Главная страница

Kąkol polny
Ilustracja
Systematyka[1].
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Rząd goździkowce
Rodzina goździkowate
Rodzaj kąkol
Gatunek kąkol polny
Nazwa systematyczna
Agrostemma githago L.
Sp. pl. 1:435. 1753
Pęd
Kwiat
Nasiona

Kąkol polny (Agrostemma githago L.) – gatunek rośliny z rodziny goździkowatych. Pochodzi z zachodniej i środkowej Azji, Europy i Afryki Północnej. Został szeroko rozprzestrzeniony wraz z uprawami zbóż, w których rośnie jako chwast. W przeszłości był pospolity i problematyczny jako roślina trująca (powodował masowe zatrucia). Współcześnie staje się coraz rzadszy i wymaga ochrony dla zachowania. Bywa uprawiany jako roślina ozdobna.

Rozmieszczenie geograficzne

Roślina nie występuje współcześnie nigdzie w naturze[2], ale przypisuje się jej pochodzenie z basenu Morza Śródziemnego i Azji[3]. Jako gatunek rodzimy kąkol podawany jest z północnej Afryki (od Libii po Maroko), zachodniej i środkowej Azji (od Bliskiego Wschodu po Syberię, zachodnie Chiny i Afganistan) oraz południowej Europy[4]. Jeszcze w czasach prehistorycznych, w czasie neolitu gatunek wraz z uprawami zbóż rozprzestrzeniony został na północ do Europy Środkowej i Północnej[5][3]. Następnie już w czasach historycznych trafił na Wyspy Kanaryjskie, do południowej Afryki, Ameryki Północnej i Południowej oraz Australii[4].

Morfologia

Pokrój
Roślina zielna o łodydze prosto wzniesionej, mocnej[5], pojedynczej lub rozgałęziającej się, osiągającej od 5 do 150 cm wysokości (najczęściej 30–80 cm[6]). Cała roślina przylegająco i miękko owłosiona długimi i krótkimi, białymi włoskami[5][2]. Z powodu owłosienia ma szarozielony kolor[5]. Korzeń jest wrzecionowaty, silnie rozgałęziony i osiąga podobną długość jak pęd nadziemny[5].
Liście
Ulistnienie naprzeciwległe, liście bez przylistków, zrośnięte nasadami[5], równowąskolancetowate i zaostrzone. Osiągają 5–13 cm długości[2] i 0,2–1 cm szerokości[5]. Odchylone są od łodygi pod kątem ostrym, małym zwłaszcza w przypadku roślin rosnących w dużych zagęszczeniach, przez co upodabniają się bardzo do zbóż[2].
Kwiaty
Wyrastają pojedynczo tylko na szczytach łodyg i z kątów liści na szypułkach o długości zwykle 3–10 cm. W sumie na jednej roślinie zwykle jest ich od 1 do 10[2], najczęściej 2–3[5], ale czasem nawet ponad 50[2]. Kielich trwały, owłosiony, 10-nerwowy, składający się z walcowato-jajowatej rurki o długości ok. 2 cm i 5 zielonych, trójkątnych ząbków o długości do 3–5 cm (dłuższych od płatków)[2]. Ząbki kielicha wydłużają się jeszcze podczas owocowania[5]. Koronę tworzy 5 wolnych płatków o barwie od czerwonej do purpurowoliliowej (fioletoworóżowej[5]), u nasady białe z długim paznokciem, bez przykoronka[2]. Paznokieć w dole wzmocniony dwoma podłużnymi listewkami[5]. Płatki korony są krótsze od działek kielicha, osiągają 2–3,5 cm długości. Pręcików jest 10, o długości ok. 1 cm[2]. Zalążnia jest jednokomorowa[5]. Szyjek słupków jest 5 o długości 1 cm[2].
Owoc
Torebka jajowata okryta rurką kielicha, otwierająca się 5 klapami[2][5]. Zawiera ciemnobrunatne (nie w pełni dojrzałe) do czarnych (po dojrzeniu) nasiona[7] o długości 2,5–3,5 mm[5][8] i grubości 2,2 mm[8]. Mają one kształt trójkątnie nerkowaty[5][7] do prawie czworościennego[7], są słabo kanciaste[8]. Matowa łupina pokryta jest koncentrycznymi szeregami ostrych brodawek. Przy zwężonym szczycie nasiona znajduje się wgłębienie ze znaczkiem (hilum) i wystającym końcem korzenia pierwotnego. Od znaczka wzdłuż boków nasiona biegną dwie bruzdy[7].
Gatunki podobne
Jedyny inny gatunek kąkola – kąkol wysmukły A. brachyloba rośnie w Grecji i Turcji, jest słabo owłosiony, ma wąską rurkę kielicha, podobnej długości jak ząbki kielicha i płatki dłuższe od ząbków kielicha[2].

