Главная страница

Katalin Karády
Katalin Karády (1942)
Katalin Karády (1942)
Imię i nazwisko Katalin Kanczler
Data i miejsce urodzenia 8 grudnia 1910
Budapeszt, Węgry
Data i miejsce śmierci 8 lutego 1990
Nowy Jork, USA
Zawód aktorka, piosenkarka
Lata aktywności 1939–1969
Odznaczenia
Sprawiedliwy wśród Narodów Świata

Katalin Karády, właśc. Katalin Kanczler (ur. 8 grudnia 1910 w Budapeszcie, zm. 8 lutego 1990 w Nowym Jorku) – węgierska aktorka i piosenkarka, odznaczona orderem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

Dzieciństwo i wczesne lata

Katalin Kanczler urodziła się 8 grudnia 1910 w Budapeszcie jako najmłodsza z siedmiorga dzieci Rozálii Lőrinc Nagyszénáson i Ferenca Kanczlera, którego po latach wspominała jako agresywnego. Dzieciństwo spędziła w Kőbányi, potem – dzięki pomocy organizacji charytatywnej – mieszkała przez pięć lat w Szwajcarii i Holandii. Po powrocie do domu rodzinnego studiowała w żeńskiej szkole marketingowej[1].

Kariera aktorska

Katalin Karády ok. 1940

Swoją karierę aktorską rozpoczęła w 1936, wcześniej ćwicząc pod okiem Ernő Tarnaya i Artúra Bárdosa. W trakcie jednego z wieczorów spędzanych w barze w Budzie jej osobą zainteresował się dziennikarz (i późniejszy menedżer) Zoltán Egyed, który wymyślił jej pseudonim sceniczny oraz przedstawił Ilonie Aczél. U boku byłej aktorki Kanczler nauczyła się podstaw aktorstwa oraz śpiewu. Pod koniec lat 30. zadebiutowała na deskach teatru Joób Dániel. W latach 1931–1941 grała w teatrach Pesti i Vígszínház[1].

W 1939 zagrała swoją pierwszą rolę filmową w produkcji Halálos Tavasz w reżyserii László Kalmára[2]. Rola Ralben przyniosła jej popularność oraz tytuł „symbolu seksu” w kraju. W ciągu kolejnych dziewięciu lat zagrała w ok. dwudziestu filmach. W 1940 zagrała tytułową rolę w filmie Erzsébet királyné[3] oraz wcieliła się w postać Márii w filmie Hazajáró lélek[4]. W 1941 zagrała główne role w filmach: Ne kérdezd ki voltam (postać Konrád Eszter)[5] i Egy tál lencse (Horváth Margit)[6], a także zagrała Irén w produkcji A szüz és a gödölye[7]. W 1942 zagrała główne role w kilku filmach, w tym m.in. rolę Balásfy Ágnes w produkcji Halálos csók[8], Márii w Alkalom[9] i Anny w Egy szív megáll[10]. Rok 1943 przyniósł jej główne role w kilku filmach, w tym m.in. Ollai Évy w Ópiumkeringö[11], Ági Ilony w Csalódás[12], Gizi Harmonikás w Külvárosi örszoba[13], Benedek Pálmy w Makrancos hölgy[14] i Évy w Boldog idök[15]. W 1944 zagrała tytułowe role w filmach Szováthy Éva[16] i Machita[17], a także wcieliła się w postać Anady w produkcji Valamit visz a víz[18] oraz zagrała w filmie pt. A hangod elkísér[19].

Plik:Karády Katalin 1940.jpg
Katalin Karády w 1940

Kariera muzyczna

Oprócz grania w teatrach i filmach Karády nagrywała także płyty studyjne. W ciągu kilkunastu lat kariery artystka wydała takie płyty, jak m.in. Halálos tavasz[20], Híres magyar filmslágerek[21], Milliók kedvenc énekese[22], Régi melódiák[23] i Legszebb dalai[24]. W latach 1979–1998 ukazało się kilka albumów kompilacyjnych z nagranymi przez nią utworami, w tym m.in. Karády Katalin z 1979[25], Tudok egy dalt z 1982[26], Te vagy a fény z 1986[27] i Nincs vége még z 1990[28].

Okres wojny oraz zakończenie kariery

Po niemieckiej inwazji na Węgry podczas II wojny światowej władze kraju zaczęły blokować karierę Karády, uniemożliwiając granie jej utworów w Węgierskim Radiu oraz wycofując jej filmy z kinowych repertuarów. W marcu 1944 została aresztowana pod zarzutem szpiegowania dla aliantów. W więzieniu spędziła trzy miesiące, w trakie których była często torturowana. Po wyjściu z więzienia, w czym pomogli przyjaciele jej narzeczonego Istvána Ujszásza, zaangażowała się w pomoc społeczną mieszkańcom Budapesztu, zajmując się m.in. żydowskimi dziećmi[29]. Latem 1945 załamała się nerwowo po usłyszeniu o śmierci generała Ujszásza (choć ten wówczas jeszcze żył), przez co odizolowała się z życia społecznego na kolejne dziewięć miesięcy[1].

