Главная страница

Hawajka półżuchwowa
Hemignathus lucidus[1]
Lichtenstein, 1839
Ilustracja
Ilustracja z końca XIX w.; autor: Frederick William Frohawk
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina łuszczaki
Podrodzina łuskacze
Rodzaj Hemignathus
Gatunek Hawajka półżuchwowa
Synonimy

{{{synonimy}}}

Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 CR pl.svg

Hawajka półżuchwowa (Hemignathus lucidus) – gatunek małego ptaka z rodziny łuszczaków. Endemiczny dla trzech wysp na Hawajach. Prawdopodobnie wymarły, zaklasyfikowany jako krytycznie zagrożony.

Taksonomia

Po raz pierwszy gatunek opisał Martin Hinrich Carl Lichtenstein w 1838. Holotyp pochodził z Oʻahu. Lichtenstein pozyskał także okaz młodociany, który uwiecznił na tablicy barwnej wraz z wizerunkiem dorosłego osobnika; wszystkie zebrał dla niego Ferdinand Deppe. Nowo opisanemu gatunkowi przydzielił nazwę Hemignathus lucidus[3]. Nazwę utrzymuje Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (2015). Wyróżnia 3 podgatunki[4]. Holotyp podgatunku hanapepe pochodzi z census-designated place o tej nazwie (obecnie hrabstwo Kauai)[5].

Nazwa rodzajowa Hemignathus pochodzi z greki od przedrostka hēmi- – oznaczającego pół- lub mały oraz gnathos – szczęka. Nazwa gatunkowa, lucidus, pochodzi z łaciny i znaczy „jaskrawy” lub „jasny” (lux, lucis – światło)[6]. Nazwa ptaka na Hawajach, Nukupuʻu, według R.C. Perkinsa oznacza „podobny do wzgórza” (hill-like)[7].

Podgatunki affinis i hanapepe zostały najpierw opisane jako odrębne gatunki[8][5]; Walter Rothschild opisując nowy podgatunek, H. l. affinis, zauważył już, że jest blisko spokrewniony z H. l. hanapepe[8]. Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny uznaje trzy podgatunki[4], jednak autorzy The Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World proponują inny podział rodzaju Hemignathus, według którego należy wyodrębnić z hawajki półżuchwowej dwa gatunki: hawajkę czarnokantarową (H. hanapepe) i hawajkę leśną (H. affinis)[9]. Opcja rozdzielenia została rozpatrzona przez American Ornithologists' Union w lutym 2015. Przesłanką miały być znaczące różnice w upierzeniu podgatunków oraz nieopublikowane badania R.C. Fleishera, mające dowodzić odrębności genetycznej[10].

Morfologia

1. Hawajka cienkodzioba (Akialoa obscura)
2. Hawajka półżuchwowa (Hemignathus lucidus lucidus) - dorosły; 3. - młody

Opis dotyczy podgatunku nominatywnego. Informacje dotyczące dwóch pozostałych znajdują się w sekcji Podgatunki. Wierzch ciała oliwkowozielony, z wierzchu głowy jaśniejszy (lub trawiastozielony), jaśniejszy także na skrzydłach i pokrywach nadogonowych. U jednego okazu z kolekcji z Paryża kantarek i linia za okiem czarnobrązowe. Nad okiem przebiega rozpoczynająca się na czole jaskrawa żółtopomarańczowa brew. Lichtenstein wspomniał o pomarańczowym gardle i bokach głowy, jednak Rothschild nie odnotował takiej cechy. Za to Lafresnaye wspomina o żywożółtej brwi, wyższej części szyi i piersi – u okazu z Paryża broda, gardło i wyższa część piersi są żółtopomarańczowe. Brzuch żółty, w okolicach kloaki pióra stają się szarozielone. U samicy wierzch ciała matowy, brązowooliwkowy, ze śladami zielonego z wierzchu głowy, na kuprze i w wyższej części pokryw nadogonowych oraz na krawędziach lotek i sterówek. Kantarek popielaty, brew słabo widoczna. Boki głowy i gardło żółtawe. Pozostała część spodu ciała jasna, szarobrązowa, po bokach ciała bardziej brązowooliwkowa[11].

Perkins napisał, że u wszystkich gatunków Hemignathus występują wokół nozdrzy dobrze rozwinięte pióra szczeciniaste[7][a].

