Главная страница

Szablon:Okręt rozszerzony infobox HMS Princess Royalbrytyjski krążownik liniowy z okresu I wojny światowej. Wcielony do służby w 1912 roku, był drugą jednostką typu Lion, zwanego popularnie przez prasę brytyjską "Wspaniałymi Kotami". W składzie 1. Eskadry Krążowników Liniowych brał udział w bitwach: koło Helgolandu w 1914, na Dogger Bank w 1915 i jutlandzkiej w 1916 roku. W 1918 roku, wraz z większością okrętów Royal Navy przyjmował płynącą na internowanie Hochseeflotte. W wyniku postanowień traktatu waszyngtońskiego w 1922 roku został wycofany z linii i złomowany w roku następnym.

Budowa

HMS "Princess Royal" była drugim okrętem typu Lion, sfinansowanym podobnie jak HMS "Lion" z programu rozbudowy Royal Navy na lata 1909–1910. Były one pomyślane jako szybkie odpowiedniki budowanych równolegle pancerników typu Orion i podobnie jak one zostały uzbrojone w działa kalibru 343 mm (13,5 cala)[1]. Początkowo Parlament zaaprobował budowę czterech dużych jednostek, w tym jednego krążownika liniowego (przyszłego HMS "Lion"), jednak naciski opinii publicznej spowodowały uruchomienie rezerwowych funduszy na trzy kolejne drednoty i drugi krążownik liniowy[2].

Stępkę pod jego budowę położono w stoczni koncernu Vickers w Barrow-in-Furness 2 maja 1910 roku, wodowanie kadłuba odbyło się 29 kwietnia 1911 roku[3]. Matką chrzestną okrętu, który otrzymał nazwę HMS "Princess Royal", była Princess Royal, Ludwika, córka króla Edwarda VII. Była to piąta i jak dotąd ostatnia jednostka Royal Navy o tej nazwie[4]. Jeszcze w trakcie prac stoczniowych nastąpiła pierwsza modyfikacja jednostki, związana z przesunięciem przedniego masztu przed pierwszy komin i wymuszonymi przez to niewielkimi zmianami konstrukcyjnymi[1]. Zakończenie budowy nastąpiło w listopadzie 1912 roku[3] i od 14 dnia tego miesiąca HMS "Princess Royal" weszła do służby liniowej[5].

Opis konstrukcji

Kadłub HMS "Princess Royal" miał długość całkowitą 213,4 m (201,2 m między pionami), szerokość 27 m, projektowaną wyporność konstrukcyjną 23 350 ton angielskich (ts), zaś pełną 31 244 ts. Rzeczywiste wartości wyporności po ukończeniu budowy wynosiły odpowiednio 26 100 ts i 30 620 ts[1]. Średnie zanurzenie okrętu przy wyporności konstrukcyjnej wynosiło 8,1 m[6].

Krążownik był napędzany dwoma podwójnymi zespołami turbin parowych Parsonsa o łącznej projektowanej mocy 70 000 shp, co miało zapewniać prędkość 28 węzłów[6]. Na próbach na mili pomiarowej Polperro HMS "Princess Royal" osiągnęła 78 803 shp i 28,5 węzła[7]. Parę do turbin dostarczało 42 kotły typu Yarrow, rozmieszczone po sześć w siedmiu kotłowniach, z których część została przystosowana do opalania paliwem płynnym, pozostałe były opalane węglem[8]. Każda z turbin napędzała za pośrednictwem wału napędowego jedną śrubę. Krążownik był wyposażony w dwa równoległe stery[1]. Maksymalny zapas paliwa wynosił 3500 ton węgla i 1135 ton paliwa płynnego, co zapewniało zasięg 4935 mil morskich przy prędkości 16 węzłów[7].