Biologia

Rozwój

Roślina jednoroczna. Kwiaty są przedprątne, w zależności od obszaru występowania i populacji mogą kwitnąć w różnych terminach[2]. Populacje środkowoeuropejskie zakwitają od czerwca do lipca (sierpnia[8]) i są owadopylne – zapylane są przez motyle[9] i pszczoły[10]. Nasiona dojrzewają równocześnie z nasionami zbóż, wśród których rośnie kąkol[8], tj. w sierpniu i wrześniu[11]. Na jednej roślinie powstać może do 2,5 tysięcy nasion[12]. Po dojrzeniu nasion rośliny zamierają[2]. W glebie nasiona zachowują zdolność kiełkowania najwyżej przez jeden rok[13]. Nasiona rozprzestrzeniane są głównie w wyniku zebrania owocujących roślin wraz z rośliną uprawianą. Jeśli owoce nie zostaną zebrane nasiona rozsiewają się zwykle w odległości do 1 m od rośliny macierzystej, wyrastając w takiej sytuacji w kolejnym roku w dużym zwarciu[2]. Jeśli zebrane zostaną wraz ze zbożami – nasiona przedostają się do ziarniaków zbóż w czasie ich omłotu[6][3]. Wschody pojawiają się jesienią i wiosną[8] i są stosunkowo obojętne na temperaturę kiełkowania[3].

Liczba chromosomów

2n= 48[14].

Właściwości biochemiczne

Cała roślina jest trująca, zarówno dla ludzi, jak i koni, bydła i świń[15]. Nasiona (zwłaszcza zarodek i liścienie[6]) zawierają kwaśną saponinę trójterpenowągiteginę, której jest do 5–7% w suchej masie[2], czasem nawet do 14%[11]. Zawartość ta jest zmienna w zależności od warunków środowiska[6]. Mąka z domieszką zmielonego kąkolu jest szkodliwa dla zdrowia już przy domieszce sproszkowanych nasion według jednych źródeł w ilości 0,5%[6], a według innych już ponad 0,1%[11]. Przy większych domieszkach kąkolu nadaje on mące sine zabarwienie i gorzki smak[6]. Objawy zatrucia mogą wystąpić już po spożyciu 3–4 nasion kąkolu[6]. Obróbka cieplna zmniejsza toksyczność saponin, rozkładających się częściowo w wyższych temperaturach[11]. Po spożyciu niewielkiej ilości saponin pochodzących z kąkolu objawami zatrucia są: drapanie w [Przełyk człowieka|przełyku]], nudności i lekkie zaburzenia trawienne[11]. Przy poważniejszych zatruciach objawami są: podrażnienie błon śluzowych (owrzodzenie śluzówki[6][11]), bóle głowy i mdłości, przyspieszenie tętna i paraliż mięśni oddechowych[15][11], gorączka, majaczenie[11], zapalenie oskrzeli, zaburzenia rytmu serca, częściowa hemoliza krwi[6], rzadziej: zawroty głowy, kurcze, śpiączka[6]. Śmierć następuje w wyniku ośrodkowego porażenia oddechu[11]. Przypisywano kąkolowi zwiększanie podatności na zachorowanie na trąd[2].

