Главная страница

Klitajmestra
Ilustracja
Klitajmestra i erynie, krater czerwonofigurowy z IV w. p.n.e.
mityczna królowa Amyklaj
Jako żona Tantala
mityczna królowa Argolidy
Jako żona Agamemnona
Dane biograficzne
Ojciec Tyndareos
Matka Leda
Mąż Tantal
Mąż Agamemnon
Dzieci z Agamemnonem:
Elektra,
Ifigenia,
Chrysotemis,
Orestes;
z Ajgistosem:
Erigone,
Aletes

Klitajmestra (także Klytajmestra, gr. Κλυταιμήστρα Klytaimḗstra, łac. "Słynna-Oblubienica"[1]) – w mitologii greckiej królewna spartańska i królowa mykeńska.

Przodkowie i przyjście na świat

Opowieść o przyjściu na świat Klitajmestry zalicza się do mitów lakońskich. W Sparcie rządził niegdyś król imieniem Tyndareos[2], wywodzący się z rodu Perseusza przez matkę Gorgofone[3]. Żona jego nosiła imię Leda. Wedle jednej z wersji mitu nie posiadali oni własnych dzieci, co sprawiało im smutek. Pewnego wieczoru odwiedził ich posłaniec mieszkańców Olimpu Hermes i ofiarował jajo znacznej wielkości, przypominające jaja łabędzie. Leda włożyła jajo do złotej puszki, którą wyścielał miękki puch. W końcu skorupka jaja uległa pęknięciu, uwalniając czwórkę dzieci[2].

Inna wersja mitu, że Zeus sam odwiedził Ledę pod postacią łabędzia, a skutkiem tej wizyty zostały spłodzone dzieci. Leda złożyła jaja, z których wykluły się one w górach Tajget[4]. Byli to Klitajmestra, Helena, Kastor i Polideukes[2]. Klitajmestra wykluła się z tego samego jaja, co Polideukes[5] bądź też z tego samego, co Helena. Chyba że było tylko jedno jaja[6]. Te piekne dzieci nie miały ziemskich rodziców, przypisywano więc jako ojca Zeusa[2]. Inna wersja mitu stwierdza jednakże, że ojcem Klitajmestry był Tyndareos[7][8][9][10]. Spłodził on ją ze swoją żoną Ledą w normalny sposób, jak i Kastora, natomiast Helenę i Polideukesa spłodził Zeus pod postacią łabędzia[11]. Apollodoros podaje, że tej samej nocy Leda obcowała z Zeusem w postaxci łabędzia oraz ze swym mężem. Tekst Apollodorosa nie wymienia co prawda w poczętych tej nocy dzieci Klitajmestry, jednakże uważa się, że imię Klitajmestry mógł pominąć kopista przez nieuwagę. Rozważając sporną kwestię, Zygmunt Kubiak rozstrzyga o odrzucenia boskiego pochodzenia Klitajmenstry[12]. W każdym razie chłopcy (Dioskurowie) zostali wojownikami[13], Helenę uznano najpiękniejszą kobietą świata[14]. Ponadto wymienia się "zwyczajne" potomstwo Tyndareosa i Ledy: Timandrę i Filonoe[9].

Danae
 
Zeus
 
 
 
 
Perseusz
 
Andromeda
 
 
 
 
Gorgofone
 
Ojbalos/Perieres
 
 
 
 
Tyndareos
 
 
 
 
 
Leda
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
TimandraFylonoeKlitajmestraKastorPolideukesHelena