Wymiary

Według pierwszego opisu Lichtensteina długość ciała hawajki półżuchwowej wynosi około 15,2 cm (6 cali[3]). Rothschild nie posiadał wiele więcej danych; dodał, że inną wartość podał Sharpe – blisko 13,2 cm, zaś pewien okaz z kolekcji z Frankfurtu mierzył około 14 cm[11]. Już Lichtenstein zauważył znaczące różnice w długości szczęki górnej i żuchwy; górna szczęka miała mierzyć około 32 mm (1,25 cala), żuchwa około 17 mm (oryg. 8 linii = ⅔ cala[3]). Rothschild przytoczył przykłady okazów, u których górna szczęka mierzyła blisko 25, 28, 30 mm[11]. Pozostałe znane, przybliżone wymiary H. l. lucidus (wraz z holotypem[3])[11]: długość skrzydła: 75 i 71 mm, długość ogona: 76, 74 i 45 mm, skoku – 18–21 mm[11].

Długości kości długich zmierzona u muzealnego okazu (szkieletu) hawajki półżuchowowej podgatunku affinis: kość udowa – 16,6 mm; tibiotarsus – 28 mm; skok (tarsometatarsus) – 23,4 mm[12].

Zasięg występowania

Każdy podgatunek hawajki półżuchwowej występuje (lub występował) na innej wyspie Hawajów[4][13]; Kauaʻi (hanapepe), Oʻahu (lucidus) i Maui (affinis)[4][13]. Zasięg na Maui nie obejmował całej wyspy[14]; ptak występował na północno-zachodnim zboczu Haleakalā[7] i West Maui Mountains. BirdLife International szacuje łączny zasięg występowania na 22 km²[14].

Jeden okaz miał być odłowiony na wyspie Hawaiʻi, gdzie występuje endemicznie inny przedstawiciel rodzaju – hawajka pełzaczowata (Hemignathus wilsoni)[15]. Według R.C. Fleischera mtDNA wskazuje na to, że jednak jest to osobnik z Oʻahu (jest to osobista uwaga Fleischera do innego artykułu; badań nie opublikowano)[12].

Ekologia

Na Maui gatunek współcześnie występował na wysokości około 1450–2000 m n.p.m.[14]; Perkins wskazuje na najniższą wartość około 1200 m n.p.m. (4000 stóp)[7]. Dolina Koaiʻe na Kauaʻi, gdzie ptak był widziany w 1995, rozciąga się między 1000 a 1300 m n.p.m.[14] Według Perkinsa na Kauaʻi H. l. hanapepe można było spotkać między około 600 a 900 m n.p.m.[7] Na Oʻahu i Kauaʻi hawajka półżuchwowa przebywała m.in. w koronach Acacia koa oraz mniejszych drzew z rodzajów Sohpra i Myoporum. Na Maui częstym towarzyszem H. l. affinis miała być hawajka papugodzioba (Pseudonestor xanthophrys) i ogółem był to towarzyski gatunek[7].

Według Rothschilda i Perkinsa[7] długa pieśń osobników z Maui miała przypominać pieśń introdukowanego na wyspy przedstawiciela Carpodacus[11] (jedynym[16] jest dziwuszka ogrodowa, Haemorhous mexicanus syn. Carpodacus mexicanus). Głos kontaktowy był podobny jak u hawajki pełzaczowatej. Pieśń ptaków z Kauaʻi badacz opisał jako krótki, ale raczej słodki szczebiot, składający się z około 6 dźwięków[11]. Według Perkinsa pieść hawajki półżuchwowej i pełzaczowatej jest identyczna, jak u hawajki papugodziobej[7].

W żołądkach ptaków z Maui Rothschild znalazł owady, w tym małe chrząszcze i szczątki dużych larw[11]; Perkins napisał, że hawajki półżuchwowe i pełzaczowata żywią się ryjkowcami, szczególnie z rodzaju Oodemas[7]. Według Henry C. Palmer (który odławiał hawajskie ptaki dla Rothschilda) hawajka półżuchwowa żuchwą podważała korę, a następnie wyciągała owady dłuższą, górną szczęką; odgłos towarzyszący tej czynności miał być słyszalny z bliskiej odległości[11] Perkins również wspomina o stukającym odgłosie. Ponadto obserwował ptaki podgatunku hanapepe połykające drobne fragmenty zastygłej lawy; według obserwatora miało to wspomóc rozdrabnianie twardych pancerzyków ryjkowców[7]. Pomocnik Rothschilda wspomniał o wyciąganiu owadów górną szczęką z mchu, a następnie potrząsaniu nimi jak pies szczurem celem uśmiercenia ich. W pierwszym opisie znalazła się informacja o ptakach przebywających na plantacji bananowców, zainteresowanych kwiatami owych roślin[11]. Titian Peale, który miał obserwować hawajki półżuchwowe na wyspie Hawaiʻi (lub Oʻahu), napisał[12]:

