Главная страница

Kokosanka
Nesotriccus ridgwayi[1]
C. H. Townsend, 1895
Ilustracja
Tablica barwna z 1895, załączona do pierwszego opisu
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd pierwowróblowce
Rodzina tyrankowate
Rodzaj Nesotriccus
Gatunek kokosanka
Synonimy

{{{synonimy}}}

Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 VU pl.svg

Kokosanka (Nesotriccus ridgwayi) – gatunek małego ptaka z rodziny tyrankowatych. Występuje na Wyspie Kokosowej. Narażony na wyginięcie. Monotypowy.

Występuje we wszelkich środowiskach dostępnych na wyspie jako jeden z jej trzech ptasich endemitów. Używa sześciu różnych technik przy pobieraniu pokarmu, za który służą stawonogi (przede wszystkim pluskwiaki równoskrzydłe, mrówki, chrząszcze, pająki) i w małym stopniu nasiona owoców.

Gniazdo budują oba ptaki z pary. Prawdopodobnie samica składa jedno jajo. Młodym opiekują się oba ptaki z pary, dalsze informacje nieznane. IUCN uznaje gatunek za narażony na wyginięcie ze względu na mały zasięg występowania i lekkie niszczenie środowiska przez wprowadzone na wyspę ssaki.

Taksonomia

Gatunek opisał po raz pierwszy Charles Haskins Townsend w roku 1895. Opis ukazał się na łamach Bulletin of the Museum of Comparative Zoology at Harvard College. Holotyp zebrał Townsend na Wyspie Kokosowej – a dokładniej w Chatham Bay w jej północnej części – 28 lutego 1891, był to dorosły samiec oznaczony później numerem 131691. Opis zawierał uzasadnienie klasyfikacji, informacje na temat upierzenia, wymiary szczegółowe, wzmiankę o środowisku oraz dołączoną tablicę barwną z rysunkiem w skali 1:1. Poza holotypem Townsend nie odłowił żadnego innego osobnika[3].

Townsend przydzielił kokosankę do rodzaju Nesotriccus jako N. ridgwayi i jedynego przedstawiciela rodzaju[3]. IOC podtrzymuje klasyfikację Nesotriccus jako rodzaju monotypowego[4]. Townsend zasugerował (błędnie[5]), że blisko spokrewnionym gatunkiem jest muchołap wielkodzioby (Myiarchus magnirostris), wtedy traktowany w osobnym rodzaju Eribates. Autorzy Handbook of the Birds of the World sprostowali, że pokrewieństwa Nesotriccus wobec innych rodzajów nie jest jasne, a jeśli chodzi o anatomię[6] (w tym upierzenia[7]) i zachowanie (pieśń[7], charakterystykę gniazd i jaj[8]) zdaje się być blisko spokrewniony z Phaeomyias (IOC nie traktuje tego rodzaju jako monotypowego[4])[6]. Pod względem budowy przegrody nosowej i części chrzęstnych syrinxu (krtani dolnej) podobne są tylko dwa rodzaje, wymieniony Phaeomyias (zawierający dwa mysityraniki) oraz Capsiempis (obejmujący cytrynówkę). Zważywszy na te cechy kokosanka powinna należeć do podrodziny Elaeniinae[5]. Nie każdy system klasyfikacji wyróżnia podrodziny; IOC ogranicza się do rodzin[4], zaś na liście TiF N. ridgwayi przypisano do Elaeniinae, plemienia Elaeniini[9] według klasyfikacji zaprezentowanej w 2013 na łamach Zootaxa[10].

Do plemienia Elaeniinae, prócz Nesotriccus należą także najbliżej spokrewnione doń rodzaje Phaeomyias i Capsiempis. Jeśli potencjalny wspólny przodek tych trzech rodzajów był podobny do przedstawicieli dwóch ostatnich, w toku ewolucji musiały zajść bardzo duże zmiany pod względem preferowanego pokarmu i przystosowań do pobierania go, zanim kokosanka stała się gatunkiem endemicznym dla jednej wyspy (najstarsze jej skały są datowane na wiek 1,91-2,44 mln lat[11])[8]. Przez cały okres ewolucji ptak zmienił dietę z owocożerności na owadożerność, przyswoił sobie kilka nowych technik łowieckich (łapania zdobyczy w powietrzu, łapania jej po „susie” w jej kierunku i po pościgu) i wykształcił dłuższy dziób – jako że u mysityraników jest on niemal dwa razy krótszy (mierzy blisko 6,2 mm długości). Długi dziób może być przystosowaniem do łapania drobnej, ruchliwej zdobyczy (jak muchówki) lub jej większych okazów[8].

