Главная страница

Jemiołusznik
Zaratornis stresemanni[1]
Koepcke, 1954
ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd pierwowróblowce
Rodzina bławatniki
Rodzaj Zaratornis
Koepcke, 1954
Gatunek jemiołusznik
Synonimy
  • Ampelion stresemanni
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 VU pl.svg

Jemiołusznik (Zaratornis stresemanni) – gatunek małego ptaka z rodziny bławatników, jedyny przedstawiciel rodzaju Zaratornis. Występuje endemicznie w górach, głównie zachodniego, Peru. Narażony na wyginięcie.

Gatunek odkryty w 1953 roku, za holotyp posłużył okaz samicy; samiec pozostał nieznany do 1966. Endemiczny gatunek peruwiańskich Andów z większością zasięgu skupioną po zachodniej stronie pasma. Występuje w zadrzewieniach z obecnością roślin z rodzaju Polylepis. Jest to ptak mierzący 18–21 cm. Z wierzchu głowy czarna plama sięgająca linii oczu. Białe policzki, kantarek i pokrywy uszne. Górna część grzbietu szarobrązowa; na piórach po bokach szyi płowe końcówki. Pozostała część wierzchu ciała brązowoszara, intensywnie płowo i biało paskowana. Pióra skrzydeł popielate, jasne, słabo widoczne krawędzie piór. Na lotkach, które cechuje wyraźniej brązowa barwa, widoczne białe krawędzie, węższe, niż w pozostałej części skrzydła. Na pokrywach skrzydłowych większych, mniejszych oraz w piórach skrzydełka obrzeżenia rdzawe, jaśniejsze u nasady. Gardło i pierś szarobrązowe, broda płowa; pozostała część spodu ciała płowoochrowa, pokryta szerokimi brązowoszarymi pasami. Centralna część brzucha wyróżnia się jaśniejszym kolorem i brakiem wzoru.

Pożywienie jemiołusznika stanowią owoce, przede wszystkim rośliny z rodzajów Tristerix i Ligaria (gązewnikowate). Zwraca nasiona, które następnie przyklejają się do gałęzi umożliwiając wykiełkowanie i wzrost roślin. Zdaje się, że powyżej 3000 m n.p.m. to jedyny ptak odpowiedzialny za rozprzestrzenianie nasion wymienionych gązewnikowatych (patrz ornitochoria). Jaja składane są w marcu i kwietniu w liczbie trzech. Okres inkubacji nieznany. Oba ptaki z pary dostarczają młodym pokarmu w postaci zwróconych owoców.

Ptak narażony na wyginięcie ze względu na wycinkę drewna pod budulec i celem produkcji węgla drzewnego, intensywny wypas oraz niekontrolowane pożary.

Taksonomia i odkrycie

Po raz pierwszy gatunek opisała Maria Koepcke. Opis ukazał się w Publicaciones del Museo de Historia Natural „Javier Prado” w 1954. Jemiołusznik otrzymał nazwę Zaratornis stresemanni[3], akceptowaną obecnie przez IOC[4]. Holotyp – samicę – zebrała Koepcke 12 października 1953 w Zárate w okolicy San Bartolome (Peru) na wysokości 2700 m n.p.m. (podano koordynaty 11°55′00″S 76°31′00″W/-11,916667 -76,516667). Został przekazany do Muzeum Historii Naturalnej w Limie, gdzie otrzymał oznaczenie MHN Orn 4332[5].

Odkrycie gatunku nastąpiło w październiku 1953[3], mniej niż 70 km od stolicy Peru, Limy; opisany został na podstawie dwóch odłowionych samic[6]. Samiec pozostał nieznany do 1966, zaś pary ptaków nie obserwowano razem do 1976, kiedy Theodore A. Parker III stwierdził lęg w dystrykcie Yanac (Ancash)[3]. Po tym odkryciu powszechnie wierzono, że dwie płcie tych ptaków zamieszkują odrębne środowiska i spotykają się razem w celu rozrodu[3], wcześniej odbywając wędrówkę[6].

