienie 17 at.), 4 śruby napędowe
  • prędkość
    • maksymalna: 29,5 w.
    • ekonomiczna: 14 w
  • zapas paliwa:
    • normalny: 500 t (370 t paliwa płynnego i 130 t węgla)[13]
    • maksymalny: 1167 t
  • zasięg: 1200 Mm przy prędkości 14 w (normalny zapas paliwa)
  • załoga: 630 ludzi

Uzbrojenie: (projektowe)

  • 15 dział kalibru 130 mm wz.1911 (15xI)
    • długość lufy L/55 (55 kalibrów), kąt podniesienia -5°+30°, masa pocisku 36,86 kg, donośność maksymalna do 18 290 m, szybkostrzelność prakt. do 12 strz/min., prędkość początkowa 823 m/s, zapas amunicji po 150 pocisków[14]
  • 4 działa plot. 63,3 mm wz.1916[11] (4xI)
    • długość lufy L/38, kąt podniesienia -5°+75°, masa pocisku 3,73-4,04 kg, donośność pozioma 6804 m (podniesienie 20°), pionowa 6000 m
  • 4 karabiny maszynowe 7,62 mm Maxim (4xI)
  • 2 wyrzutnie torpedowe 450 mm (podwodne, w burtach)[5]
  • możliwość przenoszenia 100 min morskich

Zobacz też

  1. a b c d e f g M. Sobański, Rosyjskie krążowniki lekkie typu Swietłana, część I
  2. a b M. Sobański, Rosyjskie... część I. S.W.Patjanin (op.cit.) podaje nieco odmienne daty.
  3. a b c Daty położenia stępki i wodowania "Swietłany" wg Roger Chesneau, Conway's All the World's Fighting Ships 1922-1946, Londyn 1992, s.326 (podane w nowym stylu) i Крейсер "Красный Крым" (podane w starym stylu). Spotykane są też nieco odmienne daty, najczęściej położenie stępki 7. 12 (24. 11) 1913 w Conway's... 1906-1921 i S.W.Patjanin (op.cit) i wodowanie 11. 12 (28. 11) 1915 w S.W.Patjanin (op.cit) i J.W. Apalkow (op.cit).
  4. a b c d e f M. Sobański Rosyjskie krążowniki lekkie typu Swietłana, część III
  5. a b c d e f g S.W. Patjanin (op.cit.)
  6. Крейсер "Красный Крым"
  7. Крейсер "Красный Крым". Według S.W. Patjanin (op.cit) - zmiana nazwy na "Profintern" 5 lutego 1927.
  8. a b c J.W. Apalkow, Rossijskij Impieratorskij Fłot 1914-1917 gg., Morskaja Kollekcja nr 4/1998
  9. a b c d Robert Gardiner (red.): Conway's All the World's Fighting Ships: 1906-1921, US Naval Institute Press, Annapolis, 1985, ISBN 0-87021-907-3, k.305-306
  10. a b c Na podstawie Robert Gardiner (red.): Conway's All the World's Fighting Ships: 1906-1921, US Naval Institute Press, Annapolis, 1985, ISBN 0870219073
  11. a b Kaliber dział wg Navweaps.com. W literaturze często podawane jest zaokrąglone 63 lub 64 mm.
  12. a b Wyporność według J.W. Apalkow (op.cit.). W M. Sobański Rosyjskie... część I wyporność 6800 t jest mylnie określana jako standardowa (nie było wówczas takiego pojęcia)
  13. M. Sobański, Rosyjskie... część I. Według S. Patjanin (op.cit.) - 500 ton ropy i 130 t węgla.
  14. Dane działa dla amunicji wz.1911 według Russian 130 mm/55 (5.1") Pattern 1913 i M. Sobański, Rosyjskie... część I. Szybkostrzelność według M. Sobański, Rosyjskie... część I.

Źródła

  • Maciej S. Sobański, Rosyjskie krążowniki lekkie typu Swietłana, część I w Okręty Wojenne nr 58 (2/2003)
  • Maciej S. Sobański, Rosyjskie krążowniki lekkie typu Swietłana, część III w Okręty Wojenne nr 60 (4/2003), s.23
  • (ros.) S.W. Patjanin, A.W. Daszjan i in. Kriejsiera Wtoroj mirowoj. Ochotniki i zaszczitniki (Крейсера Второй мировой. Охотники и защитники), Moskwa: Kollekcja - Juza - Eksmo, 2007, ISBN 5-699-19130-5, s.185-190
  • (ros.) Крейсер "Красный Крым" w serwisie informacyjnym Floty Czarnomorskiej
  • (ros.) J.W. Apalkow (Ю.В.Апальков), Rossijskij Impieratorskij Fłot 1914-1917 gg., Morskaja Kollekcja nr 4/1998
  • (ang.) Robert Gardiner (red.): Conway's All the World's Fighting Ships: 1906-1921, US Naval Institute Press, Annapolis, 1985, ISBN 0-87021-907-3, k.305-306