Главная страница

Brytyjski krążownik lekki HMS "Dauntless" typu D.

Krążownik lekki - klasa dużych okrętów artyleryjskich, podklasa krążowników. Obecnie, podobnie jak i inne okręty artyleryjskie, zanikła. Do tej klasy należały też krążowniki przeciwlotnicze.

Historia

Klasa krążowników lekkich wykształciła się w pierwszym dziesięcioleciu XX wieku, wywodząc się bezpośrednio z krążowników pancernopokładowych małej lub średniej wielkości. Część autorów za pierwsze krążowniki lekkie uważa niemieckie okręty typu Gazelle (w służbie od 1900, ok. 3000 t. wyporności, 10 dział 105 mm)[1]. W mniejszym stopniu miały one wypełniać tradycyjne zadania krążowników, jak dalekie rejsy, zwalczanie i ochrona żeglugi oraz służba na wodach kolonii, natomiast były one dobrze przystosowane do służby na wodach ojczystych - prowadzenia rozpoznania i zwalczania torpedowców i niszczycieli, także wspierając własne jednostki tej klasy. Bardziej istotne od dobrych własności morskich stało się silne uzbrojenie z szybkostrzelnych armat kalibru 100-152 mm. Przez swoje zbalansowane charakterystyki, były one ogniwem pośrednim między krążownikami średniej wielkości[notatka 1], a małymi krążownikami zwiadowczymi. Wczesne krążowniki lekkie z konstrukcyjnego punktu widzenia były krążownikami pancernopokładowymi, lecz od 1910 zaczęto je powszechnie wyposażać w pionowe opancerzenie burtowe, przez co stały się silniej i racjonalniej opancerzone[notatka 2]. Poza tym, wykształcenie się krążowników lekkich wiązało się z zastępowaniem maszyn parowych przez lżejsze i mocniejsze siłownie turbinowe[notatka 3] i zmianą opalania kotłów z węgla na paliwo płynne, co spowodowało brak zasobni węglowych jako części systemu ochrony. Za zadanie miały głównie wspieranie innych sił nawodnych, zwłaszcza zespołów niszczycieli, a także zadania zwiadowcze. Wykształcone w tej postaci krążowniki nazwano lekkimi, w opozycji do znacznie większych i silniejszych krążowników pancernych oraz dużych krążowników pancernopokładowych. Po I wojnie światowej główne potęgi morskie ograniczyły traktatem waszyngtońskim wyporność standardową ogółu krążowników do 10.000 t i kaliber dział do 203 mm. Oprócz krążowników wykorzystujących w pełni limity traktatowe, nazwanych później ciężkimi (waszyngtońskimi), budowano jedynie niewielkie ilości tańszych i nieco mniejszych krążowników lekkich, uzbrajanych w działa o kalibrze ok. 6 cali (150/152/155 mm). W tym okresie terminologia nie była jeszcze ustalona i w niektórych państwach lekkimi krążownikami nazywano przejściowo także krążowniki waszyngtońskie, z działami 203 mm[notatka 4] Kolejny rozbrojeniowy traktat londyński z 1930 po raz pierwszy wprowadził rozróżnienie na krążowniki typu A z działami kalibru ponad 155 mm i typu B, o kalibrze dział do 155 mm. Chociaż traktat nie używał terminologii krążownik ciężki/lekki, lecz od tej pory powszechnie zaczęto przyjmować ten kaliber dział za rozdzielający klasy krążowników ciężkich (A) i krążowników lekkich (B). Wprowadzając ograniczenia ilości krążowników ciężkich, traktat ten dał impuls do rozwoju przez główne potęgi morskie nowoczesnych i silnych krążowników lekkich, niewiele ustępujących krążownikom ciężkim wielkością. Dalsze doprecyzowanie klasy krążowników lekkich przyniósł drugi traktat londyński z 1936, zakreślający dla nowo budowanych krążowników lekkich limit wyporności standardowej do 8000 t i kaliber dział do 155 mm (limit ten przyjęły jedynie Wielka Brytania, USA i Francja). Faktycznie ograniczeń tych sygnatariusze zaprzestali przestrzegać po wybuchu II wojny światowej, a inne państwa (przede wszystkim Japonia) nie były nimi wiązane.

Klasa krążowników lekkich jako okrętów artyleryjskich zanikła stopniowo po drugiej wojnie światowej.

Tak jak i w przypadku innych okrętów o uzbrojeniu artyleryjskim podstawowymi parametrami określającymi siłę bojową były: uzbrojenie, opancerzenie i prędkość.