Artylerię głównego kalibru krążownika stanowiło osiem dział kalibru 343 mm, rozmieszczonych w czterech pancernych wieżach artyleryjskich. Dwie wieże znajdowały się na dziobie okrętu ("A" i "B"), w superpozycji, jedna na śródokręciu pomiędzy drugim a ostatnim kominem ("Q") i jedna na rufie ("X")[1]. Działa dla HMS "Princess Royal" wyprodukował koncern Vickersa[9]. Zapas amunicji kalibru 343 mm wynosił według etatów pokojowych 80 pocisków na działo, w czasie wojny został zwiększony do 110 sztuk na lufę[10]. Artylerię średniego kalibru tworzyło 16 dział kal. 102 mm umieszczonych w kazamatach, z których 12 mogło strzelać w kierunku dziobu, a cztery w kierunku rufy[1]. Etatowy zapas amunicji wynosił po 150 sztuk na działo[10]. Krążownik miał również dwie podwodne wyrzutnie torped kal. 533 mm, po jednej na każdej burcie przed pierwszą wieżą artyleryjską. Zapas torped wynosił 14 sztuk[11]. Już po rozpoczęciu wojny zainstalowano na jednostce uzbrojenie przeciwlotnicze. Początkowo były to pojedyncze działka przeciwlotnicze Hotchkiss kal. 57 mm, później krążownik został uzbrojony w dwa działa kal. 102 mm, zdemontowane po jednym z kazamat HMS "Princess Royal" i bliźniaczego HMS "Lion" i ustawione na łożach umożliwiających prowadzenie ognia przeciwlotniczego[7].

Do kierowania ogniem wykorzystywano dane uzyskiwane przez centralny dalmierz Barr & Stroud o bazie 2,75 m (9 stóp), przeliczane przez kalkulator artyleryjski Dreyer Table Mk III[12]. Później, już podczas trwania działań wojennych, wieże artyleryjskie "B" i "X" otrzymały indywidualne dalmierze 9-stopowe oraz dodatkowe wyposażenie, dzięki któremu mogły w razie potrzeby spełniać rolę dodatkowych stanowisk kierowania ogniem[13].

Krążownik był chroniony pancerzem burtowym, składającym się z głównego pasa pancernego o grubościach: 229 mm na śródokręciu, 127 do 152 mm na wysokości wież artyleryjskich i 102 mm w rejonie dziobu i rufy oraz pasa górnego o grubościach odpowiednio 152 mm, 127 mm i 102 mm[14]. Pancerz burtowy chronił kadłub na długości 174 m. Opancerzenie poziome krążownika tworzyły dwa pokłady pancerne: górny i dolny, o łącznej maksymalnej grubości od 51 do 64 mm. Główne stanowisko dowodzenia ulokowane w nadbudówce dziobowej było chronione pancerzem o grubości do 254 mm[1]. Wieże artyleryjskie były osłonięte pancerzem o maksymalnej grubości 229 mm w części czołowej i osadzone na pancernych barbetach o grubości do 229 mm[14].

W czasie wojny, podobnie jak inne krążowniki liniowe Royal Navy, także HMS "Princess Royal" otrzymała na wieżach artylerii głównej "Q" i "X" platformy startowe i brezentowe hangary dla samolotów Sopwith Pup, Sopwith 1½ Strutter lub Sopwith Camel[15].

Według projektu załoga okrętu miała liczyć 997 oficerów i marynarzy[3], w warunkach wojennych wzrosła do ponad 1250 osób[1].

Służba operacyjna

Pierwszym dowódcą HMS "Princess Royal" został komandor Osmond de Beauvoir Brock[5]. Okręt wszedł w skład 1. Eskadry Krążowników, od 1 stycznia 1913 roku przemianowanej na 1. Eskadrę Krążowników Liniowych (ang.: 1st Battlecruiser Squadron, 1 BCS), dowodzonej przez wiceadmirała Davida Beatty'ego[16]. Zgrabna, bojowa sylwetka, wielkość, silne uzbrojenie i znakomite (a dodatkowo wyolbrzymiane przez prasę brytyjską) osiągi spowodowały, że do okrętów typu Lion (HMS "Lion", HMS "Princess Royal" i zbudowana według nieco zmodyfikowanego projektu HMS "Queen Mary") oraz podobnego HMS "Tiger"[17] przylgnęło popularne miano "Wspaniałych Kotów" (ang.: Splendid Cats)[16][18].

W czerwcu 1914 roku zespół admirała Beatty'ego, z HMS "Princess Royal" w składzie, odbył oficjalną wizytę w Kronsztadzie[19].