Znaleziono ptaki zamieszkujące wyspę Hawaiʻi, razem z powyższym gatunkiem [hawajką cienkodziobą]; bardzo podobne w zwyczajach; dziób swym kształtem jest w godny podziwu sposób przystosowany do pozyskiwania nektaru, jak i owadów, z kwiatów przeróżnych i ogromnych lobelii

Ptaki na Maui żywiły się także nektarem Metrosideros polymorpha (Ohia)[7].

Rothschild zwrócił uwagę na dziwny zapach u postrzelonych ptaków (określił go jako nieprzyjemny), charakterystyczny dla innych przedstawicieli Hemignathus. Wymienił także inne rodzaje ptaków, które miały cechować się takim zapachem – najmocniejszym u Himatione, słabszym u hawajki papużkowatej (Loxioides bailleu), hawajki żółtogłowej (Psittirostra psittacea), hawajki kraterowej (Chloridops kona) i Rhodacanthis. Autor wysnuł przypuszczenie, że przyczyną zapachu jest zakładanie gniazd w dziuplach[11]. Jedynymi niewymarłymi gatunkami spośród wymienionych są hawajka karminowa (Himatione sanguinea) i hawajka papużkowata[4]. Gniazda hawajki karminowej to przeważnie konstrukcje o kształcie kubka zawieszone między gałęziami, ale znajdywano je także w otworach zastygłej lawy i dziuplach[17]; hawajka papużkowata nie gniazduje w dziuplach[18]. Na Maui Perkins znalazł gniazdo, umieszczone około 7,5 m nad ziemią w rozwidleniu gałęzi A. koa; miało prosty kształt kubka i było dobrze schowane w gąszczu szarych porostów. Wewnątrz znajdowały się 4 pisklęta. Autor był przekonany, że było to gniazdo hawajki półżuchwowej, jednak nie poparł tego żadnym dowodem[7].

Podgatunki

Oryginalne wymiary podano w calach; w tabeli zaprezentowane je już przeliczone na milimetry. Długość żuchwy była mierzona w linii prostej.