Według IOC jemiołusznik należy do monotypowego rodzaju Zaratornis[4]. Niektórzy autorzy, np. Snow (1973)[7] czy Fjeldså i Krabbe (Birds of the High Andes, 1990) włączają ten rodzaj do Ampelion[8]. Snow swoją decyzję uzasadnił podobieństwem upierzenia jemiołusznika do upierzenia przedstawicieli Ampelion, a zwłaszcza andowca obrożnego (A. rufaxilla). Według Johna Farranda (Jr.) pod kątem zachowania jemiołusznik wykazuje podobieństwo wobec andowca czarniawego (A. rubrocristata) (patrz sekcja Ekologia)[7]. Ponadto oba rodzaje łączy monomorfizm płciowy i monogamia[9]. Z drugiej strony, czaszki przedstawicieli tych dwóch rodzajów wykazują zbyt duże różnice, by uznać ptaki za kongeneryczne[7].

Na podstawie badań blisko 2100 par zasad, pochodzących z mitochondrialnego i jądrowego DNA ustalono, że rodzaje Zaratornis, Phytotoma, Ampelion oraz Doliornis tworzą klad, do którego Berv i Prum włączają jeszcze bławatnikowca (Phibalura flavirostris). Według drugiej klasyfikacji Zaratornis jest taksonem siostrzanym wobec pozostałych czterech rodzajów. Na chronogramie zamieszczonym przez wspomnianych autorów i ilustrującym czasy rozejścia się kladów linia ewolucyjna Zaratornis swój początek bierze 22 mln lat temu[8][9].

Reprezentuje rodzaj monotypowy[4][3]. Nazwa rodzajowa Zaratornis pochodzi od Zárate i ornis (gr. – ptak), zaś drugi człon nazwy, stresemanni, od Erwina Stresemanna, niemieckiego przyrodnika i ornitologa[10].

Morfologia

Długość ciała 18–21 cm[3]. W upierzeniu dymorfizm płciowy nie występuje. Górna krawędź dzioba znacznie zagięta, na górnej szczęce na końcu widoczny drobny haczyk. Stosunkowo małe nozdrza są częściowo zakryte przez pióra na czole. Jednolicie czarna plama z wierzchu głowy sięga po linię oczu. Stanowi kontrast wobec białych policzków, kantarka i pokryw usznych. W górnej części grzbietu kolor przechodzi w szarobrązowy; na piórach po bokach szyi występują płowe zakończenia. Pozostała część wierzchu ciała brązowoszara, obficie płowo i biało paskowana. Upierzenie skrzydeł popielate, jasne krawędzie piór nie wyróżniają się. Na lotkach, które cechuje wyraźniej brązowa barwa, obrzeżenia są białe i węższe, niż w pozostałej części skrzydła. Na pokrywach skrzydłowych większych, mniejszych oraz w piórach skrzydełka krawędzie rdzawe, jaśniejsze u nasady[3]. Gardło i pierś szarobrązowe, jedynie broda płowa; pozostała część spodu ciała płowoochrowa, pokryta szerokimi brązowoszarymi pasami. Jedynie centralna część brzucha wyróżnia się jaśniejszym kolorem i brakiem wzoru[11].

Tęczówka czerwona; dziób jasny, szaroniebieski; nogi i stopy ciemnobrązowe[6]. Osobniki młodociane mają jaśniejsze gardło, zaś kantarek i policzki jedynie nieznacznie odcinają się kolorystycznie od reszty głowy. Brak informacji o pierzeniu[11]. Wymiary dla 8 okazów muzealnych (5 samców, 3 samic; w mm i g)[11][6]:

Skrzydło Dziób Ogon Skok Masa ciała
110–115 11 84–89 25,5–26,5 46–57
111–114 9–11 83–90 26,5–27,5 47–55

Zasięg występowania

Jemiołusznik to jeden ze 121 gatunków ptaków endemicznych dla Peru[12]. Występuje na zachodnich stokach zachodnich Andów od regionu La Libertad na północy po region Ayacucho na południu. We wschodnich Andach znany z jednej lokacji, Tayabamba (region La Libertad; dorzecze rzeki Marañón w jej górnym biegu[6])[3]. BirdLife International podaje 16 lokacji[a]: jedną w La Libertad, dziewięć w regionie Ancash, pięć w regionie Lima, jedną w Ayacucho[13]. Przeważnie Z. stresemanni przebywa na wysokości 3250–4250 m n.p.m. Osobniki koczujące (zimujące) obserwowano między 2500 a 2900 m n.p.m., okazjonalnie na 2000 m n.p.m.[3]. BirdLife International szacuje całkowity zasięg występowania na 77 300 km². Niedawne (2012) obserwacje w dystrykcie Molino (prowincja Pachitea, Region Huánuco) oraz Regionie La Libertad wskazują na prawdopodobnie większy zasięg[14].

Ekologia

Środowiskiem życia gatunku są lasy mieszane złożone z Polylepis (różowate), Gynoxis, Baccharis (astrowate), Symplocos (Symplocaceae) oraz Mauria (nanerczowate)[3]. W momencie odkrycia gatunku obserwowane ptaki przebywały w zaroślach Oreopanax[6]. Do tego w preferowanym środowisku często występuje Vernonia, Chuquiraga, starzec (Senecio; astrowate), łubin (Lupinus); w dwóch lokacjach stwierdzono berberys (Berberis)[6]. Lasy z przewagą Polylepis zaliczane są do ekoregionu Puna[6]. Są rozmieszczone nieregularnie, rozproszone[13]. W trzech lokacjach, które badał Theodore A. Parker III, a zasiedlanych przez jemiołuszniki, średnia wysokość drzew wyniosła 5, 5 i 3,5 m. Zawierały one w sobie obszary lasu mniejsze, niż 1 ha, a oddzielone od siebie trawiastymi połaciami terenu z rozrzuconymi krzewami lub osuwiskami skalnymi[6]. W środowisku zamieszkiwanym przez jemiołusznika opady występują głównie od stycznia do marca, często w formie śniegu. Na obszarze Pampa Galeras średnie roczne opady w latach 1966–1969 wyniosły 822 mm, w tym 663 podczas wspomnianego 3-miesięcznego okresu. Najwyższe temperatury w ciągu dnia odnotowano od stycznia do marca, wyniosły średnio 6,3 °C, najniższe od czerwca do sierpnia (3 °C). Najwyższa temperatura wyniosła 13,6 °C (sierpień-listopad)[6]. Od sierpnia do listopada, poza sezonem lęgowym, Z. stresemanni przenosi się do niżej położonych lasów mieszanych strefy umiarkowanej[3].

Najłatwiej zaobserwować jemiołuszniki między godziną 7 a 10[11]. Dla obserwatora są łatwe do dostrzeżenia ze względu na nieprędkie żerowanie i zwyczaj siedzenia na wyeksponowanej gałęzi lub czubkach drzew, krzewów lub pni[3]. Wykazują podobieństwo w zachowaniu do andowca czarniawego. Podobnie jak andowiec, Z. stresemannii często gwałtownie pojawia się na martwym konarze, siada wyprostowany i nerwowo rozgląda się. Lot niski, dopiero przed celem ptak wykonuje gwałtowny ruch w górę, podobnie jak czynią to dzierzby oraz sokoły[7].

Głos

Jak inne bławatniki jemiołusznik ma raczej ograniczony zakres głosów. Jego podstawową pieśnią jest zwykle powtarzana 3–6 razy (przerwy 0,5–1 minuty) seria głośnych, wysokich dźwięków reh–reh–reh–reh–rrrrrrrrrrr–re–re. Zwykle taki głos liczy 4 sekundy długości i częstotliwość 2–4 kHz[6]. W środku pieśń przyśpiesza i kończy się dwoma wyraźnymi dźwiękami. Ograniczone obserwacje wskazują na szczególne natężenie takiego rodzaju wokalizacji między godziną 7 a 9 rano, kiedy wstaje słońce, oraz między 11 a 14; niekiedy trwa to do popołudnia. Czasem ptaki z sąsiednich połaci lasu odpowiadają sobie wzajemnie. Ponadto odzywa się głosami podobnymi do żabich, odpowiada na głosy ptaków z rodzajów Doliornis, Ampelion i Phytotoma[11]. Podczas żerowania wydaje głos kontaktowy reh reh reh[6].

Pożywienie

Pomysł, jakoby jemiołuszniki miały łowić owady w powietrzu, tak jak przedstawiciele Ampelion, nie potwierdził się w terenie[11]. Według Parkera najwyższy priorytet dla tego gatunku ma obecność epifitycznych sandałowców z rodziny gązewnikowatych, z rodzajów Tristerix i Ligaria; wymienia Tristerix chodatianus oraz Ligaria cunneifolia wyróżniające się pomarańczowymi kwiatami. Maria Koepcke wskazała także Tristerix secundus jako źródło pokarmu dla andowca czarniawego i jemiołusznika[6]. T. longebrachteatum stwierdzono jako źródło pokarmu dla ptaków z południowej i północnej części departamentu Lima[13]. Możliwe, że między wymienionymi gatunkami a Z. stresemanni zachodzi mutualizm. Parker obserwował, jak nasiona zwracane są na gałęzie Polylepis. Niektóre gałęzie, używane przez ptaki jako wyeksponowane miejsce do nawoływania (calling perches), były gęsto pokryte nasionami w różnych stadiach kiełkowania. Obserwowane bławatniki połykały do 5 owoców pod rząd, a po 5–10 minutach zwracały kleiste nasiona; zdaniem autora żadne z nich nie spadło na ziemię, a zdecydowaną większość z nich ptak zwracał[6]. Niekiedy poza sezonem lęgowym jemiołuszniki zbierają się w grupy liczące 4–10 osobników[11]. Podobne zależności między ptakiem a sandałowcami obserwowano u przedstawicieli Euphonia (łuszczaki) i Dicaeum (kwiatówki)[6].

Gatunki sympatryczne

W miejscach badanych przez Parkera Z. stresemanni zdawał się być jedynym ptakiem odpowiedzialnym za rozprzestrzenianie nasion gązewnikowatych powyżej 3000 m n.p.m. (ornitochoria) i przypuszczalnie jedynym owocożernym. Na obszarze lasów Polylepis, które eksplorował wspomniany ornitolog, występowały inne gatunki ptaków, w tym[6]:

Ponadto autor ze ssaków wspomniał jelenia wirginijskiego (Odocoileus virginianus), szynszylę dużą (Lagidium peruanum), tarukę (Hippocamelus antisensis)[6].

Lęgi

Do 1976 lęgi jemiołusznika pozostawały niezbadane; pewna samica odłowiona w marcu 1932 miała być w kondycji lęgowej, ale poza tym informacji nie podano[6]. Pierwszych szczegółowych informacji dostarczył Theodor A. Parker[11].

Okres składania jaj przypada na okres marzec–kwiecień. Młode obserwowano również w sierpniu (departament Lima) i czerwcu (Cordillera Blanca)[11]. Parker odnalazł pięć gniazd w dwóch lokacjach. W każdej z nich gniazda mieściły się na południowych stokach quebrada; do tego miejsca światło słoneczne docierało do 3 godzin dłużej, niż na stokach północnych. Zważywszy na mroźne noce i chłodne poranki nasłonecznienie zdaje się mieć wpływ na wybór miejsca na gniazdo. Każde z gniazd mieściło się w przedstawicielu Tristerix rosnącym na gałęzi drzewa; konstrukcje jemiołuszniki umieściły na wysokości 4–7 m nad ziemią i 1–3 m od pnia. Były w pełni zacienione także i listowiem Polylepis. Piąte gniazdo zostało zebrane jako okaz muzealny i dokładnie zmierzone. Na budulec składał się mech wraz z szarozielonymi porostami, ptak wplótł także kilka drobnych (1,5–7 cm długości) gałązek. Zewnętrzne wymiary gniazda to 14 na 16 cm; mierzyło 83 mm wysokości. Wewnętrzna średnica wyniosła 76–80 mm, głębokość 42 mm[6].

Trzy zmierzone jaja mierzyły 32,4–33,3 na 21,6–22,3 mm[6]. Średnia ich masa wynosi 8,21 g[15]. Skorupka jasna, szarozielona. Przy szerszym końcu widoczny wianuszek brązowych i szarobrązowych plam. Liczba jaj w lęgach zaobserwowanych przez Parkera wynosiła 3; zaobserwował jednak konfiguracje 2 młode i jedno jajo oraz 2 jaja i młode[6]. Ptak spłoszony podczas inkubacji odzywa się przeciągłym raah; w czasie inkubacji daje się jednak niemal dotknąć, nim odleci. Prawdopodobnie jeden ptak zajmuje się inkubacją, a drugi pojawiał się wraz z dźwiękami alarmowymi zaraz po spłoszeniu pierwszego. W każdej z par jeden z ptaków wykazywał się większą agresją i silniej reagował na odtwarzane dźwięki[6]. Okres inkubacji nieznany[11]. Oba ptaki z pary biorą udział w karmieniu piskląt, które otrzymują zwrócone owoce[6].

Status zagrożenia

Przez IUCN gatunek jest klasyfikowany jako narażony na wyginięcie (VU, Vulnerable) niezmiennie od 1994 (stan w 2015); wcześniej, w 1988, otrzymał rangę zagrożonego (wtedy: Threatened)[14]. Mimo ograniczonego zasięgu występowania zdaje się, że gatunek nie jest poważnie zagrożony[6].

Środowisko życia gatunku, utworzone w dużej mierze z drzew i krzewów Polylepis, jest zagrożone. Dawniej ludność wycinała te rośliny celem pozyskania drewna ze względu na dość rzadką roślinność w regionie. W latach 20. i 30. XX wieku wprowadzono w Andy w części Yanac eukaliptusy; Parker odnotował, że zdaniem mieszkańców zmniejszyło to udział Polylepis w wycince. Z korzyścią dla nich samych jemiołuszniki preferują odizolowane fragmenty lasu na stromych stokach quebrada[6]. Według danych z 2005 nadal powszechnym problemem dotykającym biotopu gatunku jest nie tylko wycinka pod budulec, ale i zbieranie drewna celem produkcji węgla drzewnego, intensywny wypas oraz niekontrolowane pożary; problem dotyczy również chronionych części zasięgu[11].

Populacja szacowana jest na 1500–6000 osobników; w 1992 było ich około 3000[14].

Zasięg występowania jemiołusznika obejmuje 9 obszarów uznanych za ostoje ptaków IBA, w tym Park Narodowy Huascarán, Rezerwat Naturalny Pampa Galeras i Cordillera Huayhuash[b][14]. Większość północnego zasięgu (poza prowincją Oyón, d. Lima) Z. stresemanni objęta jest Parkiem Narodowym Huascarán[14]. Najwięcej osobników na terenie parku w 2010 żyło w okolicy Alpamayo i Quebrada Los Cedros (Cordillera Blanca)[11]. Małą część populacji chroni Rezerwat Naturalny Pampa Galeras, jednak ochrona w nim ma dość mały wpływ na stan środowiska gatunku[14].

  1. W cytowanej publikacji podano informacje o 15 lokacjach, ale 16 koordynat
  2. Pod adresem tej ostoi można znaleźć jednak informację, że nie jest to zatwierdzony obszar IBA
  1. Zaratornis stresemanni, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Zaratornis stresemanni. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. a b c d e f g h i j k l Kirwan i Green 2011 ↓, s. 557.
  4. a b c F. Gill &. Donsker: Cotingas, manakins, tityras & becards. IOC World Bird List (v4.4). [dostęp 12 stycznia 2015].
  5. Manuel A. Plenge. Type Specimens of Birds in the Museo de Historia Natural „Javier Prado”, Lima, Peru. „Occasional Papers of the Museum of Zoology”. 53, s. 1–13, 1979. 
  6. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y Theodor A. Parker III. Distribution and biology of the White-cheeked Cotinga Zaratornis stresemanni, a High Andean frugivore. „Bulletin of the British Ornithologists' Club”. 101 (1), 1981. 
  7. a b c d David Snow. The classification of the Cotingidae (Aves). „Breviora”. 409, s. 1-12, 1973. 
  8. a b A Classification of the Bird Species of South America. Part 8. Suboscine Passeriformes, C (Tyrannidae to Tityridae. South American Classification Committee. [dostęp 12 stycznia 2015].
  9. a b Jacob S. Berv & Richard O. Prum. A comprehensive multilocus phylogeny of the Neotropical cotingas (Cotingidae, Aves) with a comparative evolutionary analysis of breeding system and plumage dimorphism and a revised phylogenetic classification. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 81, s. 120–136, 2014. 
  10. James A. Jobling: Helm Dictionary of Scientific Bird Names. Christopher Helm Publishers Ltd, 2009, s. 413, 367. ISBN 1-4081-2501-3.
  11. a b c d e f g h i j k l Kirwan i Green 2011 ↓, s. 558.
  12. Country profile: Peru. BirdLife Data Zone. [dostęp 12 stycznia 2015].
  13. a b c Collar, N. J.; Gonzaga, L. P.; Krabbe, N.; Madroño Nieto, A.; Naranjo, L. G.; Parker, T. A.; Wege, D. C.: Threatened birds of the Americas: the ICBP/IUCN Red Data Book.. International Council for Bird Preservation, Cambridge, 1992.
  14. a b c d e f White-cheeked Cotinga Zaratornis stresemanni. BirdLife International. [dostęp 10 listopada 2014].
  15. Max Schönwetter: Handbuch der Oologie. T. 44. 1988, s. 377. ISBN 3-05-500310-1.

Bibliografia

Linki zewnętrzne