N. ridgwayi jest gatunkiem monotypowym[6][4].

Nazwa rodzajowa Nesotriccus pochodzi od greckiego słowa nēsos – wyspa oraz trikkos – oznaczającego małego, niezidentyfikowanego ptaka. W ornitologii triccus oznacza dowolnego tyrankowatego[12]. Nazwa gatunkowa ridgwayi upamiętnia Roberta Ridgwaya, kustosza sekcji ptasiej w Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie (wtedy U.S. National Museum)[3].

Morfologia

Wymiary ogólne

Długość ciała wynosi 11[6]–13,6[13] cm, masa ciała około 11 g[6]. Ogólny przedział wymiarów szczegółowych: długość skrzydła 61–63 mm, długość ogona 53–55,5 mm, długość dzioba 15,5 mm, długość skoku 20,5–21,5 mm, długość środkowego palca 10,5–11,7 mm[13]. U holotypu wysokość dzioba u nasady była równa 6 mm[3].

Fisher i Wetmore podali wymiary dla dwóch osobników, z których wynika, iż samicę cechują nieznacznie mniejsze rozmiary (w mm)[14]:

Skrzydło Ogon Dziób Skok
Samiec 61,7 56,5 16,9 21
Samica 57,3 52,3 15,3 20,5

Nie występuje dymorfizm płciowy w upierzeniu[15]. Wierzch ciała oliwkowy, ciemnooliwkowy lub w barwie okopconego brązu[13], jaśnieje na kuprze przechodząc w płowooliwkowy. Skrzydła średniej długości, zaokrąglone[13], szare z płowoolikowymi krawędziami piór; końcówki średnich i dużych pokryw skrzydłowych wieńczą kremowopłowe lub płowoszare[13] plamki (przy złożonym skrzydle powstają dwa szerokie paski[13]). Niepełna formuła skrzydłowa: 8=7=6>9>5, 10=2[13]. Na szarych sterówkach występują płowooliwkowe obwódki. Pióra na spodzie ciała żółtooliwkowe, jaśniejsze na brzuchu, pod skrzydłami i w pokrywach podogonowych. Gardło jasnopłowe. Dziób brązowy, bliższa ciału połowa dolnej szczęki przybiera barwę żółtą[3]. Tęczówka brązowa. Nogi i stopy czarne[13], skok od wewnętrznej strony nie posiada łusek[13]. U osobników młodych upierzenie wyraźnie bardziej płowe, szczególnie na kuprze i paskach skrzydłowych[7].

Zasięg występowania

Mapa Wyspy Kokosowej. W północnej części Chatham Bay – miejsce zebrania holotypu

N. ridgwayi jest endemitem Wyspy Kokosowej, leżącej około 550 km na południowy zachód od wybrzeży Kostaryki[16]. Występuje na całej powierzchni wyspy[17]. Według niepublikowanych danych z 1967 jest drugim najliczniej występującym ptakiem lądowym na wyspie. Reprezentuje jeden z czterech gatunków ptaków lądowych, które występują na niej na stałe[8]. Pozostałe to endemity – kokośnik (Pinaroloxias inornata) i kukawik rdzawoskrzydły (Coccyzus ferrugineus) – oraz podgatunek lasówki złotawej Setophaga petechia aureola. Miejsce występowania kokosanki cechuje obecność gęstego lasu deszczowego i brak siedlisk ludzkich[7]. W 65% wyspę pokrywa las tropikalny, w 20% las mglisty (wyżej 300 m n.p.m.)[18].

