Главная страница

Józef Diament
Data urodzenia 1884
Data i miejsce śmierci ok. 1942
Auschwitz-Birkenau
przewodniczący radomskiego Judenratu
Okres od grudzień 1939
do 28 kwiecień 1942
Następca (?) Ludwik Fastman

Józef Diament (ur. 1884, zm. ok. 1942) – przewodniczący radomskiego Judenratu (prawdopodobnie będącego jednocześnie Naczelną Radą Starszych Ludności Żydowskiej Dystryktu Radomskiego) od grudnia 1939 do kwietnia 1942 roku; doradca dla spraw Opieki Społecznej przy Szefie Dystryktu Radomskiego.

Czasy przedwojenne

Diament był spolonizowanym radomskim Żydem. W wieku 24 lat zmienił imię Szmul-Josek na Samuel Józef. Przed II wojną światową był buchalterem i współwłaścicielem odlewni żelaza, nie udzielał w życiu społeczności żydowskiej.

Żydowski Komitet Samopomocy Społecznej

We wrześniu 1939 roku przyjął funkcję publiczną: został zastępcą Jakuba Goldberga - przewodniczącego Tymczasowego Komitetu Żydowskiego, który - wydzielony przez Niemców z Komitetu Obywatelskiego - wspierał potrzebujących żydowskich mieszkańców Radomia. 26 września został przewodniczącym ukonstytuowanego Żydowskiego Komitetu Samopomocy Społecznej. Tym samym w oczach Niemców stał się głównym reprezentantem żydowskiej społeczności Radomia, choć dla lokalnych Żydów był wciąż jeszcze osobą nieznaną. Komitet musiał płacić Niemcom w imieniu miejscowych Żydów wysokie kontrybucje. Diament brał udział w organizowaniu dla okupantów rzeczowego ekwiwalentu finansowej kontrybucji, gdy okazało sie że radomscy Żydzi nie są w stanie zebrać w w pażdzierniku 1939 roku wymaganej kwoty 300000 złotych i 10000 marek. Z ramienia Komitetu wybrał się z delegacją do Łodzi (konwojowany przez gestapo), aby zakupić płótno, nici i guziki, z których później w Radomiu szyto bieliznę dla niemieckiej armii.

Judenrat

W grudniu 1939 roku, realizując zarządzenie generalnego gubernatora Hansa Franka, generał SS Fritz Katzmann wyznaczył Diamenta do stworzenia żydowskiej Rady Starszych (Judenratu). Sam będąc osobą jeszcze słabo znaną wśród mieszkańców miasta, na swoich współpracowników Diament wybrał ludzi zasłużonych, członków Żydowskiego Komitetu Samopomocy Społecznej, przekształcając tym samym Komitet w Judenrat. Dało to Judenratowi duży kredyt zaufania. Choć nie ma dostatecznego poparcia w źródłach, istnieje duże prawdopodobieństwo, że zarządzany przez Diamenta Judenrat miał pod swoją kontrolą nie tylko miasto, ale jako Naczelna Rada Starszych Ludności Żydowskiej Dystryktu Radomskiego ogarniał swoimi kompetencjami cały dystrykt.

Judenrat pod kierunkiem Diamenta prowadził Szpital Starozakonnych, sierociniec, Dom Starców i Kalek, wspierał ubogich, wydając żywność i odzież. W październiku 1940 roku Rada podjęła próbę odnowienia szkolnictwa żydowskiego w mieście. Od 1941 roku kompetencje Judenratu zostały ograniczone do funkcji administracyjnych, taką rolę pełnił on też w radomskim getcie, założonym w kwietniu 1941 roku. Judenrat stanowił także w rękach Niemców narzędzie kontroli ludności żydowskiej: gromadził statystyki, prowadził ewidencję, co ułatwiało wprowadzanie Niemcom kolejnych kontrybucji, restrykcji i represji. W powojennych opiniach ocalałych Żydów radomski Judenrat był oskarżany o kolaborację i łapownictwo.

Diament, łącząc funkcje przewodniczącego Judenratu i Doradcy dla spraw Opieki Społecznej przy Szefie Dystryktu Radomskiego angażował się w kwestie kwaterunku, pomocy medycznej i materialnej dla żydowskich wysiedleńców, przybywających do dystryktu radomskiego. Podróżował samochodem po dystrykcie, by osobiście pilnować organizacji przesiedleń, współpracował ściśle z Niemcami, niejednokrotnie wyjednując na nich ustępstwa. W styczniu 1942 roku wymógł na władzach okupacyjnych rezygnację z przesiedleń Żydów z terenów wiejskich Firleja, Jedlni, Stromca, Wierzbicy i Wolanowa do gett w miejscach większych skupisk ludności żydowskiej. Niemcy utworzyli w zamian niewielkie getta w wyżej wymienionych miejscowościach. Również w styczniu 1942 roku za sprawą interwencji Diamenta odroczono akcję wysiedleńczą 30% Żydów zamieszkujących Iłżę. Jeśli nie można było uzyskać zmiany oficjalnych decyzji, Diament zabiegał o to, by akcje wysiedleńcze Żydów odbywały się bez udziału Niemców (tak się stało m.in. w marcu 1941 roku w Przytyku) lub też o prawo samodzielnego rozlokowania wysiedleńców (Głowaczów, 1941).

Śmierć

28 kwietnia 1942 roku Józef Diament wraz ze swoim zastępcą Arnoldem Merynem i innymi członkami Rady został aresztowany pod zarzutem nadużyć gospodarczych i umieszczony w radomskim więzieniu. 21 lipca oskarżeni zostali wysłani do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, gdzie ponieśli śmierć.

Zobacz też

Bibliografia

  • Stanisław Zieliński. Radomskie kidusz ha-szem. „Radomir”. 18-19, s. 35-52, marzec-kwiecień 1989. Radom: Radomski Oddział Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego. ;
  • Sebastian Piątkowski: Dni życia, dni śmierci : ludność żydowska w Radomiu w latach 1918-1950. Warszawa: Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, 2006, s. 153-200. ISBN 83-89115-31-X.