Главная страница

Szablon:Manuskrypt biblijny infobox Codex Laudianus (Gregory-Aland no. Ea albo 08) – bilingwiczny grecko-łaciński kodeksem majuskułowy Nowego Testamentu, nazwany został Laudianus od swego ostatniego właściciela, arcybiskupa Williama Lauda. Powstał na Sardynii w VI wieku. Od XVII wieku przechowywany jest w Bodleian Library. Końcowe partie rękopisu zostały utracone. Pod względem tekstualnym najbliższy jest dla bizantyńskiej tradycji tekstualnej. Tekst łaciński bliższy jest dla Wulgaty niż dla rękopisów starołacińskich. Cytowany jest w krytycznych wydaniach greckiego Nowego Testamentu. Jest najstarszym greckim rękopisem zawierającym wiersz Dz 8,37.

Opis

Tekst grecki i łaciński pisany jest w dwóch paralelnych kolumnach na tej samej stronie. Kodeks zawiera 227 kart (27 × 22 cm) i jest niemal kompletnym tekstem Dziejów Apostolskich[1], z luką w Dz 26,29-28,26. Pierwotnie zawierał prawdopodobnie również Listy powszechne[2]. Utracona partia Dziejów zajmowała sześć lub siedem kart[3]. Pergamin jest bardzo cienki[4] i bardzo często widoczne jest pismo z przeciwnej strony pergaminu[5].

Tekst pisany jest w dwóch kolumnach na stronę, 24 linijkach w kolumnie[1]. W lewej kolumnie jest tekst łaciński, w prawej - grecki. Tekst pisany jest kolometrycznie. Litery są wielkie, grube i okrągłe. Brak przydechów oraz akcentów. Litery iota oraz ypsilon często posiadają dierezę. Kształt litery ksi jest bardziej skomplikowany jest zazwyczaj. Bruce M. Metzger ocenił, że skryba często zanurzał pióro w kałamarzu.. Bruce M. Metzger określa styl pisma jako niezdarny[5].

Tekst łaciński był poprawiany przez trzech korektorów[3]. Korektor z VII wieku dodał na marginesach podział tekstu na rozdziały, w Dz 26,24 podział dochodzi do 58 rozdziału[5].

Tekst

Grecki tekst kodeksu jest przykładem tekstu eklektycznego, przeważa element bizantyński, ponadto obecny jest element zachodni i aleksandryjski, zawiera też niemałą liczbę lekcji właściwych dla innych tradycji tekstualnych[6]. Kurt Aland dał mu następujący profil tekstualny – 361 211/2 222 22S (profil Alanda dotyczy tylko tych miejsc, w których najczęściej zachodzą różnice pomiędzy najważniejszymi tradycjami tekstualnymi). To znaczy, że według Alanda tekst rękopisu reprezentuje bizantyńską tradycję tekstualną w 36 miejscach profilowych; 21 razy jest zgodny zarówno z bizantyńską tradycją jak i oryginalnym tekstem. 22 razy wspiera tekst oryginalny przeciwko bizantyńskiemu, ponadto zawiera 22 niezależnych i szczególnych wariantów (Sonderlesarten). W oparciu o ten profil Kurt Aland zaliczył tekst rękopisu do II kategorii[1].

Dawniej sądzono, że tekst łaciński był uzgadniany z greckim, jednak Ropes i Clark wykazali, że wiele „zachodnich” wariantów w tekście greckim pochodzi z tekstu łacińskiego[5]. Tekst łaciński jest bliższy dla Wulgaty niż Kodeksu Bezy[3].

Jest najwcześniejszym znanym greckim rękopisem zawierającym wiersz Dz 8,37 (etiopski eunuch wyznaje swoją wiarę)[6]. Wiersz ten zawierają liczne greckie minuskuły, Codex Gigas, Wulgata, niektóre syryjskie rękopisy i koptyjski Codex Glazier (IV/V wiek). Tradycja wyznania wiary Etiopczyka jest jednak znacznie starsza i sięga końca II wieku, znał ją już Ireneusz z Lyonu i cytuje w swoim Contra Haeresis (III,XII.8). Krytycy tekstu są zdania, że wiersz najpierw został wprowadzony na marginesie biblijnego tekstu i pełnił rolę komentarza wyjaśniającego, że wyznanie wiary poprzedziło chrzest. Późniejsi kopiści wprowadzili go do tekstu głównego[7].