Dawniej zatrucia mąką, chlebem i kawą zbożową zanieczyszczonymi kąkolem zdarzały się i miały charakter masowy. Współcześnie w krajach o wyższej kulturze rolnej zatrucia są rzadkie. Zdarzają się w przypadku zjedzenia nasion przez dzieci, zdarzały się także w wyniku dodania kąkolu do wódki (saponiny zwiększają resorpcję czyli działanie alkoholu)[11].

W przypadku zwierząt, obecność 2–5 nasion kąkola na 1000 ziarniaków zboża stanowiących paszę spowodować może padnięcie bydła i drobiu, a w przypadku świń wystarczy nawet 1 nasiono na 1000 ziarniaków zbóż[2].

Ekologia

Zbiorowisko chwastów z kąkolem, chabrem bławatkiem i makiem polnym

Siedlisko

Chwast segetalny – gatunek występujący niemal wyłącznie w uprawach rolnych. Dawniej był pospolitym chwastem, głównie zbóż, najczęściej pszenicy i żyta[2], zwłaszcza w oziminach[5]. Rzadko rośnie w uprawach roślin strączkowych i okopowych. Nigdzie już nie spotyka się go w środowisku naturalnym. Rzadko spotykany w sąsiedztwie pól – na przydrożach, w żywopłotach. W Szwecji obserwowany był na stromym, piaszczystym i erodującym stoku[2].

Rośnie na wszelkich glebach, na których uprawiane są rośliny, którym towarzyszy. Mogą to być gleby piaszczyste, ilaste, gliniaste (według niektórych źródeł – te preferuje[6]), wapienne i dobrze przewietrzone[2]. Należy do gatunków obojętnych w stosunku do odczynu gleby i zawartości azotu[16]. Nie rośnie na glebach zbitych, na których stagnuje woda. Siewki dobrze rozwinięte potrafią znieść mrozy do -15 °C, ale słabsze giną. Siewki kiełkujące na powierzchni gleby łatwo wysychają[2].

Zasiedla tereny nizinne. W Wielkiej Brytanii nie był notowany powyżej 600 m n.p.m. Najwyższe stanowiska w Alpach miał na 1140 m n.p.m.[2] W Polsce na Gubałówce sięgał 1025 m n.p.m., poza tym w Karkonoszach do 650, w Tatrach do 930, a w Bieszczadach Zachodnich do 460 m n.p.m.[5]

Fitosocjologia i relacje międzygatunkowe

W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla rzędu (O.) Centauretalia cyanii[17]. Ze względu na znaczące zmiany w zbiorowiskach chwastów, jakie nastąpiły w ciągu minionego wieku, kompozycja gatunkowa zbiorowisk z udziałem kąkola także uległa w tym czasie zmianie[2]. Kąkol bardzo źle znosi konkurencję gorczycy białej. Młode rośliny kąkola zjadane są przez króliki. Nie jest znana mikoryza u tego gatunku[2].

Zmienność

Białokwiatowa odmiana uprawna 'Sakuragai'

Wyróżnia się trzy odmiany[2]:

  • var. githago – odmiana typowa;
  • var. macrospermum (Levina) Hammer – odmiana wielkonasienna, występuje głównie w uprawach zbóż w Europie Południowej;
  • var. linicolum (Terechov) Hammer (syn. A. linicola Terechov) – odmiana o nasionach drobnych i niemal gładkich.

Poza tym populacje z różnych obszarów cechują się różnicami w terminach kwitnienia, średniej liczbie kwiatów i nasion powstających na roślinie[2], różnią się wzrostem, długością działek, kształtem i barwą płatków, kształtem torebki. Wszystkie te różnice mają niewielkie znaczenie taksonomiczne, choć były powodem opisywania ras sezonowych lub form[5]. Wyróżnia się jedną formę o kwiatach białych[2].

