Главная страница

Ignacy (ur. 1540, zm. 1618 lub 1619[1]) – de facto drugi patriarcha moskiewski i całej Rusi, wykreślony pośmiertnie z oficjalnych wykazów patriarchów, sprawujący urząd od 1605 do 1606 i ponownie, w sposób niekanoniczny, w 1611.

Biografia

Pochodzenie i młodość

Miejsce pochodzenia Ignacego stanowi kwestię sporną. Przed XIX stuleciem większość związanych z Rosyjskim Kościołem Prawosławnym źródeł podawało, że był on Grekiem cypryjskim[2]. Jeszcze na Cyprze miał zostać wyświęcony na biskupa, brak jednak informacji, którą katedrę w Cypryjskim Kościele Prawosławnym objął[3][4]. Według innych źródeł Ignacy był mnichem w jednym z klasztorów Athosu, przyjął chirotonię biskupią w prawosławnym Patriarchacie Konstantynopolitańskim i był hierarchą Erisso[2]. Wersję tę za prawdopodobną uznaje Shubin[5]. Do ucieczki z zajmowanej katedry prawdopodobnie zmusił go fakt, iż inny duchowny, pragnący sam objąć wymieniony urząd, przekupił władze tureckie, by siłowo usunęły z niego Ignacego[6], lub też został usunięty przez Turków z katedry z innego powodu[4].

Według starszych źródeł, jednoznacznie negatywnie oceniających postać Ignacego, uzyskał on wykształcenie teologiczne w Rzymie i na terytorium Państwa Moskiewskiego przybył już jako unita[2]. Ocenie takiej zaprzeczał grecki duchowny działający w Rosji w czasach ustanowienia patriarchatu i Wielkiej Smuty, Arseniusz z Elassy[2]. Również A. Bogdanow twierdzi, że Ignacy dotarł do Rzymu, uciekając z ziem greckich, zaprzecza jednak, by przyjął katolicyzm przed przybyciem do Rosji[6]. Metropolita Makary (Bułgakow) podaje tę informację jako wątpliwą, twierdzi jednak, że Ignacy był "przychylny wobec katolików"[4].

Metropolita riazański

Według Kartaszowa Ignacy przybył do Moskwy jako przedstawiciel Patriarchatu Aleksandryjskiego na koronacji cara Fiodora I, jednak wbrew pierwotnym planom nie wyjechał z kraju po uroczystościach, lecz pozostał i został przyjęty w jurysdykcję Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego[2]. Shubin, podający ten sam czas przyjazdu Ignacego do Moskwy, twierdzi, że był on reprezentantem patriarchy Konstantynopola[5]. Z kolei Bogdanow podaje, że duchowny dotarł do Rosji dopiero na koronację Borysa Godunowa, zaś jego główną motywacją dla przyjazdu była chęć zrobienia kariery duchownej w miejscu, gdzie z powodu dominacji jednego wyznania nie dochodziło do walk religijnych[6]. Metropolita Makary twierdzi, że Ignacy dowiedział się o pobożności cara Fiodora I i jego przychylności dla hierarchów greckich i to właśnie skłoniło go do wyjazdu do Rosji[4].

W Moskwie Ignacy zamieszkał w miejscowej kolonii Greków. Przez prawosławnych hierarchów rosyjskich został przyjęty sceptycznie - w ocenie Rosjan jedynie ich państwo zachowało pełnię prawdziwej wiary (Święta Ruś), zaś przybysze z zagranicy, nawet wyznania prawosławnego, nie byli w tej kwestii do końca godni zaufania[6]. Stopniowo jednak pozycja Ignacego w otoczeniu patriarchy Hioba wzrastała[6]. W 1603[6] lub 1605[2] został mianowany metropolitą riazańskim i muromskim[6].

Współpraca z Dymitrem Samozwańcem

Dymitr Samozwaniec I

Ignacy jako pierwszy rosyjski biskup prawosławny uznał Dymitra Samozwańca I za prawdziwego carewicza Dymitra[2]; uczynił to po tym, gdy po jego stronie była już większość bojarów i wojska[6]. W czerwcu 1605 wyjechał na spotkanie wojsk Samozwańca do Tuły i motywowany nadziejami na szybki awans w hierarchii cerkiewnej[5] złożył mu przysięgę na wierność, po czym wezwał innych do uczynienia tego samego. Ignacy wziął udział w triumfalnym wjeździe Samozwańca do Moskwy, w czasie którego był już witany jak pełnoprawny patriarcha[2], chociaż przy życiu pozostawał kanonicznie wybrany na ten urząd w 1589 Hiob. Cztery dni po wjeździe do Moskwy[2], 24 czerwca 1605, Dymitr Samozwaniec zażądał od soboru biskupów formalnego ogłoszenia Ignacego nowym zwierzchnikiem Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Jego wola została spełniona. Sobór podał jako oficjalną przyczynę usunięcia Hioba z urzędu jego podeszły wiek i zły stan zdrowia; usankcjonował także zmuszenie go do wyjazdu z Moskwy i zamieszkania w monasterze Zaśnięcia Matki Bożej w Staricy[7]. Pragnąc zatrzeć wrażenie, iż wybór nowego patriarchy został dokonany z pogwałceniem wszelkich stosowanych w podobnych przypadkach procedur, Samozwaniec polecił Ignacemu odwiedzenie Hioba w Staricy i uzyskanie od niego błogosławieństwa. Były patriarcha konsekwentnie jednak odmawiał[4]. Ignacy nie został intronizowany według typowego dla Rusi obrządku (zakładającego m.in. powtórzenie chirotonii biskupiej), niemniej jego wybór z formalnego punktu widzenia był ważny[2][a]. Zdaniem Shubina nie ma wątpliwości, że o wskazaniu Ignacego na nowego patriarchę Dymitr Samozwaniec zdecydował, kierując się jego greckim pochodzeniem[5].

