Главная страница

Szablon:Okręt rozszerzony infobox HMS Yorkbrytyjski krążownik ciężki z lat 30. i okresu II wojny światowej, typu York. Nosił numer taktyczny 90. Brał udział w walkach w Norwegii i na Morzu Śródziemnym, został opuszczony po ciężkim uszkodzeniu przez włoskie siły specjalne 26 marca 1941 w zatoce Suda na Krecie.

Historia powstania

HMS "York" był pierwszym z dwóch okrętów typu York, zaprojektowanego jako pomniejszone i tańsze rozwinięcie serii standardowych brytyjskich krążowników ciężkich typu County. Dysponowały nieco słabszym uzbrojeniem (6 dział kalibru 203 mm w wieżach dwudziałowych w miejsce 8), lecz miały mimo to lepsze opancerzenie, gdyż ich siłownię (taką samą, jak zastosowana w typie County) osłaniał pas burtowy grubości 76 mm, podczas, gdy okręty typu County nie miały opancerzenia burt.

Budowę "Yorka" zamówiono 21 czerwca 1926 w ramach programu finansowego z 1926 roku[1]. Stępkę pod budowę okrętu położono 16 maja 1927 w prywatnej stoczni Palmers Shipbuilding Co. Ltd. w Jarrow nad rzeką Tyne. Kadłub wodowano 17 lipca 1928. Od stycznia 1930 okręt przechodził próby morskie, a wszedł do służby 1 maja 1930[2]. Koszt budowy wyniósł 1 670 684 funtów szterlingów[3].

Już na etapie budowy wprowadzono pewne ulepszenia do projektu, przede wszystkim zrezygnowano z trzech kominów (jak w typie County), dołączając przewody pierwszego komina do drugiego, przez co zmniejszono ryzyko zadymiania pomostu bojowego[2], powstała przy tym charakterystyczna duża luka między nadbudówką a kominami. Zrezygnowano też z katapulty dla wodnosamolotu, która miała być zainstalowana na wieży B artylerii głównej, lecz wieże okazały się zbyt słabe do tego celu[4]. Z powodu braku czasu na głębsze przeprojektowanie, pozostawiono przestarzałą w formie, krótką, lecz wysoką nadbudówkę dziobową, z rozbudowanymi bocznymi pomostami, jak również pochylone do tyłu kominy i maszty (drugi okręt typu York, budowany rok później i nieco zmodyfikowany HMS "Exeter" otrzymał bardziej zwartą i niższą nadbudówkę oraz proste kominy i maszty)[4]. Od "Exetera" okręt odróżniała także pojedyncza obrotowa katapulta dla wodnosamolotu umieszczona za kominami i nieco mniejsza szerokość kadłuba i wyporność.

Katapultę dla wodnosamolotów zamontowano na okręcie w 1931[5], a w latach 1938-39 wymieniono katapultę typu E II H na model S I H[2]. Zmianom podlegało lekkie uzbrojenie przeciwlotnicze: w październiku 1933 zdjęto 2 pojedyncze działka 40 mm[6] Mark II, a w latach 1934-35 zamontowano dwa poczwórne wkm-y przeciwlotnicze 12,7 mm[2]. W 1941 dodano dwa działka 20 mm Oerlikon[5].

Służba

Ocean Atlantycki i Morze Północne

Po wejściu do służby okręt wcielono początkowo do 2. Eskadry Krążowników Floty Metropolii, z bazą w Scapa Flow, jako okręt flagowy Eskadry. Uczestniczył następnie w pływaniach zagranicznych, m.in. w 1932 odbył rejs do Indii Zachodnich (Karaiby). We wrześniu 1935 odwiedził Helsinki[2].

HMS "York" z wizytą w Hawanie w styczniu 1938

W chwili wybuchu II wojny światowej "York" znajdował się w składzie 8. Eskadry Krążowników na wodach Indii Zachodnich (wraz z HMS "Berwick", HMAS "Perth" i HMS "Orion"). Służył następnie do eskortowania konwojów atlantyckich, stacjonując głównie w Halifaksie[1]. 5 października 1939 został formalnie przydzielony wraz z "Berwickiem" w skład Sił F (Force F), poszukujących niemieckich rajderów - "pancerników kieszonkowych" "Admiral Graf Spee" i "Deutschland", lecz faktycznie okręty te były nadal używane do osłony konwojów na północnym Atlantyku[1]. Między grudniem 1939 a 10 stycznia 1940 "York" był remontowany w Liverpoolu[2], po czym wszedł w skład 1. Eskadry Krążowników w Rosyth, patrolując północne przejście na Atlantyk między Szetlandami a Islandią (Northern Patrol). 3 marca 1940 przechwycił koło Islandii niemiecki statek "Arucas" (3359 BRT), samozatopiony następnie przez załogę i dobity artylerią "Yorka", który uratował 43 rozbitków (3 z nich jednak zmarło)[1].