Środowisko

Kokosanka występuje niemal we wszystkich dostępnych środowiskach[17]. Ogółem siedliska cechują się wilgotnym klimatem, z sumą opadów sięgającą 8000 mm rocznie. Jednym z zamieszkiwanych przez tego tyrankowatego środowisk są zarośla, m.in. ketmii (Hibiscus)[17], np. ketmii lipowatej (H. tiliaceus) przemieszanej z zaczerniowatymi (Melastomataceae), sięgającymi wysokości 8–10 m[8] i niekiedy podszytych gęstą, splątaną roślinnością[14]. Prócz tego N. ridgwayi można napotkać na bagnach[14] porośniętych flaszowcami (Annona)[17]. Większość wyspy zajmują jednak lasy. W ich strefie górskiej dominuje Saccoglottis holdridgei[8][19], a podszyt składa się z zaczerniowatych i marzanowatych. Jako że kokosanka występuje na każdej wysokości, obecna jest również w lesie mglistym; w tym podszyt tworzą między innymi paprocie drzewiaste, w których dokonano pierwszych obserwacji[3] i palmy Rooseveltia; w runie rosną natomiast pieprzowate (Piperacea) i mała ilość paproci[8].

Głos

U samców występują dwa typy pieśni, u samicy jeden. W formie I samczego śpiewu najgłośniejszą i najłatwiejszą do odnotowania częścią jest gwałtowna seria 6–9 eksplozyjnych dźwięków trwająca blisko 0,25 sekundy o częstotliwości w przedziale 1–2 kHz. Pierwsza sylaba tego trylu jest najgłośniejsza i trwa najdłużej. Nie ulega znacznym zmianom u różnych osobników. W przypadku formy II pieśni zaczyna się ona niezbyt intensywnymi dźwiękami, a kończy głośniejszą serią 7–10 dźwięków. Cała pieśń ma częstotliwość 1–1,5 kHz. Pieśń samicy rozpoczyna seria niemal identycznych dźwięków, z których pierwsze 9–10 charakteryzuje stopniowe obniżanie się częstotliwości, czasu trwania oraz — mniej zauważalnie — natężenie. Jeśli samiec po 10. dźwięku nie odpowie, samica milknie. Jeśli odpowie, samica wykonuje gwałtownie dwie pieśni pod rząd. Niekiedy ptaki obu płci śpiewają w duecie, często zainicjowanym przez samicę[20].

Pożywienie

Zachowania związane z pobieraniem pokarmu oraz jego skład szczegółowo opisał Sherry. Ogółem kokosanka żywi się w przeważającej części stawonogami, rzadko krótszymi od 5 mm, z niewielką domieszką ziaren. Pożywienia szuka w roślinności, rzadko schodzi na ziemię[8]. Może żerować w towarzystwie innych gatunków, na przykład lasówki złotawej[14].

Kolejno 43,5% i 62,3% zdobyczy znalezionej w żołądkach zebranych w trakcie dwóch ekspedycji (30 czerwca – 6 lipca 1978, 24 lutego – 24 marca 1980) stanowiły pluskwiaki równoskrzydłe (Homoptera), głównie (w 95%) należące do podrzędu Fulgoromorpha. Zbadane w 1978 – a więc w okresie letnim, poza sezonem lęgowym – ptaki spożywały również dużo chrząszczy (Coleoptera), mrówkowatych (Formicidae) i prostoskrzydłych (Orthoptera). W 1980, w okresie wiosennym, poza sezonem lęgowym, na drugim miejscu plasowały się muchówki (Diptera), na trzecim mrówkowate, zaś na czwartym pająki (Arachnida). W obu przypadkach znaleziono niewielkie ilości nasion owoców (stanowiące kolejno 2,2 i 33,5% zdobyczy). Świadczy to o sezonowych zmianach w składzie pokarmu niezależnych od dostępności pokarmu – bowiem w trakcie pierwszej wyprawy stawonogi były znacznie mniej liczne, niż w trakcie kolejnej. Jest to odstępstwo od niektórych teorii mówiących, jakoby kręgowce miały być oportunistami[8].