W Dziejach 12,25 tekst łaciński przekazuje wariant απο Ιερουσαλημ εις Αντιοχειαν (z Jerozolimy do Antiochii); wariant ten jest wspierany przez minuskuł 1175 oraz lekcjonarz 1178. Niektóre greckie rękopisy przekazują wariant w brzmieniu εξ Ιερουσαλημ εις Αντιοχειαν (z Jerozolimy do Antiochii), są to: 429, 945, 1739 i 1891. Spośród starożytnych przekładów wariant wspierają: starołaciński Perpinianensis, Peszitta, przekład na saidzki dialekt języka koptyjskiego (copsa) oraz przekład gruziński. Większość rękopisów przekazuje wariant εις Ιερουσαλημ (do Jerozolimy)[8][9].

W Dziejach 18,26 przekazuje wariant την οδον του κυριου (drogę Pańską); wariant ten jest wspierany przez minuskuły 1505, 2495 oraz lekcjonarz 598[10].

Historia

Facsimile Scrivenera (1874); trzy górne linijki zawierają fragment Dz 20,28, w czwartej linijce wybór sześciu liter z różnych partii rękopisu

Paleograficznie datowany jest na VI lub VII wiek. Na marginesie zawiera notę nawiązującą do edyktu bizantyjskiego zarządcy dotyczącego wyspy Sardynia, co oznacza, że rękopis musiał powstać po 534 roku[4]. Andrea Lai datuje go na koniec VI wieku lub początek VII wieku[11]. INTF datuje go na VI wiek[12]. Przyjmuje się zwykle, że rękopis powstał na Sardynii. Przywieziony został do północnej Anglii albo przez Teodora z Tarsu[13], albo przez Ceolfryda. W roku 716 Beda Czcigodny pisał Expositio Actuum Apostolorum Retractata w oparciu o ten rękopis, co oznacza, że najprawdopodobniej znajdował się w bibliotece klasztoru Wearmouth-Yarrow[14][15]. W nieznany sposób dostał się do biblioteki katedralnej w Würzburgu. W roku 1631, podczas wojny trzydziestoletniej, znaleźli go tu Szwedzi i przekazali arcybiskupowi Williamowi Laudowi[5], który w 1636 przekazał go Bodleian Library w Oksfordzie, gdzie przechowywany jest po dziś dzień (Laud. Gr. 35 1397, I,8)[1][12].

Na listę rękopisów Nowego Testamentu wciągnął go Johann Jakob Wettstein[16].

John Mill wykorzystał go w swoim wydaniu greckiego Nowego Testamentu w roku 1709 (jako Laud 3)[17]. Tekst został opublikowany w 1715 roku przez Thomasa Hearne, jednak z błędami. Ponownie w 1864 roku z większą dokładnością opublikował go E. H. Hansell, a w 1870 Konstanty Tischendorf[18]. Tekst łaciński opublikował ponownie Joannes Belsheim[19].

Pierwsze facsimile kodeksu wydał Scrivener w trzecim wydaniu „A Plain Introduction” (1874), następnie: H.J. Vogels, William Hatch, Guglielmo Cavallo, Bruce M. Metzger[20], H. Ueker, J. Irigoin oraz Andrea Lai[14].

Rękopis ponadto badali: Griesbach, James H. Ropes, B.R. Motzo, R.L. Poole, Albert C. Clark, M.-J. Lagrange, O. Kenneth Walther[21].

Od XVIII wieku cytowany jest we wszystkich ważnych wydaniach greckiego Nowego Testamentu. Cytują go: UBS3[22], UBS4[23], NA26[24] oraz NA27. W NA27, został zaliczony do pierwszorzędnych świadków tekstu Nowego Testamentu[25].