30 czerwca Ignacy wydał list informujący o wstąpieniu na tron "prawowitego cara Dymitra Iwanowicza", objęciu przez siebie godności patriarchy, nakazał odprawianie molebnów w intencji cara i jego matki, mniszki Marty, w intencji pokonania przez nich łacinnictwa[2]. W tym samym czasie, według relacji kard. Borghese, miał już deklarować gotowość przystąpienia do unii kościelnej[2][4]. Razem z innymi biskupami prawosławnymi Ignacy wszedł w skład powołanego przez Dymitra Samozwańca, na wzór polski, Senatu. Wśród senatorów patriarcha zajmował honorowe pierwsze miejsce[4]. Równocześnie nie wszyscy duchowni rosyjscy uznali go za prawowitego zwierzchnika Kościoła. Ci, którzy otwarcie kwestionowali jego prawa do objęcia tronu patriarszego, byli zsyłani do odległych monasterów[5].

18 lipca 1605 Ignacy uczestniczył w uroczystym wjeździe do Moskwy "matki i syna" – Dymitra Samozwańca i Marii Nagoj, po czym odprawił w patriarszym soborze Zaśnięcia Matki Bożej nabożeństwo dziękczynne[5]. 30 lipca, z zachowaniem wszystkich rosyjskich tradycji, koronował Dymitra Samozwańca na cara[5].

9 maja 1606 Ignacy przeprowadził fałszywą ceremonię ślubną[b] Dymitra Samozwańca i koronował jego żonę Marynę Mniszchównę na carycę Rosji, dwukrotnie również namaścił jej czoło wonnym olejem, by stworzyć w ten sposób wrażenie, że przyjęła ona prawosławie (w rzeczywistości Mniszchówna pozostała przy wierze katolickiej)[2]. Patriarcha Filaret twierdził, że Ignacy udzielił również, w sposób świętokradczy, komunii świętej Samozwańcowi i Marynie (nie wszystkie relacje są co do tego zgodne)[2]. Równocześnie Ignacy nie zgadzał się na wznoszenie kościołów katolickich w Moskwie i oburzał się, gdy Dymitr Samozwaniec nie szanował obyczajów rosyjskich i prawosławnych (jadł mięso w dni postne, nie żegnał się przed ikonami, pozwalał polskim żołnierzom na wnoszenie broni do cerkwi, nie pozwalał duchownym prawosławnymi błogosławić posiłków)[8].

Po obaleniu Samozwańca

18 maja 1606, dzień po obaleniu Dymitra Samozwańca I, patriarcha Ignacy został pozbawiony urzędu przez sobór biskupów, z poparciem ogłoszonego carem Wasyla Szujskiego, i uwięziony w Monasterze Czudowskim[2]. Sobór, złożony w zdecydowanej większości z tych samych biskupów, którzy niedawno zgodzili się wybrać Ignacego na patriarchę[6], przeprowadził sąd nad Ignacym, pozbawił go sakry biskupiej i ogłosił wszystkie jego działania, podjęte w czasie sprawowania urzędu, jako "przestępcze"[7], podkreślając w szczególności nieprzeprowadzenie ponownego chrztu Maryny Mniszchówny oraz bezprawne udzielenie jej sakramentów małżeństwa i Eucharystii[4]. Ignacy w czasie procesu nie bronił się[9]. Były patriarcha został jako zwykły mnich uwięziony w Monasterze Czudowskim[4].