Podgatunek[4] Autor[4] Synonimy Morfologia Grafika
H. l. hanapepe Wilson, 1889
Hemignathus hanapepe[5]
Heterhynchus lucidus[7]
  • ♂ Wierzch głowy jaskrawożółty, w kolorze gumiguty, niemal złotym, najintensywniejszym na czole. Na grzbiecie, kuprze, pokrywach nadogonowych i skrzydłowych barwa przechodzi w oliwkowozieloną, żółtawą. Lotki i sterówki posiadają krawędzie tej barwy na chorągiewkach zewnętrznych. Kantarek czarny, podobnie jak i wąska linia nad dziobem i mała kropka na brodzie. Gardło, broda i boki piersi w kolorze gumiguty, na brzuchu pióra stają się białawe. Na bokach ciała można dostrzec ślady barwy oliwkowozielonej. Pokrywy podogonowe białopopielate. Pokrywy podkrzydłowe i lotki III rzędu żółtobiałe. Górna szczęka przybiera intensywnie brązowy kolor, jaśniejszy u nasady, czernieje na końcu; żuchwa u nasady popielata, dalej czernieje. Nogi i stopy łupkowoniebieskie, podeszwa stóp o barwie mięsa, ale biaława[5].
  • ♀ Wierzch ciała szarooliwkowy z domieszką zieleni na czole, niższej części kupra i wyższej części pokryw nadogonowych. Pióra wyżej ulokowanych pokryw skrzydłowych, lotki i sterówki wyróżniają się oliwkozielonymi krawędziami. Spód ciała brudnobiały, po bokach ciała bardziej szary, a w górnej części gardła i na brodzie – żółty. Samicę wyróżnia także krótszy dziób i ogólnie mniejsze wymiary[5].
  • Wymiary dla 6 osobników (♂♀): długość skrzydła: 75–80 mm, ogona: 50–52 mm, skoku: 20–24 mm, górnej szczęki wzdłuż górnej krawędzi (culmen): 28–32 mm, żuchwy: 14–16,5 mm[11]
Hemignathus lucidus hanapepe.jpg
H. l. lucidus Lichtenstein, 1839
Hemignathus lucidus[3]
Heterognathus olivaceus[19]
Drepanis lucida[11]
Vestiaria heterorhynchus[11]
Heterhynchus lucidus[7]
Patrz sekcja Morfologia Hemignathus lucidus AvesHawaiienses00Wils 0172.jpg
H. l. affinis[8] Rothschild, 1893
Hemignathus affinis
Heterorhynchus affinis[11][7]
  • ♂ Wierzch głowy jaskrawożółty, w kolorze gumiguty, niemal złotym. Z tyłu szyi i na karku dość gwałtownie przechodzi w zielonozielony, na pokrywach nadogonowych jaskrawszy i zieleńszy. Lotki i sterówki mają barwę brązową, intensywną; mają jaskrawe żółtozielone krawędzie. Kantarek czarny, dwa kantarki łączą się czarnym paskiem przebiegającym przez czoło, szerszym niż u hanapepe. Na jaskrawożółtym gardle widoczna bardzo mała czarna plama. Jaskrawa żółć gardła łagodnie przechodzi w siarkową żółć na brzuchu oraz jasną żółć w okolicy kloaki i na pokrywach podogonowych. Tęczówka brązowa, dziób czarnoszary (u nasady łupkowoszary), nogi szare, lekko żółtawe[11].
  • ♀ Wierzch ciała jest oliwkowozielony, szarawy; w górnej części pokryw podogonowych kolor piór staje się żywszy. Od nasady górnej szczęki do obszaru nad okiem biegnie żółta linia. Kantarek siwy. Boki głowy żółtawe, broda i gardło jaskrawożółte. Środek piersi i brzucha żółty, reszta lekko oliwkowa, podobnie jak i pokrywy podogonowe. Pokrywy podskrzydłowe żółtobiałe[11].
  • Wymiary dla 13 osobników (♂♀): długość skrzydła: 70–78 mm, ogona: 42–50 mm, skoku: 18–23 mm, górnej szczęki wzdłuż górnej krawędzi (culmen): 23–32 mm, żuchwy: 13–18 mm[11]
Hemignathus lucidus affinis.jpg

Status zagrożenia

Dolina Nuʻuanu, gdzie w w 1837 Deppe i Townsend[7] odłowili kilka okazów wymarłego podgatunku

IUCN klasyfikuje gatunek jako krytycznie zagrożony wyginięciem (CR, Critically Endangered) nieprzerwanie od 1994. Prawdopodobnie wymarły; ostatnia pewna obserwacja miała miejsce w 1996[14].

BirdLife International wskazuje za główną przyczynę wymarcia niszczenie drzew Acacia koa przez bydło – prawdopodobnie był to preferowany przez H. lucidus gatunek drzewa[14]. Już w 1903 Perkins zwrócił uwagę, że pas akacji tego gatunku w niższych partiach lasu został prawie całkowicie zniszczony[7]. Wyższe partie lasów są degradowane przez introdukowane na wyspy ssaki kopytne[14].

Podgatunek nominatywny, opisany przez Lichtensteina, prawdopodobnie wymarł w połowie lub pod koniec XIX wieku[14]. H. l. lucidus w czasie wizyty Deppe na Oʻahu miał być liczny, jednak możliwe, że obserwował on hawajki zielone (Chlorodrepanis virens). W 1838 co najmniej 9 osobników zostało odłowionych na wyspie; podgatunek był także obecny na Oʻahu podczas wyprawy badawczej ze Stanów Zjednoczonych w latach 1840–1841[13]. Według artykułu opublikowanego w 1995 w Proceedings of the Biological Society of Washington obserwacje w 1837 były pierwszymi i zarazem ostatnimi[19], podobnie twierdzą Ohlson i James (1994)[15]. Według lokalnej ludności podgatunek mógł przetrwać w niższych partiach lasu do około 1860; informację od mieszkańców pozyskał Perkins[7].

Podgatunek hanapepe miał być kilkukrotnie obserwowany w latach 1968–1998, jednak nie są to pewne obserwacje; prawdopodobnie duża część, jeśli nie wszystkie, dotyczyła hawajki oliwkowej (Chlorodrepanis stejnegeri). Późniejsze ekspedycje na Kauaʻi (rezultaty opublikowano w 2001 i 2003) nie przyniosły rezultatów. Prawdopodobnie podgatunek wymarł[14].