Zobacz też

  1. a b c d K. Aland, B. Aland: The Text of the New Testament: An Introduction to the Critical Editions and to the Theory and Practice of Modern Textual Criticism. przeł. Erroll F. Rhodes. Michigan: William B. Eerdmans Publishing Company, 1995, s. 113. ISBN 978-0-8028-4098-1. (ang.)
  2. Eberhard et Erwin Nestle, communiter ediderunt: K. Aland, M. Black, C. M. Martini, B. M. Metzger, A. Wikgren: Novum Testamentum Graece. Wyd. 26. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1991, s. 690.
  3. a b c C. R. Gregory: Textkritik des Neuen Testaments. T. 1. Leipzig: J. C. Hinrichs, 1900, s. 98.
  4. a b Robert Waltz: Encyclopedia of Textual Criticism (ang.). 2007.
  5. a b c d e Bruce M. Metzger: Manuscripts of the Greek Bible: An Introduction to Palaeography. Oxford: Oxford University Press, 1991, s. 96.
  6. a b Bruce M. Metzger, Bart D. Ehrman: The Text of the New Testament: Its Transmission, Corruption and Restoration. Wyd. 4. New York – Oxford: Oxford University Press, 2005, s. 74. ISBN 978-0-19-516122-9.
  7. Bruce M. Metzger: A Textual Commentary on the Greek New Testament: A Companion Volume to the United Bible Societies' Greek New Testament. London & New York: Deutsche Bibelgesellschaft & United Bible Societies, 1994, s. 315. ISBN 3-438-06010-8. (ang.)
  8. The Greek New Testament. K. Aland, A. Black, C. M. Martini, B. M. Metzger, and A. Wikgren, in cooperation with INTF. Wyd. 3rd edition. Stuttgart: United Bible Societies, 1983, s. 464.
  9. The Greek New Testament, ed. B. Aland, K. Aland, J. Karavidopoulos, C. M. Martini, and B. M. Metzger, in cooperation with INTF, United Bible Societies, 4rd revised edition (United Bible Societies, Stuttgart 2001), s. 454.
  10. UBS3, p. 491.
  11. Andrea Lai, Il codice Laudiano greco 35 e la Sargenda altomedievale, «Bollettino di Studi Sardi», 1 (2008), Centro di Studi Filologici Sardi, Cagliari, Cuec, 2008, s. 131.
  12. a b INTF: Kodeks E/08 (GA). W: Liste Handschriften [on-line]. Münster Institute. [dostęp 2012-01-25].
  13. F. G. Kenyon, Our Bible and the Ancient Manuscripts (London 1903), s. 146.
  14. a b LDAB
  15. M.L.W. Laistner, The Latin Versions of Acts Known to the Venerable Bede, HTR XXX (1937), s. 37-50.
  16. K. Aland, B. Aland: The Text of the New Testament: An Introduction to the Critical Editions and to the Theory and Practice of Modern Textual Criticism. przeł. Erroll F. Rhodes. Michigan: William B. Eerdmans Publishing Company, 1995, s. 74. ISBN 978-0-8028-4098-1. (ang.)
  17. C. R. Gregory: Textkritik des Neuen Testaments. T. 1. Leipzig: J. C. Hinrichs, 1900, s. 99.
  18. F. G. Kenyon: Handbook to the Textual Criticism of the New Testament. Wyd. 2nd. 1912, s. 101.
  19. Joannes Belsheim: Acta apostolorum ante Hieronymum Latine translata ex codice Latino-Graeco Laudiano Oxoniensi. 1893.
  20. James Keith Elliott: A Bibliography of Greek New Testament Manuscripts. Cambridge: Cambridge University Press, 1989, s. 44. ISBN 0-521-35479-X. (ang.)
  21. C. R. Gregory: Canon and Text of the New Testament. Edinburgh: T. & T. Clark, 1907, s. 363.
  22. The Greek New Testament. K. Aland, A. Black, C. M. Martini, B. M. Metzger, and A. Wikgren, in cooperation with INTF. Wyd. 3rd edition. Stuttgart: United Bible Societies, 1983, s. XVI.
  23. The Greek New Testament, ed. B. Aland, K. Aland, J. Karavidopoulos, C. M. Martini, and B. M. Metzger, in cooperation with INTF, United Bible Societies, 4rd revised edition (United Bible Societies, Stuttgart 2001), s. 11*.
  24. Eberhard et Erwin Nestle, communiter ediderunt: K. Aland, M. Black, C. M. Martini, B. M. Metzger, A. Wikgren: Novum Testamentum Graece. Wyd. 26. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1991, s. 13*.
  25. Eberhard et Erwin Nestle, communiter ediderunt: B. et K. Aland, J. Karavidopoulos, C. M. Martini, B. M. Metzger: Novum Testamentum Graece. Wyd. 27. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2001, s. 59*.

Bibliografia

Linki zewnętrzne