Ród Pelopsa

Klitajmestra wyszła za mąż za Tantala[7] (Kubiak używa też imienia Talos[15]). Mąż jej wywodził się z rodu Pelopsa, a ojcem jego był Tyestes[8][16], śmiertelny wród swego brata Atreusa, z którym przegrał rywalizację o tron mykeński. Niekiedy też za ojca jego podaje się syna Tyestesa imieniem Ajgistos[17] czy też Broteasa[18]. Po latach dzięki pomocy syna Ajgistosa Tyestes zdołał zdobyć tron mykeński, co dla Atreusa skończyło się zgonem. Panowanie Tyestesa przerwał Agamemnon, starszy syn Atreusa, dzięk i wsparciu włądcy Sparty Tyndareosa, który był dlań teściem jego młodszego brata Menelaosa. Agamemnon zdobył władzę w Mykenach[7] (bywa również określany królem Argos, m.in. w Iliadzie[19]), wygnał Tyestesa i Ajgistosa, Tantala zaś zabił, podobnie postępując z jego nowonarodzonym synkiem, którego miał z Klitajmestrą[7]. Pochwycił go i roztrzaskał mu głowę o glebę. Uczynek ten odnotowuje Apolodoros w Epitome, Klitajemstra wypomina go mężowi w Ifigenii w Aulidzie autorstwa Eurypidesa[20]. Klitajmestra znienawidziła za to Atrydę[7]. Wedle innej wersji mitu Agamemnon najpierw zamordował Tantala i jego dziecko, dopiero później zaś brat jego Menelaos spowinowacił się z Tyndareosem[8]. Według jeszcze innej po morderstwie rodziny Klitajmestry ścigali Agamemnona Dioskurowie[9]. Ten ukrył się u ojca skrzywdzonej kobiety i podjął próbę dogadania się[19], w związku z czym musiał poślubić ich siostrę, by uniknąć ich zemsty[9]. Jednakże w tak potworny sposób rozpoczęte małżeństwo było przeklęte[19].

Klitajmestra urodziła Agamemnonowi dzieci o imionach Elektra, Ifigenia, Orestes, Chryzotemis[7]. Chłopiec był z nich najmłodszy[21]. Wcześniejsza wersja mitu jeszcze o Elektrze nie wspomina. Występują w niej prócz Orestesa Laodike, Chrysotemis i Ifigenia[16].

Początek wojny trojańskiej i ofiara z Ifigenii

Dalsze losy Klitajmestry wiążą się z jej siostrą Heleną. Tą ostatnią, żonę Menelaosa i królową Sparty, porwał królewicz trojański Parys[22]. Dyplomacja na nic się zdała, podobnie jak prywatny list od Klitajmestry do siostry, który dostarczył Palamedes[23]. W efekcie postanowiono wyruszyć na woję przeciwko Troi, a na czele wyprawy stanął brat Menelaosa, Agamemnon[22]. Achajowie mieli wyruszać, jednak przeszkodą stałą im cisza morska. Okazało się, że wynikła ona z gniewu Artemidy, która domaga się ofiary z córki wodza, Ifigenii. Zadecydowano o sprowadzeniu dziewczyny z Myken[24][25] czy też z Argos[9], na co pomimo odrazu i smutku zgodził się jej ojciec[16]. Nie wyjawiono jej jednak prawdy. Królewna przybyła wraz z matką swą Klitajmenstrą[24] i niemowlęciem Orestesem[26], sądząc, że zaręczą ją z Achillesem. Agamemnon pozwolił jednak, by dziewczynę wzięto do ołtarza jako zwierzę ofiarne. W tym momencie interweniowała jednak sama Artemida, biorąc Ifigenię ze sobą[24]. Agamemnon tymczasem odesłał żonę z powrotem do Argos. Zrodziła się w niej wtedy myśl o zemście[9].

Klitajmestra tymczasem na czas nieobecności króla Sparty wzięła pod swą opiekę jego córkę Hermione[9].

Podczas wojny do Argos przyjechał Telefos, prosząc o pomoc Agamemnona. Klitajmestra doradziła mu porwanie jej synka Orestesa, co miało zmusić Atrydę od porządanego postępowania[9].