Po zakończeniu wojny zdecydowała się na powrót do aktorstwa. W latach 1945–1948 zagrała kilka różnych ról w teatrze operetkowym i zagrała w jednym filmie – Betlehemi királyok[30]. W 1949 wcieliła się w rolę Vilmy w produkcji Forró mezök[31], która okazała się jej ostatnim filmem w karierze. W tym samym roku wszystkie filmy, w których zagrała, zostały usunięte z kinowych repertuarów. Dwa lata później zdecydowała się na wyjazd z Węgier. Najpierw wyjechała do Salzburga, potem przeprowadziła się m.in. do Brukseli. W 1953 zamieszkała w São Paulo, gdzie otworzyła sklep z odzieżą. W 1968 przeprowadziła się do Nowego Jorku, gdzie otworzyła sklep z kapeluszami. Poza kilkoma okolicznościowymi występami dla najbliższych aktorka zrezygnowała z kariery medialnej. Z okazji 70-tych urodzin otrzymała od rządu zaproszenie do powrotu na Węgry, na co w odpowiedzi wysłała im kapelusz[1].

Śmierć i pogrzeb

Nagrobek Katalin Karády na Cmentarzu Farkasréti

8 lutego 1990 zmarła w Nowym Jorku w wieku 79 lat. Jej ciało zostało przeniesione do Węgier, pogrzeb odbył się w Bazylice św. Stefana w Budapeszcie, zaś ciało pochowano na Cmentarzu Farkasréti[1].

Pamięć oraz wpływ na popkulturę

W latach największej kariery zawodowej Karády stała się obiektem fascynacji, zaś jej styl ubierania się oraz uczesania były inspiracją dla wielu nastolatek[1]. W 1982 ukazał się album studyjny pt. Sohase mondd aktorki i piosenkarki Judit Hernádi, który inspirowany był twórczością Karády i który miał być formą hołdu artystce.

W 2001 premierę miał film Hamvadó Cigarettavég w reżyserii Pétera Bacsó, dedykowany pamięci aktorki[1].

W 2004 otrzymała ona pośmiertny tytuł Sprawiedliwej wśród Narodów Świata od Instytut Pamięci Męczenników i Bohaterów Holocaustu (Jad Waszem)[1][32].

Życie prywatne

Po śmierci ojca w 1931 wzięła ślub z trzydzieści lat starszym celnikiem Rezső Vargą, z którym rozwiodła się jednak kilka miesięcy później[1]. Była także zaręczona z Istvánem Ujszászym, szefem tajnych służb regenta Miklósa Horthy’ego, co wzbudzało wiele kontrowersji[33].

Filmografia

Spis sporządzono na podstawie materiału źródłowego[34].

Filmy pełnometrażowe

  • 1939: Halálos tavasz – jako Ralben
  • 1940: Erzsébet királyné – jako królowa Elżbieta
  • 1940: Hazajáró lélek – jako Mária
  • 1941: Ne kérdezd, ki voltam – jako Konrád Eszter
  • 1941: A szűz és a gödölye – jako Irén, żona Aleksandra
  • 1942: Egy tál lencse – jako Horváth Margit
  • 1942: Kísértés – jako Horváth Cecil
  • 1942: Halálos csók – jako Balásfy Ágnes/Balásfy Eszter
  • 1942: Alkalom – jako Mária, żona Istvána
  • 1942: Egy szív megáll – jako Anna
  • 1942: Szíriusz – jako Rosina Beppo/Róza
  • 1943: Ópiumkeringő – jako piosenkarka Ollai Éva
  • 1943: Csalódás – jako Ág Ilona
  • 1943: Külvárosi őrszoba – jako Harmonikás Gizi
  • 1943: Makrancos hölgy – jako Benedek Pálma
  • 1943: Boldog idők – jako Éva
  • 1944: Szováthy Éva – jako Eva Szováthy
  • 1944: Valamit visz a víz – jako Anada
  • 1944: Machita – jako Machita
  • 1948: Forró mezők – Vilma, żona Avary’ego

Filmy krótkometrażowe

  • 1942: Tábori levelezőlap
  • 1943: Valahol Oroszországban
  • 1944: A hangod elkísér
  • 1947: Betlehemi királyok – jako ona sama