Techniki łapania zdobyczy
Owoc Clusia rosea to jeden z pewnych źródeł nasion w pożywieniu kokosanki

Kokosanki regularnie żerują przy użyciu niekiedy akrobatycznych taktyk, podobnie jak kontynentalny, tyrankowaty gatunek, wyspecjalizowany w łapaniu Homoptera – cynamonówka (Terenotriccus erythrurus). Prócz tego łapią zdobycz po pościgu, „susie” w jej kierunku, spuszczając się nań z powietrza, gwałtownie łapiąc ofiarę w pobliżu, zawisając w powietrzu lub zbierając ją z powierzchni gałęzi czy listowia[8].

Szczegółowy skład pożywienia

Nie są znane dokładne dane na temat zjadanych owoców; sam Sherry nigdy nie obserwował jedzącego owoc ptaka, ale jeden ze złapanych w siatkę osobników (mist-netting) zwrócił nasiono Clusia rosea. W przypadku pluskwiaków równoskrzydłych w żołądkach przeważały Fulgoroidea, w tym przedstawiciele rodzin Nogodinidae (co najmniej dwa gatunki), Cixiidae, Flatidae (co najmniej jeden gatunek) i Tropiduchidae (jeden gatunek). Pozostałe Homoptera należały do Cercopoidea, w większości jednego gatunku z rodziny Cicadellidae. Z prostoskrzydłych większość reprezentowała Gryllidae. Prócz tego pojawiły się pająki, mrówkowate i chrząszcze [rozpoznano przedstawiciela kózkowatych (Cerambycidae)][8].

Lęgi

Po raz pierwszy dokładny opis gniazd (zbadano cztery) i jaj ukazał się w 1986[7]. N. ridgwayi jest gatunkiem monogamicznym i terytorialnym; jedna para zajmuje obszar około 0,25 ha, na którym prócz gniazdowania szuka pożywienia[7]. Okres lęgowy trwa od stycznia do kwietnia[6], przebiega szczególnie intensywnie w styczniu, lutym i marcu, które są najsuchszymi miesiącami w roku na Wyspie Kokosowej. U innych ptaków lądowych tej wyspy obserwuje się podobną tendencję[7].

Gniazdo umieszczone jest 10–25 m nad ziemią. Jedyne dokładnie zbadane składało się z ryzymorfów Marasmius crinisiqui oraz kokonów pajęczych. Miało średnicę wewnętrzną 4–4,5 cm i zewnętrzną 7–7,5 cm, głębokość 2,5 cm i wysokość 5 cm. Znajdowały się na roślinach z gatunków Saccoglottis holdridgei (1), Hibiscus tiliaceus (1) oraz Erythrina fusca (2). Sherry jednokrotnie obserwował ptaki obu płci uczestniczące w budowie; Skutch odnotował taką sytuację u tyrankowatych jedynie w przypadku kilku gatunków, jednak w większości należały do Elaeniinae, tak jak i kokosanka[7].

Zważywszy na obserwację wysiadującej samicy i kilku dorosłych z podlotami, zniesienie prawdopodobnie liczy jedno jajo. Jeśli hipoteza Sherry'ego potwierdziłaby się, świadczyłoby to o wyjątkowości kokosanki. Co prawda zwierzęta wyspowe cechuje zmniejszona ilość jaj lub młodych w miocie, jednak pozostałe ptaki lądowe na Wyspie Kokosowej i przedstawiciele najbliżej spokrewnionych Nesotriccus rodzajów składają po dwa jaja. Prawdopodobnie samica sama wysiaduje jaja. Oba ptaki z pary karmią pisklęta. Dwie ostatnie cechy są typowe dla ptaków tyrankowatych. Pozostałe dane nieznane[7].

Status zagrożenia

Przez IUCN gatunek klasyfikowany jest jako narażony na wyginięcie (VU, Vulnerable). W 1988 uznawany był jeszcze za gatunek najmniejszej troski/niższego ryzyka (LC, Least Concern), w 1994 klasyfikację zmieniono na narażonego[17].

BirdLife International traktuje kokosankę jako narażoną ze względu na mały zasięg występowania tego ptaka. Roślinożerne gatunki wprowadzone na wyspę niszczą środowisko (w lasach strefy górskiej podszyt słabo rozwinięty ze względu na zniszczenie go przez zdziczałe świnie[8]), jednak N. ridgwayi zdaje się tolerować nieznaczne zmiany w otoczeniu. Wobec tych czynników trend populacji uznano za stabilny. Populację szacuje się na kilkadziesiąt tysięcy osobników[6], BirdLife International umieszcza liczebność w granicach 6000–15 000 osobników[17].

