Главная страница

Grigorowicz M-5
Ilustracja
Grigorowicz M-5
Dane podstawowe
Państwo  Imperium Rosyjskie
Producent Zakłady S. S. Szczetinina i M. A. Szczerbakowa w Piotrogrodzie
Konstruktor Dmitrij Pawłowicz Grigorowicz
(Григорович, Дмитрий Павлович)
Typ łódź latająca
Konstrukcja drewniana
Załoga 2
Historia
Data oblotu 1915
Lata produkcji 1915–1917
Wycofanie ze służby 1925
Egzemplarze 183
Dane techniczne
Napęd Gnôme Monosoupape
Moc 74 kW (100 KM)
Wymiary
Rozpiętość 13,62 m
Długość 8,60 m
Wysokość 3,57 m
Powierzchnia nośna 38,0 m²
Masa
Własna 660 kg
Użyteczna 250 kg
Startowa 960 kg
Osiągi
Prędkość maks. 105 km/h[a]
Prędkość wznoszenia 8 min 36 s na 1000 m, 38 min na 4000 m
Pułap 3300 m
Długotrwałość lotu 4 h
Dane operacyjne
Uzbrojenie
ew. 1 ruchomy karabin maszynowy, bomby
Użytkownicy
 Imperium Rosyjskie  ZSRR  Finlandia  Imperium Osmańskie

Grigorowicz M-5 – rosyjska rozpoznawcza łódź latająca z okresu I wojny światowej, pierwszy budowany masowo wodnosamolot konstrukcji Dymitra Pawłowicza Grigorowicza. Powszechnie używany do szkolenia, rozpoznania i łączności we Flocie Bałtyckiej i Flocie Czarnomorskiej samolot lotnictwa morskiego Rosji.

Projekt i rozwój

Wodnosamolot Grigorowicz M-5 zaprojektowany został przez Dymitra Pawłowicza Grigorowicza, kierownika zakładów S. S. Szczetinina i M. A. Szczerbakowa w Piotrogrodzie, który był już twórcą kilku lekkich łodzi latających (M-1 - M-4). Prace nad samolotem rozpoczęły się na początku 1915 roku, na życzenie dowództwa marynarki wojennej, które całkowicie zrezygnowało z wodnosamolotów francuskich na rzecz rodzimych[1]. Prototyp M-5 oblatano w kwietniu 1915 roku[2], a już na początku maja pierwsze egzemplarze seryjne (12 sztuk z pierwszego zamówienia[3]) weszły do służby. Większość egzemplarzy była napędzana silnikiem rotacyjnym Gnôme Monosoupape o mocy 74 kW (100 KM), lecz stosowano także inne silniki: Le Rhône 9 o mocy 81 - 88 kW (110 - 120 KM) i Clerget 9 o mocy 96 kW (130 KM)[4]. Nominalnie samolot nie był uzbrojony, ale w warunkach bojowych wyposażano go w ruchomy karabin maszynowy (stosowano różne typy broni, m.in. Vickers 7,7 mm, Maxim 7,7 mm czy Lewis kal. 7,7 mm), mocowany na kadłubie z prawej strony, przed stanowiskiem obserwatora[5][6]. Na misje bombowe samoloty mogły zabrać też 8 malutkich lub dwie 20-kilogramowe bomby; od listopada 1915 roku część maszyn wyposażono w radiostacje o zasięgu 40 km i aparaty fotograficzne[7]. Łączna produkcja w dwóch fabrykach (Zakłady S. S. Szczetinina i M. A. Szczerbakowa w Piotrogrodzie i Zakłady Anatra w Odessie[8]) trwająca do połowy 1917 roku wyniosła co najmniej 183 egzemplarze[b], z czego 71 trafiło do Floty Czarnomorskiej, zaś ok. 60 do szkół lotniczych[9][10]. Następcą tego modelu w rosyjskim lotnictwie morskim była kolejna maszyna konstrukcji Grigorowicza - M-9.