7 kwietnia 1940 na "York" zaokrętowano żołnierzy w celu uczestnictwa w planowanym brytyjskim desancie wojsk w Norwegii (operacja R4), lecz operację następnie odwołano i żołnierzy zdjęto[1]. Zamiast tego, 8 kwietnia "York" z krążownikami HMS "Devonshire", "Berwick" i "Glasgow" poszukiwał bezskutecznie niemieckich okrętów zaobserwowanych na Morzu Północnym, które – jak sądzono – płynęły na Atlantyk. Już po niemieckiej inwazji na Norwegię, 9 kwietnia krążowniki dołączyły do sił głównych adm. Forbesa, będących następnie celem niemieckich ataków lotniczych[7]. 11 kwietnia "York" przejął załogę z uszkodzonego niszczyciela "Eclipse" i holował go w kierunku Wielkiej Brytanii do 13 kwietnia. 11 kwietnia wieczorem był celem nieudanego ataku okrętu podwodnego U-48 pod Trondheim (wskutek niemieckich problemów z zapalnikami w tym okresie, torpedy wybuchły za wcześnie)[8]. 16 kwietnia "York" z krążownikami "Effingham", "Calcutta" i niszczycielem "Ashanti" patrolował pod Åndalsnes[9]. 24 kwietnia "York" z krążownikami "Birmingham" i "Manchester" i niszczycielami przetransportował z Wielkiej Brytanii do Åndalsnes oddziały 15. Brygady Piechoty. Następnego dnia był nieskutecznie atakowany przez okręt podwodny U-23[10]. W nocy 2/3 maja "York" ewakuował 540 żołnierzy brytyjskich straży tylnej z Namsos. W maju 1940 został przydzielony do 18. Eskadry Krążowników w Scapa Flow, następnie eskortował konwoje atlantyckie i patrolował na Morzu Północnym[2].

Morze Śródziemne

Pod koniec sierpnia 1940 "York" został skierowany na wschodnie Morze Śródziemne, eskortując po drodze wokół Afryki do Suezu konwój AP.1 i na krótko AP.2. 26 września dotarł do Aleksandrii i wszedł w skład 3. Eskadry Krążowników Floty Śródziemnomorskiej (krążowniki lekkie HMS "Gloucester", "Liverpool" i HMAS "Sydney"[1]. Dowódcą okrętu był kmdr R.H. Portal. Okręt brał następnie aktywny udział w licznych operacjach Floty Śródziemnomorskiej, związanych m.in. z osłoną konwojów zaopatrzeniowych na Maltę. 12 października 1940 "York" dobił artylerią i 2 torpedami uszkodzony przez krążownik HMS "Ajax" włoski niszczyciel "Artigliere". W listopadzie ubezpieczał lotniskowiec HMS ""Illustrious" dokonujący ataku na Tarent[2].

26 listopada 1940 na południe od Malty "York" i krążownik HMS "Glasgow" były celem nieudanego ataku włoskiego okrętu podwodnego "Tembien"[11]. "York" brał następnie udział w działaniach na wodach Grecji, po włoskiej inwazji na to państwo, bazując m.in. w zatoce Suda na Krecie.

26 marca 1941 po 5 rano, "York" zakotwiczony w zatoce Suda, został ciężko uszkodzony przez włoskie specjalne środki szturmowe - dwie motorówki wybuchowe typu MTM z X flotylli MAS, kierowane przez porucznika Cabrini i mechanika Tedeschi[12]. Zniszczona została przednia maszynownia, zalane zostały kotłownie oraz okręt odniósł dalsze uszkodzenia[6]. Zginęło jednak tylko dwóch marynarzy, a pięciu zostało rannych[13]. "York" został osadzony na mieliźnie, gdzie prowadzono na niewielką skalę prace remontowe, nie ukończone do czasu niemieckiej inwazji na Kretę[2]. Głębszy remont i ewakuacja okrętu były niemożliwe z powodu braku odpowiedniej infrastruktury. Podczas walk na Krecie "York" wykorzystywany był jako pływająca bateria artylerii, lecz został następnie dalej uszkodzony w nalotach niemieckich bombowców w kwietniu i maju. 22 maja 1941 wrak został porzucony przy brytyjskiej ewakuacji z Krety, przy czym dodatkowo uszkodzono mu ładunkami wybuchowymi uzbrojenie[1]. Został następnie złomowany na miejscu w latach 1952-53[2] (według innych informacji, podniesiony w lutym 1952 przez włoską firmę i 3 marca 1952 przeholowany na złom do Bari[1]).

Okręt otrzymał 4 wyróżnienia bojowe (battle honours): Atlantyk 1939, Norwegia 1940, Morze Śródziemne 1940-41 i konwoje maltańskie 1941[1].

  1. a b c d e f g h i Geoffrey B Mason, HMS YORK - YORK-class Heavy Cruiser
  2. a b c d e f g h i j G. Bukała, Pechowiec... s.31-34
  3. G. Bukała, Pechowiec... s.32. Brak informacji, czy koszt budowy obejmował uzbrojenie.
  4. a b Randall A.R. Tonks: HMS Exeter, Warship Profile Nr.13, Chichester 1971, s.2-3
  5. a b A. Daszjan: Korabli Wtoroj mirowoj wojny. WMS Wielikobritanii. Czast 1 (Корабли Второй мировой войны. ВМС Великобритании. Часть 1), Morskaja Kollekcja nr 4/2003 (ros.)
  6. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie conw
    BŁĄD PRZYPISÓW
  7. Don Kindell, NAVAL EVENTS, APRIL1940, Part 2 of 4 w serwisie naval-history.net [dostęp 2-11-2010]
  8. Don Kindell, NAVAL EVENTS, APRIL1940, Part 2 of 4. Według G. Bukała, Pechowiec..., s.32 - 12 kwietnia (podane miejsce w Ofotfjordzie jest błędne)
  9. Don Kindell, NAVAL EVENTS, APRIL1940, Part 3 of 4 w serwisie naval-history.net [dostęp 2-11-2010]
  10. Don Kindell, NAVAL EVENTS, APRIL1940, Part 4 of 4 w serwisie naval-history.net [dostęp 2-11-2010]
  11. G. Bukała, Pechowiec.... Inne źródła: 27 listopada [1].
  12. Waldemar Benedyczak: Debiut w Zatoce Suda w: Okręty Wojenne nr 2/1993, s. 39-40
  13. Don Kindell, NAVAL EVENTS, MARCH1941, Part 2 of 2 w serwisie naval-history.net [dostęp 2-11-2010]

Bibliografia