Wyhodowano różne odmiany uprawne różniące się barwą kwiatów (np. 'Milas', 'Ocean Pearl', 'Purple Queen', 'Rose of Heaven')[18].

Nazewnictwo

Gatunek opisywany był od czasów średniowiecznych jako kąkolica[19], kąkolnica czarnucha żytnia[10], czarny kąkol (od barwy nasion)[19], czarnucha, firletka kąkol, kąkolnica polna, kąkolnica pospolita[20]. W pierwszych wydaniach „Roślin polskich” (1924) opisany został jako kąkolnica kąkol[21]. Zwracano uwagę na powszechne mylenie kąkola, którą to nazwę pierwotnie stosowano dla życicy (Lolium) z kąkolnicą/kąkolicą[10][19]. Kąkolem i kąkolnicą zwano też inny chwast – czarnuszkę (Nigella)[20].

W drugiej połowie XX wieku ustalona została jedna nazwa zwyczajowa gatunku – kąkol polny[22][5][23][24].

Naukowa nazwa rodzajowa Agrostemma utworzona została przez Karola Linneusza od greckich słów oznaczających w przenośni „roślinę polną nadającą się na wianki” (agros = pole i stemma = wianek, wieniec). Nazwa gatunkowa githago jest średniowieczną nazwą łacińską kąkolu, powstałą w wyniku złożenia łacińskiego słowa gith lub git odnoszącego się do czarnuszki i łacińskiego przyrostka -ago. Nazwa ta zainspirowana mogła być podobieństwem kształtu i barwy nasion tych roślin[25].

Zastosowanie

Nalewka z nasion stosowana jest w homeopatii[11].

Kąkol polny uprawiany jest jako roślina ozdobna[2]. Zalecany jest do uprawy w tradycyjnych ogrodach przydomowych i jako roślina na obwódki. Niezbyt nadaje się na kwiat cięty – szybko więdnie[18].

W medycynie ludowej wykorzystywano gotowane liście kąkola do czyszczenia i leczenia wrzodów i innych chorób skórnych. Dla powstrzymania krwawienia trzymano korzeń kąkola pod językiem. Nasion używać miano jako środka moczopędnego i do „pędzenia miesięcznego”[10]. Kąkol stosowano także do leczenia kataru – po utłuczeniu moczono go w occie, suszono i wąchano[19].

Podawane w niektórych źródłach informacje o wykorzystaniu silnie trującego kąkola jako pokarmu głodowego tłumaczyć można omyłką wynikającą ze stosowania takiej samej lub podobnych nazw na określenie życicy i czarnuszki[19].

Zagrożenia i ochrona

Gatunek umieszczony na polskiej czerwonej liście w kategorii NT (bliski zagrożenia)[26]. Był pospolitym chwastem zbóż. W związku z postępem w zakresie ochrony roślin (zwalczania chwastów), gatunki takie jak kąkol spotykane są w wielu rejonach coraz rzadziej. W celu zachowania różnorodności biologicznej zakładane są dla ginących gatunków chwastów specjalne ogródki chwastów. W Polsce zajmuje się tym np. Klub Przyrodników i Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu[12].

Zwalczanie

Jeszcze do początku XX wieku zalecanym sposobem na ograniczenie występowanie kąkola w uprawach było ręczne pielenie upraw, płodozmian i starannie wykonywane zabiegi agrotechniczne (uprawa pożniwna i przedsiewna)[2][8] oraz „chędożenie” ziarna zbóż od nasion chwastów[10]. Usunięcie siewek kąkola do lutego (w Europie Zachodniej) skutkowało wyeliminowaniem wpływu chwastu na plon gatunku uprawianego. Prace ręczne nie pozwalały jednak na skuteczne wyeliminowanie tego chwastu z upraw[2]. Dopiero rozwój technik oczyszczania nasion przed siewem spowodował radykalny spadek udziału obecności kąkola, a z czasem zagrożenie jego całkowitym zniknięciem[2].