Bitwa koło Helgolandu

Pierwszym starciem zbrojnym z udziałem jednostek 1. Eskadry Krążowników Liniowych była bitwa koło Helgolandu stoczona 28 sierpnia 1914 roku. Okręty admirała Beatty'ego stanowiły według planu odwód sił lekkich operujących przeciwko flocie niemieckiej w Zatoce Helgolandzkiej[20]. Wobec niekorzystnie rozwijającej się sytuacji podczas pierwszej fazy bitwy, gdy zespół Harwich Force komodora Reginalda Tyrwhitta znalazł się pod presją przeważających sił Hochseeflotte, admirał Beatty został wezwany na pomoc[21]. Jego krążowniki liniowe weszły do akcji nie mając równorzędnych przeciwników, toteż szybko rozstrzygnęły losy starcia, zatapiając ogniem artyleryjskim dwa niemieckie krążowniki lekkie. Natychmiast po tym, gdy reszta okrętów niemieckich skryła się we mgle, admirał Beatty dał rozkaz powrotu, obawiając się możliwej interwencji ciężkich okrętów Kaiserliche Marine, stacjonujących na pobliskich kotwicowiskach[22].

Bitwa zakończyła się zdecydowanym zwycięstwem Royal Navy. Brytyjczycy stracili jedynie 35 zabitych i mieli poważnie uszkodzony krążownik lekki, podczas gdy straty wśród Niemców wyniosły 712 zabitych i 336 wziętych do niewoli marynarzy oraz trzy zatopione krążowniki i niszczyciel[23]. HMS "Princess Royal" zajmowała podczas bitwy drugą pozycję w szyku brytyjskich krążowników liniowych i uczestniczyła głównie w ostrzale i zatopieniu krążownika pancernopokładowego SMS "Ariadne"[21].

28 września 1914 roku HMS "Princess Royal" została oddelegowana do eskorty konwoju transportującego kanadyjskie oddziały wojskowe do Wielkiej Brytanii. Po pomyślnym wykonaniu zadania okręt powrócił 26 października w skład 1. Eskadry krążowników Liniowych[5], by w listopadzie zostać ponownie wysłany na Ocean Atlantycki w celu poszukiwania Niemieckiej Eskadry Wschodnioazjatyckiej admirała von Spee[16]. Krążownik operował w rejonie wybrzeży Ameryki Północnej, od Halifaksu po obszar Karaibów. Po bitwie koło Falklandów HMS "Princess Royal" została odwołana do kraju i przez Kingston powróciła na wody macierzyste[5].

Dogger Bank

Osobny artykuł: Bitwa na Dogger Bank (1915).
Tonący krążownik pancerny SMS "Blücher"

W styczniu 1915 roku niemieckie dowództwo postanowiło zaatakować okręty brytyjskie patrolujące rejon Dogger Bank. Dowodzący Hochseeflotte admirał Friedrich von Ingenohl powierzył to zadanie 1. Grupie Rozpoznawczej kontradmirała Hippera, wzmocnionej czterema krążownikami lekkimi 2. Grupy Rozpoznawczej i 18 torpedowcami osłony[24]. Eskadra niemiecka opuściła kotwicowisko 23 stycznia. Obok krążowników liniowych SMS "Seydlitz", SMS "Derfflinger" i SMS "Moltke" znalazł się w niej krążownik pancerny SMS "Blücher", wolniejszy i słabiej uzbrojony od pozostałych okrętów[25]. Miały one zaatakować brytyjskie trawlery, łowiące ryby w rejonie ławicy oraz ich ewentualną eskortę[26].

Dzięki wykryciu i rozszyfrowaniu niemieckich sygnałów radiowych brytyjska Admiralicja miała rozeznanie w planie działania i ruchach okrętów admirała Hippera. Przeciwko nim zostały wysłane krążowniki liniowe 1. i 2. Eskadry Krążowników Liniowych dowodzone przez admirała Davida Beatty'ego, 2. Eskadra Krążowników Lekkich komodora Williama Goodenougha oraz okręty Harwich Force komodora Tyrwhitta. Ogółem dysponowali oni pięcioma krążownikami liniowymi (HMS "Lion", HMS "Tiger", HMS "Princess Royal", HMS "New Zealand", HMS "Indomitable"), siedmioma krążownikami lekkimi i 35 niszczycielami[24].

Okręty obydwu stron nawiązały kontakt wzrokowy o godzinie 7.14 rano 24 stycznia 1915 roku[27]. Brytyjskie krążowniki liniowe otworzyły ogień o 9.05, jako pierwszy cel obierając pozostający w tyle za resztą eskadry niemieckiej SMS "Blücher"[28]. W wyniku skoncentrowanego ognia krążownik pancerny zatonął o 12.13 wraz z 792 członkami załogi[29]. Skupienie się Brytyjczyków na zniszczeniu najsłabszego z niemieckich okrętów pozwoliło pozostałym oderwać się od przeciwnika[30]. Poważnie uszkodzony został SMS "Seydlitz", ponadto trafione zostały SMS "Derfflinger" oraz lekki krążownik SMS "Kolberg"[31]. Po stronie brytyjskiej poważne uszkodzenia odniósł HMS "Lion" i jeden z niszczycieli, lżejsze HMS "Tiger"[29].