Wyporność i uzbrojenie

Wyporność wahała się od około 4000 do maksymalnie 12 400 ton, jednak przeciętnie jednostki tej klasy wypierały około 6000-8000 ton. Wielkość okrętów determinowała w większej części ich uzbrojenie i możliwości bojowe. Wspomniane 12 400 ton wyporności miały tylko japońskie jednostki typu "Mogami", jednak zaprojektowane były z przekroczeniem limitu wyporności 10.000 ton z traktatu waszyngtońskiego, w celu ich późniejszego przezbrojenia na krążowniki ciężkie z artylerią 203 mm.

Większość okrętów tej klasy wypierała w granicach 8000 ton z nieznacznym wzrostem w miarę upływu czasu. Oprócz artylerii w skład uzbrojenia wchodziły wyrzutnie torpedowe, zazwyczaj montowano od 6 do maksymalnie 12 w przypadku wymienionych już krążowników typu “Mogami”. Kaliber torped zazwyczaj stosowanych wynosił 533 mm lub 609 mm w przypadku okrętów japońskich.

Krążowniki przeciwlotnicze

Przeznaczeniem krążowników lekkich było wspieranie większych sił nawodnych, wykonywanie ataków torpedowych, zwalczanie wrogiej żeglugi i ochrona własnej przed wrogimi rajderami. Mniejsze i starsze okręty tych typów były wyznaczane do roli liderów niszczycieli – taka praktyka była szczególnie częsta we flocie japońskiej, choć wiele innych marynarek także ją stosowało.

Wewnątrz tej grupy można wydzielić krążowniki przeciwlotnicze.

Osobny artykuł: Krążownik przeciwlotniczy.

Krążowniki przeciwlotnicze były podklasą stosunkowo młodą. Ich powstanie było spowodowane wzrastającą rolą lotnictwa i skutecznością samolotów. Jako pierwsi stworzyli takie okręty Brytyjczycy potrzebujący jednostek eskortowych dla swoich konwojów nękanych zarówno przez U-booty na Atlantyku jak i lotnictwo państw Osi na Morzu Śródziemnym. Pierwsze okręty tej klasy były przebudowanymi okrętami typu “C”. Istniejące działa kalibru 152 mm zamieniono na przeciwlotnicze kalibru 102 mm i dodano dodatkowe działka mniejszych kalibrów niedużym kosztem uzyskując potrzebne okręty eskortowe. Potem już budowano okręty przeciwlotnicze od podstaw, takie jak: brytyjskie typu Dido uzbrojone w 10 dział przeciwlotniczych kalibru 133 mm, czy amerykańskie typu “Atlanta” wyposażone w 16 dział kalibru 127 mm.

Prędkość

Drugi wymiar określający siłę okrętów to prędkość. Krążowniki lekkie musiały być szybsze od większości okrętów wroga by w razie konieczności móc oderwać się od przeważających sił, z którymi nie było szans na wygranie starcia. Okręty budowane w okresie I wojny światowej rozwijały już 27 węzłów jak np. niemieckie okręty klasy “Augsburg”/”Magdeburg” i więcej - do nawet 30 węzłów pod koniec wojny. W tamtym okresie była to prędkość w pełni gwarantująca oderwanie się od sił wroga. Dobrym przykładem może być sam krążownik “Augsburg” pod dowództwem komandora Behringa - nieraz wychodził z opałów dzięki swej prędkości.

Wraz z rozwojem i doskonaleniem siłowni okrętowych wzrastała i prędkość. W okresie międzywojennym, choć już w zasadzie w wojennym, ustabilizowała się na poziomie 30 do 33 węzłów. Wyjątkiem były okręty japońskie, które były budowane tak aby zrównoważyć ograniczenia traktatowe zawarte w Waszyngtonie w 1922 r. Nie mogąc mieć takiego samego tonażu Japończycy zdecydowali się budować okręty mające przewagę nad potencjalnymi w uzbrojeniu i prędkości. Okręty japońskie rozwijały prędkość nawet 35,25 węzłów w przypadku okrętów typu “Jintsu” zwodowanego w 1923 roku. Okręt ten był liderem flotylli niszczycieli i okrętem flagowym kontradmirała Raizo Tanaki, który zasłynął zwyciężając dużo silniejszego przeciwnika pod Tassafaronga 30 listopada 1942 r. Następny japoński krążownik “Yahagi” należący do typu “Agano” rozwijał 35 węzłów, czyli 2 do 3 węzłów więcej niż “konkurencja”.

Uzbrojenie

Trzecim i zarazem ostatnim parametrem określającym siłę bojową okrętu jest jego uzbrojenie. W tym wypadku jest to głównie artyleria uzupełniana wyrzutniami torpedowymi.