Kąkol jest odporny na działanie herbicydów, w tym na 2,4-D. Skuteczne są preparaty zawierające bromoksynil. Ogranicza obecność kąkola także duże zagęszczenie roślin uprawianych[2].

Uprawa

Roślina łatwa w uprawie, może się sama rozsiewać i utrzymywać przez wiele lat w ogrodzie[18].

Wymagania
Najlepiej rośnie w pełnym słońcu, w miejscach osłoniętych od wiatru, na glebach dobrze przepuszczalnych[27]. Na glebach ubogich kwitnie obficie, a zasilanie nawozami może osłabić kwitnienie[18].
Rozmnażanie
Przez wysiew nasion od marca, po ustąpieniu mrozów, w rowkach o głębokości 1 cm. Siewki się przerywa w kwietniu tak by uzyskać odstępy 15–30 cm między roślinami. Źle znoszą przesadzanie. Nasiona można wysiewać także jesienią (w październiku) do pojemników, które zimować powinny pod osłonami. Kwiaty wysiane jesienią szybciej zakwitają[18]. Ponieważ zwłaszcza młode rośliny łatwo się pokładają warto kąkola sadzić w grupach, w których rośliny stanowią sobie wzajemnie osłonę i podporę[27].
Pielęgnacja
Rośliny rosnące w miejscach odsłoniętych wymagać mogą podpór, ponieważ bez nich łatwo się pokładają[27][18]. Nie zaleca się nawożenia, natomiast wskazane jest podlewanie w okresach suszy, jednak takimi ilościami wody, by ta nie stagnowała w miejscach uprawy kąkola. W zależności od preferencji można pozwolić kąkolowi rozsiewać się samodzielnie w miejscu uprawy lub można osłaniać owoce torebkami i zbierać nasiona[18] ewentualnie wykopywać rośliny tuż po przekwitnieniu, w celu uchronienia się przed ich rozsianiem[27].
Choroby i szkodniki
Gatunek odporny i wolny od chorób i szkodników[27].

Kąkol w kulturze

Tradycyjnie roślina uznawana była za diabelską – przyciągać miała pioruny, a rosnąc obficie na polach wskazywać miała gospodarzy nawiedzanych i nakłanianych do grzechu przez szatana. Z powodu diabelskich powiązań kąkol nie mógł znaleźć się w wiankach święconych w czasie Uroczystości Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa[19].

Specyficzne obrzędy miały uwolnić pola od kąkolu. We wspomnienie świętego Grzegorza w rejonie Mościsk obchodzono tzw. święto kąkola – dzieci wychodziły wówczas w pole, wyrywały kąkol i śpiewały rozrzucając go na różne strony. W rejonie Brzozowa i Sanoka wcześniej suszone pęki kąkoli i bławatków zatykano na żerdziach dzień przed wspomnieniem świętego Jana i po ich podpaleniu obiegano z nimi pola. W okolicach Krosna i Jasła śpiewano przy tym „Uciekaj śnieciu, bo cię będę świecił, uciekaj kąkolu, bo cię będę polił”. W okolicach Tarnobrzegu w Wielki Poniedziałek gospodarze rozrzucali w polu skorupki święconych jajek, co miało ich chronić przed kąkolem. W rejonie Nowego Targu i na Spiszu święcono kąkol na Święto Matki Boskiej Zielnej w celu ochrony przed nim upraw. Wierzono, że mróz w Wielki Piątek powoduje wyginięcie kąkolu na polach[19].

Kąkol traktowano też jako ziele ochronne – w dniu świętego Jana wtykano w strzechy i ściany domostw, na Kaszubach używano ich do plecenia wianków, które chronić miały krowy przed złem. W rejonie Tarnobrzegu i Niska oczarowane krowy okadzano poświęconym kwiatem kąkola[19].

Wspominany jest w ludowych pieśniach miłosnych – „Kąkolu, kąkolu, nie siej się po polu; Bo cię panny lubią, na wianki cię skubią”[19].