Dyskografia

Albumy studyjne

  • Halálos tavasz (1939)
  • Híres magyar filmslágerek (rok nieznany)
  • Milliók kedvenc énekese (rok nieznany)
  • Régi melódiák (rok nieznany)
  • Legszebb dalai (rok nieznany)
  1. a b c d e f g h i Karády Katalin (węg.). www.szineszkonyvtar.hu. [dostęp 2016-03-26].
  2. Halálos tavasz (1939) // Full Cast & Crew (ang.). W: IMDb [on-line]. www.imdb.com. [dostęp 2016-03-26].
  3. Erzsébet királyné (1940) (ang.). W: IMDb [on-line]. www.imdb.com. [dostęp 2016-03-26].
  4. Hazajáró lélek (1940) (ang.). W: IMDb [on-line]. www.imdb.com. [dostęp 2016-03-26].
  5. Ne kérdezd ki voltam (1941) (ang.). W: IMDb [on-line]. www.imdb.com. [dostęp 2016-03-26].
  6. Egy tál lencse (1941) (ang.). W: IMDb [on-line]. www.imdb.com. [dostęp 2016-03-26].
  7. A szüz és a gödölye (1941) (ang.). W: IMDb [on-line]. www.imdb.com. [dostęp 2016-03-26].
  8. Halálos csók (1942) (ang.). W: IMDb [on-line]. www.imdb.com. [dostęp 2016-03-26].
  9. Alkalom (1942) (ang.). W: IMDb [on-line]. www.imdb.com. [dostęp 2016-03-26].
  10. Egy szív megáll (1942) (ang.). W: IMDb [on-line]. www.imdb.com. [dostęp 2016-03-26].
  11. Ópiumkeringö (1943) (ang.). W: IMDb [on-line]. www.imdb.com. [dostęp 2016-03-26].
  12. Csalódás (1943) (ang.). W: IMDb [on-line]. www.imdb.com. [dostęp 2016-03-26].
  13. Külvárosi örszoba (1943) (ang.). W: IMDb [on-line]. www.imdb.com. [dostęp 2016-03-26].
  14. Makrancos hölgy (1943) // Full Cast & Crew (ang.). W: IMDb [on-line]. www.imdb.com. [dostęp 2016-03-26].
  15. Boldog idök (1943) (ang.). W: IMDb [on-line]. www.imdb.com. [dostęp 2016-03-26].
  16. Szováthy Éva (1944) (ang.). W: IMDb [on-line]. www.imdb.com. [dostęp 2016-03-26].
  17. Machita (1944) (ang.). W: IMDb [on-line]. www.imdb.com. [dostęp 2016-03-26].
  18. Valamit visz a víz (1944) (ang.). W: IMDb [on-line]. www.imdb.com. [dostęp 2016-03-26].
  19. A hangod elkísér (1944) (ang.). W: IMDb [on-line]. www.imdb.com. [dostęp 2016-03-26].
  20. Karády Katalin ‎– Halálos Tavasz (ang.). www.discogs.com. [dostęp 2016-03-26].
  21. Karády Katalin ‎– Híres magyar filmslágerek (ang.). www.discogs.com. [dostęp 2016-03-26].
  22. Karády Katalin ‎– Milliók Kedvenc Énekese (ang.). www.discogs.com. [dostęp 2016-03-26].
  23. Karády Katalin ‎– Régi Melódiák (ang.). www.discogs.com. [dostęp 2016-03-26].
  24. Karády Katalin ‎– Legszebb Dalai (ang.). www.discogs.com. [dostęp 2016-03-26].
  25. Karády Katalin ‎– Karády Katalin (ang.). www.discogs.com. [dostęp 2016-03-26].
  26. Karády Katalin ‎– Tudok Egy Dalt (ang.). www.discogs.com. [dostęp 2016-03-26].
  27. Karády Katalin ‎– Te Vagy A Fény (ang.). www.discogs.com. [dostęp 2016-03-26].
  28. Karády Katalin ‎– Nincs Vége Még (ang.). www.discogs.com. [dostęp 2016-03-26].
  29. Kanczler FAMILY (ang.). www.db.yadvashem.org. [dostęp 2016-03-26].
  30. Betlehemi királyok (1947) (ang.). W: IMDb [on-line]. www.imdb.com. [dostęp 2016-03-26].
  31. Forró mezök (1949) (ang.). W: IMDb [on-line]. www.imdb.com. [dostęp 2016-03-26].
  32. The Righteous Among The Nations – Karády Katalin (1912 - 1990) (ang.). yadvashem.org. [dostęp 2016-03-26].
  33. Ujszászy István titokzatos halála (węg.). www.hvg.hu, 2007-04-13. [dostęp 2016-03-26].
  34. Katalin Karády (1910–1990) (ang.). W: IMDb [on-line]. www.imdb.com. [dostęp 2016-03-26].

Bibliografia

  • László Kelecsényi. Karády Katalin Budapest:Magyar Filmtud. Int. és Filmarchívum, 1983. ISBN 963-563-157-X