Związek z Ajgistem

Wojna pod Troją toczyła się przez wiele lat, a informacje o walczących mężąch nie napływały. Rozpowszechniły się informacje, jakoby Agamemnon poległ, a z nim podlegli mu ludzie[27]. Klitajmenstra, przez pewien czas wierna mężowi mimo całego zła, jakie jej wyrządził [28]. Zachowania żony miał pilnować pozostawiony przez Agamemnona posunięty w latach pieśniarz Demodokos, którego Atryda ustanowił doradcą królowej. Ponadto miał on przekazywać walczącemu pod Troją informacje o poczynaniach żony. Jednakże w Klitajmestrze zakochał się Ajgistos. W celu zdobucia kobiety pozbył się pieśniarza[9]. Klitajmestra dała w końcu wiarę pogłoskom o śmierci mężą i uznała się wdową. Co więcej, wyszłą kolejny raz za mąż, teraz za pięknego Ajgista[27], któremu udało się ją uwieźć[7] pomimo ostrzeżeń boskich[15] (inne źródło opisują ich związek jako romans, bez umocowania prawnego[29]). Do porzucenia mężów żony trojańskich wodzów namawiał też Nauplios, w zemście za ukamieniowanie przez Achajów jego syna Palamedesa[30], a wedle innej wersji (Hygina) to brat Palamedesa Ojaks namawiał, i to od razu do zabójstwa Atrydy[21]. Agamemnona natomiast nienawidziła od początku swego małżeństwa – za morderstwo pierwszego męża, maleńkiego synka i za poświęcenie córki w ofierze, do którego tylko dzięki Artemidzie nie doszło[7]. Ponadto pod Troją Agamemnon wziął sobie za kochankę Chryzeidę[10]. Agamemnonowego syna Orestesa wysłała do innego państwa[29].

Ajgistos spłodził dwójkę dzię dzieci: Aletesa i Erigone[31].

Tymaczasem Agamemnon po wielu latach wojowania powrócił do Lakonii, odprawiając przedtem swe wojsko[27]. Prowadził zaś ze sobą brankę wojenną Kasandrę, która urodziła mu bliźnięta[7]. Nadano im imiona Teledamos i Pelops. Dziewczyna ta miała zdolność przewidywania przyszłości, ostrzegała więc Agamemnona, że w Mykenach czeka ich śmierć, on jednak nie przejął się jej przewidywaniami[32], podobnie jak przedtem mroczną przepowiednią wypowiezianą przed nim przez widmo Achillesa[21].

Ajgistos wystawił szpiega, by zawczasu dotarla doń informacja o powrocie Atrydy[33] albo i nawet całe straże[31]. Ojaks z zemsty za śmierć Palamedesa namówił Klitajmestrę do mężobójstwa, opowiadając jej też, że Agamemnon pragnie zastąpić ją swą branką[33]. Wiadomość o powrocie męża oznaczała dla królowej mykeńskiej i jej męża śmierć. Jan Parandowski pisze, że skrzypienie wozów królewskich na drodze brzmiało w uszach obojga winowajców jak zgrzyt piasku w klepsydrze odmierzającej ich ostatnie godziny. Spojrzeli po sobie i bez słów, jednym błyskiem oczu, uknuli plan[27]. Córka Tyndareosa powitała dawno nie widzianego męża. Jako że odczuwał zmęczenie po długiej podróży, poszedł się wykąpać[27]. Odłożył broń i zdjął z siebie zbroję[32]. Jak tylko zdążył wejść do wanny, w łazience pojawili się oboje – Klitajmestra i Ajgistos – z siekierami, których użyli w celu pozbawienia wodza spod Troi życia. Parandowski podkreśla, że był on bezbronny, Ajgista zaś nazywa "przybłędą"[27]. Późna wersja mitu mówi, że mord zdarzył się po kąpieli. Królowa przygotowała dla męża specjalny ubiór o zaszytych rękawach, uniemożliwiający swobodne ruchy. Gdy Atryda starał odziać się, żona zabiła go bez ryzyka[9]. Inna wersja mówi, że kochankowie zabili męża Klitajmestry w trakcie uczty przez skrytobójstwo[7]. Uczestniczyć w tym miało dwudzistu mężów[21]. Jeszcze inna wersja mitu mówi, że Klitajmestra zabija męża toporem, gdy ten składał ofiarę[34]. Razem z królem Myken śmierć ponieśli jego towarzysze[21], Kassandra i jej bliźnięta[32]. Sama Klitajmestra odebrała życie swej rywalce. Pragnęła również zabić Orestesa, który został jednak wyprowadzony z zamku[9]. Taką relację matki do syna podaje Pindar[21]. Starsze wersje mitu, sformułowane w poematach epickich, obwiniały o całą zbrodnię Ajgista. Klitajmestra miała w nich nie brać udziału w mordzie. Jednak późniejsze wersje, przedstawione przez dramaturów, również i jej przypisują winę, a nawet stawiają ją w centrum wydarzeń, jako tę, która własną ręką zadała śmierć swemu małżonkowi[9]. Zbrodnia ta była niekiedy przedstawiana w sztuce greckiej, ale nie zdarzało się to często. Dzieła takie najczęściej tworzono w okresie archaicznym, można tu też wymienić etruskie urny. Klitajmestra nie zawsze też była na tych dziełach przedstawiona, częściej występował na ich Ajgistos[35]. O jej małżeństwie i jego końcu opowiada też tragedia Ajschylosa Agamemnon z 458 p.n.e., w której Klitajmestra zabija męża, który poświęcił jej córkę zagniewanej boginii i planował postawić brankę wojenną na równie ze swoją prawną żoną, co stanowiło zniewagę Klitajmestry jako żony, matki i królowej[36]. W Agamemnonie Ajschylosa Kassandra staje przed Klitajmestrą[37], uznającą niewolnicę za zbyt dumną[38], ale milczy, by dopiero po jej odejściu wyjawić widzom swą przepowiednię[37].

Śmierć

Odtąd Ajgistos panował w Mykenach. Orestes zaś dorastał, myśląc o zemście. Podobne nadzieje miała jego siostra Elektra, mieszkająca z rodzicami w pałacu mykeńskim[27]. Ajgistos chciał pozbawić córkę Agamemnona życia, matka jej wstawiła się jedna za nią[39]. Matka i jej mąż obawiali się, że małżeństwo Elektry z mężczyzną możnego rodu mogłoby stanowić dla niego podstawę do starań o tron Myken. Wobec tego doprowadzili do jej małżeństwa z mieszkającym w okolicy chłopem. Małżeństwo to pozostało jednak fikcją[40] – mąż uszanował jej wolę. Otaczało ją jednak ubóstwo, żyła samotnie[41], jak niewolnica[39], wedle tragików nawet w więzieniu[9]. Wedle odmiennej wersji obieano ją Polimestorowi, więziąc na zamku w Mykenach[39]. Po siedmiu latach[10] jako młodzieniec syn Agamemnona wrócił do miasta[27]. Apollo polecił mu wcześniej dokonać zemsty[28]. Orestes spotkał się z siostrą. Opracowano plan zemsty. Klitajmestrę odwiedzili młodzieńcy, którzy przekazali jej wiadomość o śmierci jej syna. Może nawet pokazali jej urnę z rzekomymi prochami Orestesa[27]. Matka nie poznała okłamującego ją syna. Wezwała do zamku nieobecnego w mieście męża[26]. Klitajmestra i Ajgistos odetchnęli z ulgą, ogarnęła ich radość, że potencjalny mściciel nie żyje. Świętowali swą bezkarność, zrezygnowawszy z uprzedniej czujności[40]. Siostra wprowadziła tymczasem Orestesa do pałacu[27], gdzie syn Agamemnona przy czynnym udziale siostry[39] zabił wpierw bez większych problemów Ajgista[40]. Jego krzyk usłyszała Klitajmestra i wbiegła do sali, gdzie dostrzegła swego syna uzbrojonego w miecz. Zaczęła błagać go o darowanie życia, obnażyła nawet swą pierś, którą go karmiła w niemowlęctwie. Orestes prawie zgodził się odstąpić od matkobojstwa. Jednak przyjaciel jego Pylades przypomniał mu o świętości zemsty i rozkazie Apollona nakazującym mu jej dokonać[42]. Potem, pomimo próśb i zaklinania matki, ugodził również i ją[40]. W noc tego zabójstwa w pałacu obecni byli Menelaos i Helena, nie wiedzieli jedak, jakie wydarzenia się tam rozegrały[43]. Odyseja przedstawia natomiast, jak po ośmiu latach podróży Menelaos pojawia się w Mykenach na stypie po Ajgiście i Klitajmestrze[44].

Matkobójstwo uznawano za najgorszą ze zbrodni[40]. Oskarżenie przeciwko niemu wniósł Perileos, Tyndareos lub też Erigone[26]. Orestes ponadto okupił zbrodnię straszliwymi wyrzutami sumienia, personifikowanymi przez Erynie. W każdym przedmiocie odtąd widział Orestes postać swej matki, a jej zakrwawiona twarz pojawiała się w jego snach. Po wielu trudach dopiero zaznał spokoju[45]. Zaprzestanie ścigania go przez Erynie stało się wytłumaczeniem ich przydomku Eumenidy, co oznacza "życzliwe"[29]. Matkobójstwo rzadko przedstawiano w sztuce, niekiedy wyobrażała ona udział Elektry w zabiciu matki[35].

Potomkowie

Klitajmestra urodziła następujące dzieci:

Zobacz też

  1. Kubiak 1997 ↓, s. 503.
  2. a b c d Parandowski 1979 ↓, s. 215.
  3. Schmidt 2006 ↓, s. 319.
  4. Grimal 2008 ↓, s. 76.
  5. Grimal 2008 ↓, s. 205.
  6. Kubiak 1997 ↓, s. 505.
  7. a b c d e f g h i j k Pietrzykowski 1983 ↓, s. 226.
  8. a b c Grimal 1998 ↓, s. 108.
  9. a b c d e f g h i j k l m Grimal 2008 ↓, s. 187.
  10. a b c Schmidt 2006 ↓, s. 177.
  11. Schmidt 2006 ↓, s. 191.
  12. Kubiak 1997 ↓, s. 504.
  13. Parandowski 1979 ↓, s. 215-216.
  14. Parandowski 1979 ↓, s. 217.
  15. a b Kubiak 1997 ↓, s. 523.
  16. a b c Schmidt 2006 ↓, s. 17.
  17. Pietrzykowski 1983 ↓, s. 223-226.
  18. Grimal 2008 ↓, s. 334.
  19. a b c Grimal 2008 ↓, s. 9.
  20. Kubiak 1997 ↓, s. 505-506.
  21. a b c d e f Grimal 2008 ↓, s. 10.
  22. a b Parandowski 1979 ↓, s. 243.
  23. Grimal 2008 ↓, s. 270.
  24. a b c Parandowski 1979 ↓, s. 245-246.
  25. a b Grimal 2008 ↓, s. 157.
  26. a b c Grimal 2008 ↓, s. 265.
  27. a b c d e f g h i j Parandowski 1979 ↓, s. 255.
  28. a b Grimal 1998 ↓, s. 114.
  29. a b c Cotterell 1996 ↓, s. 177.
  30. Schmidt 2006 ↓, s. 221.
  31. a b Grimal 2008 ↓, s. 16.
  32. a b c Schmidt 2006 ↓, s. 18.
  33. a b Grimal 2008 ↓, s. 10-11.
  34. Grimal 2008 ↓, s. 11.
  35. a b Pietrzykowski 1983 ↓, s. 232.
  36. Martin 2016 ↓, s. 241-242.
  37. a b Kubiak 1997 ↓, s. 268-269.
  38. Kubiak 1997 ↓, s. 467.
  39. a b c d e f Grimal 2008 ↓, s. 82.
  40. a b c d e Pietrzykowski 1983 ↓, s. 228.
  41. Schmidt 2006 ↓, s. 89.
  42. Grimal 2008 ↓, s. 1265.
  43. Grimal 2008 ↓, s. 124.
  44. Kubiak 1997 ↓, s. 525.
  45. Parandowski 1979 ↓, s. 25-256.
  46. Grimal 2008 ↓, s. 202.
  47. Grimal 2008 ↓, s. 264.
  48. Grimal 2008 ↓, s. 89.

Bibliografia

  • Arthur Cotterell: Słownik mitów świata. Książnica, 1996, seria: Słowniki Encyklopedyczne "Książnicy". ISBN 978-83-7132-704-9.
  • Pierre Grimal: Mitologia grecka. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen, 1988. ISBN 85-86857-07-02.
  • Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo we Wrocławiu, 2008. ISBN 978-83-04-04673-3.
  • Zygmunt Kubiak: Mitologia Greków i Rzymian. Warszawa: Świat Książki, 1997. ISBN 83-7129-585-5.
  • Thomas R. Martin: Starożytna Grecja. Od prehistorii do czasów hellenistycznych. Wydawnictwo Poznańskie, 2016. ISBN 978-83-7177-419-8.
  • Jan Parandowski: Mitologia. Warszawa: czytelnik, 1979. ISBN 83-07-00233-8.
  • Michał Pietrzykowski: Mitologia starożytnej Grecji. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1983, seria: Mitologie Świata. ISBN 83-221-0111-2.
  • Joël Schmidt: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Katowice: Książnica, 2006, seria: Słowniki Encyklopedyczne Książnicy. ISBN 978-83-7132-841-1.