Opis techniczny

Silnik rotacyjny Le Rhône 9

M-5 był łodzią latającą o układzie dwupłata i konstrukcji całkowicie drewnianej. Konstrukcja kadłuba kratownicowa, wykonana z drewna jesionowego, o sklejkowym pokryciu różnej grubości - góra i boki 3 mm, burty poniżej linii wodnej 6 mm, zaś dno - 10 mm. Kadłub miał jeden stopień redanu i wspornik usterzenia na wznoszącym się końcu, a jego powierzchnia dna była znacznie szersza niż obrys kadłuba, co zapewniało większą stateczność samolotu na wodzie. Kabina dwuosobowa, otwarta, bez wiatrochronu, z miejscami obok siebie. Komora płatów trójprzęsłowa, podparta trzema parami zastrzałów o przekroju kroplowym (płat górny wysunięty do przodu, przed dolny). Skrzydła dwudźwigarowe, z drewna sosnowego. Płat górny trzyczęściowy, z baldachimem, bez wzniosu, o skosie krawędzi natarcia 4°, o cienkim profilu, kryty płótnem. Lotki drewniane, pokryte płótnem, bez kompensacji, wystające poza obrys górnego skrzydła. Płat dolny dwuczęściowy z niewielkim wzniosem, o mniejszej rozpiętości i cięciwie niż górny i identycznym skosie. Konstrukcja skrzydeł wzmocniona drutem stalowym. Usterzenie drewniane, kryte płótnem, z dużym trójkątnym statecznikiem pionowym. Pomocnicze małe pływaki o konstrukcji drewnianej krytej sklejką i prostokątnym przekroju usytuowano na końcach dolnego płata. Napęd stanowił najczęściej chłodzony powietrzem 9-cylindrowy silnik rotacyjny w układzie gwiazdy Gnôme Monosoupape o mocy 74 kW (100 KM), zawieszony pod górnym płatem i podparty do kadłuba. Rozrusznik ręczny, za pomocą korby umocowanej na stałe z przodu obudowy silnika. Po obu stronach napędu znajdowały się dwie chłodnice skrzynkowe, zaś zaś zbiornik paliwa znajdował się za kabiną pilota. Paliwo do silnika docierało za pomocą ręcznej pompy. Śmigło drewniane, dwułopatowe, pchające.

Służba

Łodzie latające Grigorowicz M-5 były używane głównie do szkolenia oraz lotów patrolowych, rozpoznawczych, a także bombowych przez lotnictwo morskie Floty Bałtyckiej i Floty Czarnomorskiej w latach 1915 - 1917. Podczas wojny domowej wodnosamoloty M-5 używane były także przez białogwardzistów oraz lotnictwo Armii Czerwonej. Po ustaniu działań wojennych samolot nadal używano do szkolenia pilotów morskich aż do 1925 roku. Jeden egzemplarz M-5 po 1917 roku znalazł się w Finlandii i używany w lotnictwie, zaś jeden został zdobyty przez Turków[11].

I wojna światowa - Flota Czarnomorska

M-5 na znaczku pocztowym wydanym w ZSRR

Pierwszymi okrętami, na które na początku 1915 roku trafiły nowe wodnosamoloty konstrukcji Grigorowicza, były bliźniacze krążowniki "Kaguł" ("Кагул") i ""Pamiat' Merkurija" ("Память Меркурия") - po 2 sztuki[12]. Okręty te jednak rzadko korzystały ze swego wyposażenia lotniczego, które zresztą zlikwidowano w 1916 roku. Następnie łodzie latające M-5 trafiły na wyposażenie okrętu lotniczego (przed przebudową awiza) "Ałmaz" ("Алмаз"). Początkowo na okręcie stacjonowały dwie maszyny, a od 1916 roku cztery[13][14]. Następnie znalazły się na pokładach dwóch kolejnych transportowców wodnosamolotów, którymi były "Imperator Nikołaj I" ("Император Николай I", 5642 BRT) i "Imperator Aleksandr I" ("Император Aлександр I", 5133 BRT), bazujące w Sewastopolu i Odessie (okręty te mogły zabierać po 7-8 wodnosamolotów)[15]. Debiut bojowy M-5 nastąpił w maju 1915 roku, kiedy to wodnosamoloty zaokrętowane na "Ałmazie" i "Imperatorze Nikołaju I" prowadziły rozpoznanie rejonu Bosforu, bombardując m.in. Stambuł (3 maja) i Inadę (4 maja)[16][17][18]. Między 9 i 13 czerwca 1915 roku M-5 zaokrętowane na "Ałmazie" i "Imperatorze Nikołaju I" ochraniały przejście pancernika "Impieratrica Marija" z Odessy do Sewastopola[19][20]. Po przystąpieniu do wojny Bułgarii, 27 października 1915 roku samoloty obu okrętów bombardowały porty w Warnie i Burgas, korygując też ogień artylerii okrętowej[21]. 24 stycznia 1916 roku doszło do wielkiej operacji lotniczej przeciw portowi w Zonguldak, kiedy to 11 wodnopłatów (M-5 i Curtiss K) wystartowało z trzech rosyjskich transportowców lotniczych ("Ałmaz", "Imperator Nikołaj I" i "Imperator Aleksandr I"), zrzucając 38 bomb o łącznej masie 370 kg. