Главная страница

Jazep Mamońka
Язэп Мамонька
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 28 stycznia 1889
Zalesie, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci 10 września 1937
Karelska ASRR lub Komijska ASRR, ZSRR
Członek Prezydium Ludowej Rady Białoruskiej Republiki Ludowej
Okres od 14 grudnia 1919
do ?
Przynależność polityczna Białoruska Partia Socjalistów-Rewolucjonistów
Członek Rady Zjazdu Wszechbiałoruskiego / Rady Białoruskiej Republiki Ludowej
Okres od 13 grudnia 1917
do 14 grudnia 1919
Poprzednik stanowisko utworzone
Wiceprzewodniczący Tymczasowego Komitetu Wykonawczego Centralnej Białoruskiej Rady Wojskowej
Okres od 24 października 1917
do 4 lub 5 grudnia 1917
Poprzednik stanowisko utworzone
Następca Tamasz Hryb
Członek Tymczasowego Komitetu Wykonawczego Wielkiej Rady Białoruskiej
Okres od 24 października 1917
do ?
Poprzednik stanowisko utworzone

Jazep Alaksiejewicz Mamońka (biał. Язэп Аляксеевіч Мамонька, ros. Иосиф Алексеевич Мамонько, pol. Józef Mamońko; ur. 28 stycznia 1889 w Zalesiu, zm. 10 września 1937 w Karelskiej ASRR lub Komijskiej ASRR) – białoruski lewicowy działacz polityczny i wojskowy, współzałożyciel Centralnej Białoruskiej Rady Wojskowej, od maja 1918 roku związany z Partią Socjalistów-Rewolucjonistów; polityk Białoruskiej Republiki Ludowej (BRL).

W grudniu 1919 roku był jednym z inicjatorów przewrotu przeciwko premierowi BRL Antonowi Łuckiewiczowi, był współodpowiedzialny za rozłam w Radzie BRL, następnie został członkiem Prezydium Ludowej Rady BRL związanej z rządem Wacłaua Łastouskiego, konkurencyjnym wobec Łuckiewicza. Był wielokrotnie aresztowany i skazywany przez władze carskie, polskie i sowieckie, prawie 10 lat spędził w gułagu. Został rozstrzelany przez NKWD w okresie wielkiego terroru.

Biografia

Urodził się 28 stycznia 1889 roku we wsi Zalesie, w powiecie słuckim guberni mińskiej Imperium Rosyjskiego[1][2] (współcześnie w sielsowiecie hacukowskim rejonu słuckiego Białorusi). Z zawodu był elektrykiem-technikiem[3]. Według jednego ze źródeł już w czasie rewolucji 1905 roku wyznawał poglądy zbliżone do białoruskiego ruchu narodowego, a nawet jakoby utworzył oddział z uczniów seminarium nauczycielskiego w Mołodecznie i ruszył z nimi na Mińsk, lecz został aresztowany przez władze carskie i zesłany na Syberię. Zdaniem historyka Olega Łatyszonka jest to jedynie legenda stworzona w późniejszym okresie przez białoruskich działaczy wojskowych[4]. W latach 1907–1917 był członkiem Partii Socjalistów-Rewolucjonistów. Za występowanie przeciwko władzy rosyjskiego cara władze dwukrotnie go aresztowały, w więzieniu spędził łącznie 2 lata i 10 miesięcy[1][2]. W czasie I wojny światowej został zmobilizowany do armii rosyjskiej[1], służył w stopniu młodszego unteroficera 24 samodzielnej kompanii telegraficznej 12 Armii na Froncie Północnym. W 1917 roku miał już ukształtowane poglądy polityczne dotyczące przyszłości Białorusi – popierał jej niezależność od Rosji. Po rewolucji lutowej, w wyniku której rozluźniła się dyscyplina w armii i tworzyć się zaczęły komitety żołnierskie, 8 maja 1917 roku Jazep Mamońka utworzył w Rydze pierwsze białoruskie koło wojskowe[5]. Wkrótce wraz z J. Makarewiczem i Józefem Dodonem zajął się organizacją w 12 armii kolejnych białoruskich kół[6].

Działalność w Centralnej Białoruskiej Radzie Wojskowej

W dniach 18–24 października 1917 roku brał udział w Zjeździe Białorusinów wojskowych Frontu Zachodniego, który m.in. uznał tworzenie białoruskiego wojska za „skrajnie konieczną i nie cierpiącą zwłoki potrzebę”. 24 października Zjazd powołał Centralną Białoruską Radę Wojskową (CBRW), będącą autonomiczną częścią tworzącej się w tym samym czasie Wielkiej Rady Białoruskiej (WRB). Tego samego dnia nowo utworzona organizacja, w niepełnym jeszcze składzie, wybrała Jazepa Mamońkę na stanowisko wiceprzewodniczącego Tymczasowego Komitetu Wykonawczego CBRW. W ten sposób został on także członkiem liczącego 24 osoby Tymczasowego Komitetu Wykonawczego WRB[7][8]. W czasie drugiej sesji plenarnej CBRW 4−5 grudnia 1917 roku na stanowisku wiceprzewodniczącego zastąpił go Tamasz Hryb, wojskowy będący przed mobilizacją studentem[9].

Był jednym z organizatorów i delegatem na I Zjazd Wszechbiałoruski w dniach 5–17 grudnia 1917 roku[1]. W jego trakcie opowiadał się za przejęciem władzy na Białorusi przez Zjazd:

W imieniu XII Armii mówię – możemy ogłosić przejęcie władzy w kraju. Jeśli w Piotrogrodzie bolszewicy bez zjazdu ogłosili przejęcie władzy, to czemu my nie możemy ogłosić przejęcia władzy na zjeździe?[10]

13 grudnia został wybrany do Rady Zjazdu Wszechbiałoruskiego jako przedstawiciel Komitetu Wykonawczego CBRW i Komitetu Wykonawczego WRB[3]. 18 grudnia, dzień po rozpędzeniu Zjazdu przez bolszewików z OKWZOiF, został na krótko aresztowany[1]. Następnie kontynuował działalność w CBRW, pełniąc w niej funkcję kierownika wydziału politycznego, a także pozostał członkiem Rady Zjazdu Wszechbiałoruskiego, która nadal pracowała, mimo rozpędzenia Zjazdu. 30 stycznia (n. st.) 1918 roku bolszewicy podjęli decyzję o rozwiązaniu CBRW i aresztowaniu jego liderów, w tym Jazepa Mamońki, pod zarzutem współpracy z I Korpusem Polskim (bezpodstawnym). Mamońka został aresztowany 1 lutego 1918 roku, w ślad za pozostałymi członkami kierownictwa CBRW: Kanstancinem Jezawitauem, Wasilem Zacharką, Niemkiewiczem i dwoma innymi. Aresztowani zostali osadzeni w wartowni w Mińsku[11][12]. Wiadomość o aresztowaniu wywołała falę protestów wśród białoruskich organizacji cywilnych i wojskowych, a w Witebsku doszło nawet do zbrojnego starcia białoruskich oddziałów z bolszewikami[13].

18 lutego 1918 roku wojska Cesarstwa Niemieckiego i Austro-Węgier podjęły ofensywę na wschód przeciwko bolszewikom. Bolszewicy postanowili nie bronić Mińska i zarządzili ewakuację. W wyniku panującego w mieście chaosu, 19 lutego około południa Jazep Mamońka wraz z towarzyszami zdołał zbiec z wartowni. Tego samego dnia uczestniczył w zebraniu CBRW w domu A. Lewickiego, na którym zapadła decyzja o przeprowadzeniu akcji rozbrajania bolszewików i przejęcia kontroli nad Mińskiem. W jej wyniku białoruskie formacje wojskowe przejęły władzę nad częścią miasta (pozostałą część zajęli Polacy) do czasu wkroczenia wojsk niemieckich 21 marca 1918 roku[14].

Działalność po ogłoszeniu niepodległości Białoruskiej Republiki Ludowej

Po zajęciu większości terytorium Białorusi przez Niemców, Jazep Mamońka kontynuował działalność w białoruskim ruchu narodowym. Po ogłoszeniu niepodległości przez BRL działał w jej strukturach. W maju 1918 roku, w wyniku rozłamu w Białoruskiej Socjalistycznej Hramadzie, wszedł w skład kierownictwa Białoruskiej Partii Socjalistów-Rewolucjonistów (BPSR)[15]. Pozostawał jej członkiem do 1924 roku[1]. W grudniu 1918 roku, niedługo przez nadejściem bolszewików, opuścił Mińsk, jednak po jego zajęciu przez Wojsko Polskie w sierpniu 1919 roku powrócił do miasta w celu kontynuowania dotychczasowej działalności politycznej[16]. 19 września 1919 roku, jako członek delegacji Konwentu Seniorów Rady BRL, brał udział w spotkaniu z polskim Naczelnikiem Państwa Józefem Piłsudskim w Domu Szlacheckim w Mińsku. W czasie spotkania delegacja zwróciła się do Piłsudskiego o uznanie niepodległości i integralności BRL, umożliwienie odnowienia pracy jej organów, stopniowe przekazywanie władzy w ręce Rady, udzielenie pożyczki, formowanie białoruskiego wojska u boku polskiego i wspólną walkę z bolszewikami. Delegacja nie uzyskała jednak ze strony polskiego przywódcy żadnych zobowiązań[17].

W październiku 1919 roku podejmował wysiłki w kierunku konsolidacji białoruskiego ruchu narodowego. Podpisał wspólny list premiera Antona Łuckiewicza i Pałuty Badunowej wzywający członków rządu BRL do powrotu z Kowna i Berlina do Mińska[18]. Z czasem jego stosunek do Polski i propolskich polityków białoruskich stawał się coraz bardziej negatywny. W listopadzie 1918 roku w Smoleńsku wraz z Badunową podpisał w imieniu BPSR umowę z bolszewikami. Miała ona zapewnić jego ugrupowaniu udział we władzy na Białorusi po pokonaniu Polaków[19].

Działalność w Ludowej Radzie BRL po rozłamie

Pałuta Badunowa i Jazep Mamońka, 1921

13 grudnia 1919 roku wziął udział w posiedzeniu Rady BRL w Mińsku, w czasie którego wystąpił przeciwko polityce premiera Łuckiewicza zmierzającej do porozumienia z Polską. Następnego dnia, wobec panującego na sali bałaganu, posiedzenie Rady BRL zostało zerwane, a jej członkowie opuścili budynek. Wówczas Jazep Mamońka wraz z siedmioma innymi członkami BPSR, trzema członkami Białoruskiej Partii Socjalistów-Federalistów i pewną liczbą osób roszczących sobie prawo do bycia delegatami Rady BRL dokonał przewrotu przeciwko Radzie i premierowi Łuckiewiczowi. Grupa ta pozostała na sali obrad i powołała konkurencyjną wobec dotychczasowej Rady BRL Ludową Radę BRL. Jazep Mamońka wszedł w skład jej prezydium[20].

Pod koniec 1919 roku wraz Hrybem, Badunową, Trachimauem i innymi działaczami BPSR założył Białoruski Komitet Powstańczy (BKP), składający się z przedstawicieli białoruskich organizacji lewicowych. Zadaniem Komitetu było zorganizowanie na Białorusi antypolskiego powstania. Spisek został jednak odkryty przez polski wywiad, a członkowie BKP, w tym Jazep Mamońka, zostali aresztowani[21]. Po uwolnieniu przedostał się do Kowna. Na początku 1921 roku na polecenie kierownictwa BRL przyjechał do Mińska w celu koordynacji podziemnej "walki wyzwoleńczej" przeciwko polskiej władzy na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej. W marcu 1921 roku został aresztowany przez władze sowieckie i przewieziony do Moskwy. W kwietniu 1921 zesłano do do Kazania, skąd zdołał uciec do Kowna. We wrześniu 1921 roku brał udział w Pierwszej Wszechbiałoruskiej Konferencji Politycznej w Pradze. Pod koniec 1922 roku zamieszkał w Czechosłowacji. W 1925 roku, w czasie II Konferencji Wszechbiałoruskiej w Berlinie opowiedział się przeciwko rozwiązaniu rządu BRL i w proteście opuścił konferencję. W 1928 mieszkał w Rydze. W 1928 roku, w ślad za wieloma innymi działaczami białoruskiego odrodzenia narodowego, podjął decyzję o powrocie do Białoruskiej SRR. Otrzymał sowiecką wizę w celu legalnego wjazdu na terytorium ZSRR. Mimo to natychmiast po przekroczeniu granicy białorusko-łotewskiej 11 września 1928 roku na stacji kolejowej Bigosowo został aresztowany przez GPU Białoruskiej SRR i ponownie odwieziony do Moskwy[1][2].

3 stycznia 1929 OGPU ZSRR skazała go na 10 lat łagrów[1]. Wg listy zrehabilitowanych odbywał karę na budowie Kanału Białomorsko-Bałtyckiego w Karelskiej ASRR w Rosji, został skazany na rozstrzelanie przez trójkę NKWD 2 września 1937 wg art. 58 ust. 6 (szpiegostwo) kodeksu karnego; wyroku dokonano 10 września 1937, miejscem pogrzebu jest stacja kolejowa Miedwieżja Gora (Sandarmoch) w Karelskiej ASRR w Rosji. Wraz z nadejściem pieriestrojki został zrehabilitowany 12 kwietnia 1989 przez Prokuratora Karelskiej ASRR[22]. Dokładne miejsce jego pochówku do dziś pozostaje nieznane, bo jest jednym z ponad 9,5 tysięcy roztrzelanych i pogrzebanych w masowych grobach w Sandarmoch. Istnieją też źródła podające inną wersję, jakoby wyrok zapadł i został wykonany na terenie Komijskiej ASRR[1][2], zrehabilitowała go prokuratura Komijskiej ASRR, a 25 marca 1993 roku – Prokuratura Generalna Federacji Rosyjskiej[1].

Jazep Mamońka w kulturze

Nazwisko Jazepa Mamońki pojawiło się w dramacie Janki Kupały z 1922 roku pt. Tutejsi. Jeden z występujących w nim bohaterów, Mikita Znosak, demonstrując znajomość białoruskiej literatury, „cytuje” ironiczny wierszyk:

Biełaruś, maja staronka,
Kutok ciemnaty.
Żywie Szyła, Hryb, Mamońka, –
Budziesz żyć i ty…
[2]

  1. a b c d e f g h i j Mamońka Jazep Alaksiejewicz. W: Represawanyja litaratary… tom. II.
  2. a b c d e Jazep Mamońka. W: Imiony Swabody. s. 154–155.
  3. a b Zjazd Wszechbiałoruski. W: Białoruska Republika Ludowa... s. 190.
  4. Białoruski ruch narodowy od początku XX wieku do I wojny światowej. W: Białoruskie formacje wojskowe... s. 34.
  5. Ruch wojskowych Białorusinów pomiędzy rewolucją lutową a październikową. W: Białoruskie formacje wojskowe... s. 49.
  6. Ruch wojskowych Białorusinów pomiędzy rewolucją lutową a październikową. W: Białoruskie formacje wojskowe... s. 51.
  7. Utworzenie Białoruskiej Centralnej Rady Wojskowej. W: Białoruskie formacje wojskowe... s. 54.
  8. Po wschodniej stronie frontu. W: Białoruska Republika Ludowa... s. 177.
  9. Utworzenie Białoruskiej Centralnej Rady Wojskowej. W: Białoruskie formacje wojskowe... s. 61.
  10. Arkadź Smolicz: ciażkaja daroha swabody. W: Gloria Victis!. s. 93.
  11. Konflikt białorusko-bolszewicki na przełomie 1917/1918 r. W: Białoruskie formacje wojskowe... s. 71.
  12. Białoruski ruch narodowy o rozpędzeniu Zjazdu Wszechbiałoruskiego. W: Białoruska Republika Ludowa... s. 223.
  13. Konflikt białorusko-bolszewicki na przełomie 1917/1918 r.. W: Białoruskie formacje wojskowe... s. 72.
  14. Wyzwolenie Mińska 19/20 lutego 1918 r. przez oddziały białoruskie i polskie. W: Białoruskie formacje wojskowe... s. 75.
  15. Ruch białoruski wobec rozszerzenia okupacji niemieckiej na Białoruś Środkową i Wschodnią w 1918 r. W: Białoruskie formacje wojskowe... s. 81–82.
  16. Działalność Białoruskiej Komisji Wojskowej w latach 1919-1921. W: Białoruskie formacje wojskowe... s. 133.
  17. Dyplomatyczne zabiegi A. Łuckiewicza w Warszawie. W: Białoruska Republika Ludowa... s. 462.
  18. Ostatnia próba konsolidacji białoruskiego ruchu narodowego. W: Białoruska Republika Ludowa... s. 478.
  19. Ostatnia próba konsolidacji białoruskiego ruchu narodowego. W: Białoruska Republika Ludowa... s. 480.
  20. Ostatnia próba konsolidacji białoruskiego ruchu narodowego. W: Białoruska Republika Ludowa... s. 484.
  21. Tamasz Hryb – rycar biełaruskaj swabody. W: Gloria Victis!. s. 143.
  22. Żertwy politiczeskogo tierrora w SSSR (ros.). Memoriał. [dostęp 2012-01-31].

Bibliografia

Szablon:Bibliografia start

Szablon:Bibliografia stop