HMS "Princess Royal" była w bitwie na Dogger Bank trzecim okrętem w szyku, za flagowym HMS "Lion" i HMS "Tiger"[32]. Po wyjściu z szyku okrętu flagowego, admirał Beatty przeniósł się ze swoim sztabem na niszczyciel HMS "Attack", z którym rozpoczął pościg za własnym, oddalającym się zespołem. O godzinie 12.20 wszedł na pokład HMS "Princess Royal" i podjął dowodzenie. Jednak wobec wcześniejszych nieporozumień wśród dowódców brytyjskich okrętów było już za późno na dalszy pościg za uchodzącymi krążownikami admirała Hippera[16].

HMS "Princess Royal" wystrzeliła w bitwie 271 pocisków kal. 343 mm (w tym dwa szrapnele do niemieckiego sterowca L5), uzyskując prawdopodobnie jedno trafienie na SMS "Derfflinger" oraz bliżej nieznaną liczbę na zatopionym SMS "Blücher"[32]. Sam krążownik nie zanotował żadnych trafień i strat od niemieckiej artylerii[16].

Na przełomie stycznia i lutego 1915 roku nastąpiła reorganizacja jednostek krążowników liniowych Grand Fleet. Utworzona została Flota Krążowników Liniowych (ang.: Battle Cruiser Fleet) pod dowództwem admirała Beatty'ego oraz trzy eskadry krążowników liniowych[33]. Pierwszą dowodził dotychczasowy dowódca HMS "Princess Royal" (która została jego okrętem flagowym), kontradmirał de Beauvoir Brock[34], zaś nowym dowódcą okrętu został mianowany komandor Walter Cowan[5].

Bitwa jutlandzka

Osobny artykuł: Bitwa jutlandzka.

Po bitwie na Dogger Bank nowe dowództwo Hochseeflotte zrezygnowało z wykorzystywania w akcjach bojowych dużych okrętów nawodnych, koncentrując się na działaniach U-Bootów[35]. W efekcie także Grand Fleet, a wraz z nią eskadra admirała Beatty'ego, zamiast działań bojowych, skupiła się na prowadzeniu manewrów, pozostając w gotowości na wypadek ewentualnego ataku[16].

W dniach 31 maja i 1 czerwca 1916 roku na wodach Skagerraku odbyła się największa w czasie I wojny światowej bitwa morska, zwana bitwą jutlandzką (w historiografii niemieckiej bitwą na Skagerraku). Doszło do niej na skutek niemal równoczesnego podjęcia akcji zaczepnych przez Hochseeflotte i Grand Fleet. Krążowniki liniowe obydwu stron stanowiły awangardy zespołów floty i starły się jako pierwsze. Admirał Beatty dysponował w podległych mu 1. i 2. Eskadrze Krążowników Liniowych sześcioma okrętami tej klasy (flagowy HMS "Lion", HMS "Tiger", HMS "Queen Mary", HMS "Princess Royal", HMS "New Zealand" i HMS "Indefatigable"), transportowcem wodnosamolotów, 14 krążownikami lekkimi i 27 niszczycielami. W ślad za nimi podążały cztery nowoczesne drednoty typu Queen Elizabeth 5. Eskadry Pancerników admirała Hugha Evan-Thomasa[36][37].

HMS "Princess Royal" wzięła udział w bitwie jako okręt flagowy 1. Eskadry Krążowników Liniowych, płynąc jako drugi okręt w szyku[32]. Według podziału celów pomiędzy poszczególne okręty zespołu, krążownik razem z HMS "Lion" miał prowadzić pojedynek ogniowy z jednostką flagową admirała Hippera, SMS "Lützow"[38]. Już na początku bitwy artylerzyści niemieccy z SMS "Derfflinger" uzyskali pierwsze trafienia na HMS "Princess Royal", unieruchamiając jedną z wież artylerii głównej[39] i uszkadzając przelicznik artyleryjski[32]. Wkrótce potem brytyjski krążownik wpłynął w chmurę dymu, co spowodowało przeniesienie przez Niemców ognia na HMS "Queen Mary" i w efekcie eksplozję i zatonięcie tej jednostki[16]. Po utracie dwóch swych krążowników (drugim był HMS "Indefatigable") i dostaniu się pod ogień głównych sił Hochseeflotte, admirał Beatty zdecydował się oderwać od przeciwnika, chcąc wciągnąć go pod ogień okrętów Grand Fleet[40][41].