Klasztor bazyliański w Wilnie. Ignacy spędził w nim ostatnie lata życia, po ucieczce z Rosji, osiedleniu się w Rzeczypospolitej i przyjęciu unii

W lipcu 1610 tronu został z kolei pozbawiony Wasyl Szujski. Grupa siedmiu bojarów, która przejęła po nim rządy w kraju (siemibojarszczina), rozważała przywrócenie Ignacego na urząd patriarchy, gdyż jego następca Hermogen był bezkompromisowym zwolennikiem Szujskiego[10]. Ostatecznie do pozbawienia Hermogena urzędu nie doszło[10]. W 1611, po ogłoszeniu nowym carem Rosji polskiego królewicza Władysława, Ignacy odzyskał wolność[2]. 24 marca 1611 odprawił Świętą Liturgię, w czasie której modlił się publicznie w intencji Władysława[1]. W kwietniu tego roku patriarcha Hermogen, konsekwentnie wzywający Rosjan do uczestnictwa w pospolitym ruszeniu i wypędzeniu Polaków z kraju, został wtrącony do więzienia w Monasterze Czudowskim. Jego obowiązki przejął, tym razem bez potwierdzenia tego faktu przez sobór, Ignacy[11]. Kilka dni po tym wydarzeniu, widząc, iż Moskwa pozostawała oblężona przez rosyjskie pospolite ruszenie, Ignacy uciekł z miasta i przekroczył granicę z Rzeczypospolitą[1]. Osiadł ostatecznie w Wilnie, gdzie za zgodą polskiego króla Zygmunta III Wazy[3] został przyjęty do unickiego zakonu bazylianów i do śmierci był przełożonym ich wileńskiego klasztoru[7].

Patriarcha Ignacy był przez współczesnych uważany za kanonicznego patriarchę, również pozbawiający go urzędu sobór biskupów nie orzekł, że jego wybór należało traktować od początku jako nieważne. Wykreślenie Ignacego z oficjalnych wykazów patriarchów nastąpiło dopiero w późniejszym czasie[4]. Jeszcze sobór biskupów z 1620 określa go jedynie jako "patriarchę pozbawionego urzędu" (cs. izwierżenago patriarcha), nie sugerując niekanoniczności jego wyboru[12].

  1. W pierwszych dniach panowania Samozwańca jedynie biskupa astrachański Teodozjusz nie uznał go za prawowitego cara. Jako drugi przeciwko Samozwańcowi wystąpił metropolita kazański Hermogen, jednak nastąpiło to dopiero po zwołaniu w Moskwie obrad senatu, w lipcu 1605. Por. A. Bogdanow: Russkije patriarchi. Snizchoditielnyj Ignatij (ros.). krotov.info. [dostęp 2012-05-01]. i Dunning H.: Russia's first civil war: the Time of Troubles and the founding of the Romanov dynasty. Penn State Press, 2001, s. 214-215. ISBN 83-7164-070-6.
  2. Ślub Samozwańca i Maryny Mniszchówny odbył się już wcześniej, per procura, w obrządku łacińskim w Krakowie. Por. D. Połozniew: Russkaja Prawosławnaja Cerkow w XVII wiekie. W: Prawosławnaja Encikłopiedija. T. RPC. Moskwa: Cerkowno-Naucznyj Centr "Prawosławnaja Encikłopiedija", 2000, s. 81. ISBN 5-89572-005-6.
  1. a b c D. Shubin: A History of Russian Christianity. T. II. Algora Publishing, 2005, s. 63. ISBN 978-0-87586-346-7.
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p A. Kartaszow: Oczerki po istorii Russkoj Prawosławnoj Cerkwi (ros.). lib.eparhia-saratov.ru. [dostęp 2012-05-01].
  3. a b Ignatij Griek (ros.). ortho-rus.ru. [dostęp 2012-05-10].
  4. a b c d e f g h i j Makary (Bułgakow): Patriarch Ignatij (ros.). sedmitza.ru. [dostęp 2012-05-10].
  5. a b c d e f g D. Shubin: A History of Russian Christianity. T. II. Algora Publishing, 2005, s. 47-48. ISBN 978-0-87586-346-7.
  6. a b c d e f g h i A. Bogdanow: Russkije patriarchi. Snizchoditielnyj Ignatij (ros.). krotov.info. [dostęp 2012-05-01].
  7. a b c D. Połozniew: Russkaja Prawosławnaja Cerkow w XVII wiekie. W: Prawosławnaja Encikłopiedija. T. RPC. Moskwa: Cerkowno-Naucznyj Centr "Prawosławnaja Encikłopiedija", 2000, s. 81-82. ISBN 5-89572-005-6.
  8. D. Shubin: A History of Russian Christianity. T. II. Algora Publishing, 2005, s. 49. ISBN 978-0-87586-346-7.
  9. D. Shubin: A History of Russian Christianity. T. II. Algora Publishing, 2005, s. 56. ISBN 978-0-87586-346-7.
  10. a b Andrusiewicz A.: Dzieje wielkiej smuty. Katowice: Śląsk, 1999, s. 292-295. ISBN 83-7164-070-6.
  11. Andrusiewicz A.: Dzieje wielkiej smuty. Katowice: Śląsk, 1999, s. 364-367. ISBN 83-7164-070-6.
  12. Łobaczew S.: Patriarch Nikon. Petersburg: Isskustwo SPB, 2003, s. 44. ISBN 5–210–01561–0.