Kąkol symbolizuje chwast w Biblii Jakuba Wujka (Mt 13,25)[28] oraz w Dialogach Grzegorza I (Gdy więc tego samego rodzaju grzesznicy są skazywani na tegosamego rodzaju kary, to aniołowie, który im wyznaczają miejsce kaźni, jakby wiążą kąkol na spalenie)[29].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Caryophyllales (ang.). Angiosperm Phylogeny Website, 2001–. [dostęp 2009-10-07].
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag L. G. Firbank. Agrostemma githago L. (Lychnis Githago (L.) Scop.). „Journal of Ecology”. 76, 4, s. 1232-1246, 1988. 
  3. a b c d Wolfgang Tischler: Agroekologia. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1971.
  4. a b Taxon: Agrostemma githago L.. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2018-03-17].
  5. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Adam Jasiewicz (red.): Flora Polski. Rośliny naczyniowe. T. III. Kraków: Instytut Botaniki im W. Szafera PAN, 1992, s. 269. ISBN 83-85444-06-8.
  6. a b c d e f g h i j k Jakub Mowszowicz: Rośliny trujące. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1990, s. 30. ISBN 83-0204161-0.
  7. a b c d Władysław Kulpa: Nasionoznawstwo chwastów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1988, s. 100. ISBN 83-09-01385-X.
  8. a b c d e f g Włodzimierz Tymrakiewicz: Atlas chwastów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1959, s. 150.
  9. Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
  10. a b c d e Krzysztof Kluk: Dykcyonarz roślinny. Tom I. Warszawa: 1805, s. 36.
  11. a b c d e f g h i j k Maria Henneberg, Elżbieta Skrzydlewska (red.): Zatrucia roślinami wyższymi i grzybami. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1984, s. 172-174. ISBN 83-200-0419-5.
  12. a b Sylwia Nowak, Arkadiusz Nowak, Andrzej Jermaczek: Zagrożone chwasty polne Opolszczyzny i ich ochrona. Świebodzin: Wydawnictwo Klubu Przyrodników, 2013. ISBN 978-83-63426-07-1.
  13. Horst Klaasen, Joachim Freitag: Profesjonalny atlas chwastów. Limbergerhof, 2004.
  14. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  15. a b Burkhard Bohne, Peter Dietze: Rośliny trujące: 170 gatunków roślin ozdobnych i dziko rosnących. Warszawa: Bellona, Spółka Akcyjna, 2008. ISBN 978-83-11-11088-5.
  16. Zbigniew Podbielkowski, Maria Podbielkowska: Przystosowania roślin do środowiska. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1992, s. 213. ISBN 83-02-04299-4.
  17. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  18. a b c d e f g A gardener's guide to annuals. London: Murdoch Books UK Ldt., 2001, s. 14. ISBN 1-897730-82-9.
  19. a b c d e f g h i Monika Kujawska, Łukasz Łuczaj, Joanna Sosnowska, Piotr Klepacki: Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2016, s. 187-188. ISBN 978-83-64465-29-1.
  20. a b Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. T. II. Warszawa: Nakładem autora, 1894, s. 360.
  21. Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński, Bogumił Pawłowski: Rośliny polskie. Lwów, Warszawa: Książnica-Atlas, 1924, s. 226.
  22. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular plants of Poland - a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. IB PAN, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  23. Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński, Bogumił Pawłowski: Rośliny polskie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988. ISBN 83-01-05287-2.
  24. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 148. ISBN 83-01-12218-8.
  25. Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: Marian Rejewski, 1996, s. 19, 77. ISBN 83-05-12868-7.
  26. Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
  27. a b c d e Jednoroczne i cebulowe. Warszawa: Hachette Livre Polska Sp. z o.o., 2004. ISBN 83-7184-368-2.
  28. Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
  29. Jerzy Lachowicz. Angelologia św. Grzegorza Wielkiego (540-604). „Studia Teologiczne”. 12, s. 153-186, 1994.