W kolejnej fazie bitwy brytyjskie krążowniki liniowe ostrzelały składającą się z przeddrednotów niemiecką 2. Eskadrę Pancerników, uzyskując trzy trafienia[42]. Jedno z nich, przypisywane najprawdopodobniej HMS "Princess Royal", zostało osiągnięte na pancerniku "Schleswig-Holstein"[16]. Ogółem w czasie bitwy krążownik wystrzelił 230 pocisków kal. 343 mm i jedną niecelną torpedę, ale jego artylerzyści nie zanotowali większych sukcesów. Sam zaś okręt został trafiony dziewięcioma ciężkimi pociskami z SMS "Derfflinger", SMS "Markgraf" i SMS "Posen"[32]. Zginęło 22, a rany odniosło 81 członków załogi[3]. Remont odniesionych uszkodzeń trwał do połowy lipca 1916 roku[16].

Przebieg służby po bitwie jutlandzkiej

19 sierpnia 1916 roku HMS "Princess Royal" wraz z innymi okrętami Grand Fleet brała udział w nieudanej próbie przechwycenia niemieckich okrętów na Morzu Północnym. Pomimo, że oba zespoły znajdowały się w pewnej chwili jedynie 40 mil morskich od siebie, żaden nie zaobserwował obecności przeciwnika i obie floty powróciły do baz[16].

W końcowej fazie wojny okręt patrolował Morze Północne i wziął udział w osłonie akcji koło Helgolandu 17 listopada 1917 roku, nie uczestnicząc bezpośrednio w starciu[16]. 23 marca 1918 roku po raz kolejny wyszedł w morze wraz z pozostałymi jednostkami eskadry, w celu przechwycenia okrętów niemieckich operujących u wybrzeży Norwegii, jednak przeciwnik był zbyt daleko by można było z nim nawiązać kontakt bojowy[43]. Po rozejmie w Compiègne, kończącym działania wojenne, HMS "Princess Royal" w składzie 1. Eskadry Krążowników Liniowych eskortowała poddające się okręty Hochseeflotte w drodze do Scapa Flow (gdzie większość z nich została samozatopiona 21 czerwca 1919 roku)[44].

W 1919 roku krążownik wszedł w skład Floty Atlantyckiej, a następnie został odstawiony do rezerwy. W wyniku ustaleń traktatu waszyngtońskiego znalazł się w grupie okrętów przeznaczonych do wycofania, co nastąpiło 19 grudnia 1922 roku[4]. Ostatecznie HMS "Princess Royal" została sprzedana do stoczni rozbiórkowej i złomowana w Rosyth w sierpniu 1923 roku[5].