Nie są podejmowane szczególne działania ochronne wobec tego gatunku. Całą Wyspę Kokosową od 1978[21] obejmuje park narodowy, uznany także za ostoję ptaków IBA[17] i figurujący na liście światowego dziedzictwa UNESCO od 1997[16]. Wobec zdziczałych ssaków (jeleniowatych, świń i kóz) na wyspie nie są podejmowane żadne działania. Ich rozpoczęcie jest jedną z propozycji działań w sprawie ochrony kokosanki[17].

  1. Nesotriccus ridgwayi, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Nesotriccus ridgwayi. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. a b c d e f C.H. Townsend. „Bulletin of the Museum of Comparative Zoology at Harvard College”. 25, s. 124, 1895. 
  4. a b c d F. Gill & D. Donsker: Tyrant Flycatchers. IOC World Bird List (4.3). [dostęp 10 sierpnia 2014].
  5. a b „The Condor”. 86. s. 42-47. 
  6. a b c d e f g Fitzpatrick, J.: Cocos Flycatcher (Nesotriccus ridgwayi). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.) (2013). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. Lynx Edicions, 2004. [dostęp 10 sierpnia 2014].
  7. a b c d e f g h i Thomas W. Sherry. Nest, eggs and reproductive behavior of the Cocos Flycatcher. „The Condor”. 88, s. 531-532, 1986. 
  8. a b c d e f g h i j k l Thomas W. Sherry. Adaptation to a Novel Environment: Food, Foraging, and Morphology of the Cocos Island Flycatcher. „Ornithological Monographs”. 36, s. 908-920, 1985. 
  9. John H. Boyd: Tyrannidae: Tyrant Flycatchers. TiF Checklist (v2.66), 9 maja 2014.
  10. Ohlson, J.I., M. Irestedt, P.G.P. Ericson & J. Fjeldså. Phylogeny and classification of the New World suboscines (Aves, Passeriformes). „Zootaxa”. 3613, 2013a. 
  11. Castillo, P., Batiza, R., Vanko, D., Malavassi, E., Barquero, J. & Fernandez, E.. Anomalously young volcanoes on old hot-spot traces. I. Geology and petrology of Cocos Island.. „Geological Society of America Bulletin”. 100, s. 1400–1414, 1988. 
  12. James A. Jobling: Helm Dictionary of Scientific Bird Names. Christopher Helm Publishers Ltd, 2009, s. 269. ISBN 1-4081-2501-3.
  13. a b c d e f g h i Robert Ridgway. Birds of North and Middle America. „Bulletin - United States National Museum”. 50 (4), s. 481-483, 1907. 
  14. a b c d Albert K. Fisher & Alexander Wetmore. Report on birds recorded by the Pinchot Expedition of 1929 to the Caribbean and Pacific. „Proceedings of the United States National Museum”. 79, s. 51-52, 1932. 
  15. Nicole Bouglouan: Cocos Flycatcher. Oiseaux-Birds, 1 grudnia 2013.
  16. a b Cocos Island National Park. UNESCO. World Heritage Convention. [dostęp 11 sierpnia 2014].
  17. a b c d e f g h Cocos Flycatcher Nesotriccus ridgwayi. BirdLife International. [dostęp 10 sierpnia 2014].
  18. CR021 Cocos Island. BirdLife Data Zone. [dostęp 10 sierpnia 2014].
  19. Gregorio Dauphin. Bryophytes of Cocos Island, Costa Rica: diversity, biogeography and ecology. „Revista de Biología Tropical”. 47 (3), 1999. 
  20. Donald E. Kroodsma, Victoria A. Ingalls, Thomas W. Sherry & Tracey K. Werner. Songs of the Cocos Flycatcher: Vocal behaviour of a Suboscine on an isolated oceanic island. „The Condor”. 89, s. 75-84, 1987. 
  21. National Geographic Education Staff: Case Study: Cocos Island National Park. Marine Protected Area. National Geographic Education, 29 stycznia 2011.

Linki zewnętrzne