W 1892 wyspa Maui, gdzie tamtego roku został odkryty podgatunek affinis miała być (według Rothschilda) mało poznana i niezbadana[11]. Według Perkinsa w 1903 był to gatunek pospolity[7]. W 1965 podgatunek został oznaczony jako wymarły lub prawdopodobnie wymarły. Ponownie został odkryty 24 sierpnia 1968[20], ostatni raz obserwowany w 1995 przez doświadczonych obserwatorów[14].

  1. W pracy Perkinsa rodzaj Hemignathus został opisany pod nazwą Heterorhynchus. Jako Hemignathus opisał on rodzaju Akialoa
  1. Hemignathus lucidus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Hemignathus lucidus. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. a b c d e Martin Lichtenstein. Beitrag zur ornithologischen Fauna von Californien nebst Bemerkungen über die Artkennzeichen der Pelicane und über einige Vögel von den Sandwich-Inseln. „Abhandlungen der Königlichen Akademie der Wissenschaften zu Berlin”, s. 451, 1838. 
  4. a b c d e f g F. Gill & D. Donsker: Finches, euphonias. IOC World Bird List (v5.2). [dostęp 3 maja 2015].
  5. a b c d e Scott B. Wilson. LV.—On three undescribed species of the genus Hemignathus, Lichtenstein. „Annals And Magazine of Natural History”. 4 ser. 6, 1889. 
  6. James A. Jobling: Helm Dictionary of Scientific Bird Names. Christopher Helm Publishers Ltd, 2009, s. 189, 232. ISBN 1-4081-2501-3.
  7. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s R.C.L. Perkins: Fauna Hawaiiensis. T. 1, pt.4: Vertebrata. 1903, s. 392-396, 426-430, 432.
  8. a b c Walter Rotschild. IX. - Descriptions of Three new Birds from the Sandwich Islands. „Ibis”. 5 ser. 6, s. 112, 1893. 
  9. Fringillidae Leach, 1820 - łuszczaki - Finches. W: Kompletna lista ptaków świata (wersja 2015-02-15) [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2015-05-05].
  10. AOU Classification Committee – North and Middle America. Proposal Set 2015 - B. , 20 lutego 2015. [dostęp 5 maja 2015]. 
  11. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Walter Rothschild: The avifauna of Laysan and the neighbouring islands. 1893, s. 101–106.
  12. a b c Helen F. James & Storrs L. OLSON. A giant new species of Nukupuu (Fringillidae: Drepanidini: Hemignathus) from the island of Hawaii. „The Auk”. 120 (4), s. 970-981, 2003. 
  13. a b c Nukup'u. Hemignathus lucidus. W: Pyle, R.L. & P. Pyle: The Birds of the Hawaiian Islands: Occurrence, History, Distribution, and Status. B.P. Bishop Museum, Honolulu, HI, U.S.A., 2009. [dostęp 4 maja 2015].
  14. a b c d e f g h i j Nukupuu Hemignathus lucidus. BirdLife International. [dostęp 3 marca 2015].
  15. a b Storrs L. Olson & Helen F. James. A Specimen of Nuku pu'u (Aves: Drepanidini: Hemignathus lucidus) from the Island of Hawai'i. „Pacific Science”. 48 (4), s. 331-338, 1994. 
  16. Hawaii Bird Checklist. Avibase. [dostęp 4 maja 2015].
  17. Steven G. Fancy i C. John Ralph. 'Apapane, Himatione sanguinea. „The Birds of North America”. 296, 1997. 
  18. (Loxioides bailleui). Official Website of the Aloha state, 13 marca 2008. [dostęp 4 maja 2015].
  19. a b S.L. Olson & H.F. James. „Proceedings of the Biological Society of Washington. Nomenclature Of The Hawaiian Akialoas And Nukupuus (Aves, Drepanidini)”. 108, s. 383, 1995. 
  20. Winston E. Banko. Rediscovery of Maui Nukupuu, Hemignathus lucidus affinis, and Sighting of Maui Parrotbill, Pseudonestor xanthophrys, Kipahulu Valley, Maui, Hawaii. „The Condor”. 70 (3), 1968. 

Linki zewnętrzne