  1. a b c d e f g h Maciej S. Sobański, Wspaniałe Koty. Cz. I.
  2. John Roberts: Battlecruisers. s. 32.
  3. a b c d Conway's All the World's Fighting Ships 1906-1921. s. 29.
  4. a b J. J. Colledge, Ben Warlow: Ships of the Royal Navy. s. 278.
  5. a b c d e f John Roberts: Battlecruisers. s. 123.
  6. a b Lawrence Burr: British Battlecruisers 1914-1918. s. 18.
  7. a b c N. J. M. Campbell: Battle Cruisers. s. 28.
  8. John Roberts: Battlecruisers. s. 75.
  9. John Roberts: Battlecruisers. s. 88.
  10. a b N. J. M. Campbell: Battle Cruisers. s. 27.
  11. John Roberts: Battlecruisers. s. 96.
  12. John Brooks: Dreadnought Gunnery and the Battle of Jutland. s. 155.
  13. John Roberts: Battlecruisers. s. 91.
  14. a b John Roberts: Battlecruisers. s. 112.
  15. John Roberts: Battlecruisers. s. 92.
  16. a b c d e f g h i j k Maciej S. Sobański, Wspaniałe Koty. Cz. III.
  17. Maciej S. Sobański, Wspaniałe Koty. Cz. II.
  18. Lawrence Burr: British Battlecruisers 1914-1918. s. 9.
  19. Robert K. Massie: Dreadnought. s. 849-850.
  20. Daniel Allen Butler: Distant Victory. s. 99-100.
  21. a b Lawrence Burr: British Battlecruisers 1914-1918. s. 22.
  22. Robert K. Massie: Castles of Steel. s. 112-113.
  23. Daniel Allen Butler: Distant Victory. s. 107-109.
  24. a b John Campbell: Jutland: An Analysis of the Fighting. s. 6.
  25. Daniel Allen Butler: Distant Victory. s. 118-119.
  26. Victoria Carolan: WW1 at Sea. s. 53-54.
  27. Daniel Allen Butler: Distant Victory. s. 119.
  28. Daniel Allen Butler: Distant Victory. s. 120.
  29. a b John Campbell: Jutland: An Analysis of the Fighting. s. 8.
  30. Robert K. Massie: Castles of Steel. s. 407.
  31. Victoria Carolan: WW1 at Sea. s. 55.
  32. a b c d e N. J. M. Campbell: Battle Cruisers. s. 32.
  33. Eric J. Grove: The Royal Navy since 1815. s. 114-115.
  34. John Campbell: Jutland: An Analysis of the Fighting. s. 32.
  35. Zbigniew Flisowski: Bitwa jutlandzka 1916. s. 42.
  36. Victoria Carolan: WW1 at Sea. s. 104.
  37. Eric J. Grove: The Royal Navy since 1815. s. 122-123.
  38. Victoria Carolan: WW1 at Sea. s. 106.
  39. Zbigniew Flisowski: Bitwa jutlandzka 1916. s. 83.
  40. Lawrence Burr: British Battlecruisers 1914-1918. s. 36-39.
  41. Eric J. Grove: The Royal Navy since 1815. s. 123-126.
  42. Lawrence Burr: British Battlecruisers 1914-1918. s. 39.
  43. Robert K. Massie: Castles of Steel. s. 748.
  44. Lawrence Burr: British Battlecruisers 1914-1918. s. 40-41.

Bibliografia

Szablon:Bibliografia start

  1. John Brooks: Dreadnought Gunnery and the Battle of Jutland. The Question of Fire Control. New York: Routledge, 2005. ISBN 0-203-31620-7.
  2. Lawrence Burr: British Battlecruisers 1914-1918. Botley, Oxford: Osprey Publishing, 2006. ISBN 1-84603-008-0.
  3. Daniel Allen Butler: Distant Victory: The Battle of Jutland and the Allied Triumph in the First World War. Westport, CT: Praeger Security International, 2006. ISBN 0-275-99073-7.
  4. John Campbell: Jutland: An Analysis of the Fighting. Guilford, CT: Lyons Press, 1998. ISBN 1-55821-759-2.
  5. N. J. M. Campbell: Battle Cruisers. Greenwich: Conway Maritime Press, 1978, seria: Warship Specjal 1. ISBN 0-85177-130-0.
  6. Victoria Carolan: WW1 at Sea. Harpenden, Herts: Pocket Essentials, 2007. ISBN 978-1-84243-212-9.
  7. J. J. Colledge, Ben Warlow: Ships of the Royal Navy. The Complete Record of all Fighting Ships of the Royal Navy from the 15th Century to the Present. London: Chatham Publishing, 2006. ISBN 978-1-86176-281-8.
  8. Zbigniew Flisowski: Bitwa jutlandzka 1916. Warszawa: Bellona, 1994. ISBN 83-11-08258-8.
  9. Robert Gardiner (red.): Conway's All the World's Fighting Ships 1906-1921. London: Conway Maritime Press, 1986. ISBN 0-85177-245-5.
  10. Eric J. Grove: The Royal Navy since 1815. A New Short History. New York: Palgrave Macmillan, 2005. ISBN 0-333-72126-8.
  11. Robert K. Massie: Castles of Steel: Britain, Germany, and the Winning of the Great War at Sea. New York: Random House, 2004. ISBN 0-345-40878-0.
  12. Robert K. Massie: Dreadnought: Britain, Germany and the Coming of the Great War. New York: Random House, 1991. ISBN 0-394-52833-6.
  13. John Roberts: Battlecruisers. London: Chatham Publishing, 1997. ISBN 1-86176-006-X.
  14. Maciej S. Sobański. Wspaniałe Koty. „Okręty Wojenne”. 47 (2/2001), 48 (3/2001), 49 (4/2001). ISSN 1231-014X. 

Szablon:Bibliografia stop

Szablon:Link GA