Najczęściej na okrętach tej klasy montowano działa o kalibrze 140 do 155 mm. Działa mniejszego kalibru 120 do 133 mm były montowane na okrętach o przeznaczeniu przeciwlotniczym i były to działa uniwersalne, przystosowane do zwalczania zarówno celów morskich jak i powietrznych. Wyrzutnie torpedowe uzupełniały artylerię dając tym okrętom całkiem dużą siłę bojową i możliwość zwalczania dużo większych od siebie przeciwników. Ilość i kaliber dział był dość ściśle powiązane z wypornością - im większa, tym więcej dział można ustawić na pokładzie. Tak na przykład japońskie okręty typy “Tenryu” wypierały 3230 ton i posiadały 4x140 mm i 6 wyrzutni torped kalibru 533 mm, typ “Jintsu” wypierał 5195 ton i miał 7 dział 140 mm oraz 8 wyrzutni torped 609 mm. Typ “Yahagi” zwodowany w 1942 roku wypierał 6650 ton, uzbrojony był w 6 dział 152 mm, 4x76 dział przeciwlotniczych i 8 wyrzutni torped kalibru 609 mm. “Mogami”, odpowiednio: 12400 ton, 15x152 mm, 8x127 mm i 12 wyrzutni torped kalibru 609 mm, budowano z założeniem, że będzie przebudowany na krążownik ciężki.

Wśród okrętów alianckich sytuacja wyglądała trochę inaczej - po pierwsze marynarka amerykańska zwodowała serię okrętów typu “Brooklyn” będących odpowiednikami japońskich okrętów typu “Mogami” i okręty te nie przeszły przezbrojenia w działa kalibru 203 mm. Przy wyporności 9700 ton miały 15x152 mm i 8x127 mm dział plot. nie posiadając wyrzutni torpedowych. US Navy zwodowała też serię krążowników przeciwlotniczych typu “Atlanta”, całe uzbrojenie artyleryjskie tych okrętów mogło zwalczać samoloty i składało się z 16 dział uniwersalnych kalibru 127 mm i uzbrojenia przeciwlotniczego małego kalibru.

Wśród krążowników brytyjskich sytuacja wyglądała nieco inaczej - przede wszystkim Royal Navy nie czuła się zmuszona do budowania okrętów mogących zmierzyć się z japońskimi typu “Mogami”. Głównym przeznaczeniem krążowników brytyjskich była ochrona żeglugi przed rajderami i z tego powodu okręty brytyjskie musiały być nieco większe i silniej uzbrojone od swych niemieckich odpowiedników. Krążownik “Apollo” zbudowany w 1934 roku i przekazany potem marynarce australijskiej był tego dobrym przykładem - wypierał 7105 ton i był uzbrojony w 8 dział kalibru 152 mm, 8x102 plot i 8 wyrzutni torped 533 mm. Krążowniki typu “Southampton” zbudowane w 1937 roku wypierały 9100 ton i były wyposażone w 12 dział kalibru 152 mm, 8 przeciwlotniczych 102 mm, 6 wyrzutni torpedowych 533 mm. Dla przykładu niemieckie krążowniki lekkie typu K (Koenigsberg) wypierały 6000 ton i uzbrojone były w 9 dział 150 mm i 4-8 uniwersalnych 88 mm.

Zanik

Zanik tej klasy po drugiej wojnie światowej był naturalną tendencją - artyleria ustąpiła miejsca samolotom, a po kilkunastu latach po wojnie niektóre okręty, których jeszcze nie pocięto na złom, przezbrajano zastępując działa rakietami, tworząc krążowniki rakietowe.

Polskie krążowniki lekkie

ORP Dragon, ORP Conrad

Szablon:Link FA

Adnotacje

  1. Klasyfikowanymi w Wielkiej Brytanii jako krążowniki II klasy
  2. Pierwsze typy krążowników lekkich z opancerzeniem burt - brytyjski Chatham, niemiecki Magdeburg i japoński Chikuma, wszystkie w służbie od 1912. Początkowo brytyjskie klasyfikowane były jako "lekkie krążowniki pancerne" (light armoured cruisers)
  3. Pierwsze krążowniki napędzane turbinami - brytyjski HMS "Amethyst" i niemiecki "Lubeck" weszły do służby w 1905, lecz na większą skalę krążowniki napędzane turbinami zaczęły wchodzić do służby od 1909.
  4. Np. amerykańskie typu Salt Lake City - Roger Chesneau (red.), Conway's All the World's Fighting Ships 1922-1946, Londyn 1992, ISBN 0-85177-146-7, s.113.
  1. Roger Chesneau, Eugène Kolesnik, Conway's All the World's Fighting Ships, 1860-1905, London: Conway Maritime Press, 1979, s. 249, 258. ISBN 0-85177-133-5. Klasyfikowane były oryginalnie jako "małe krążowniki"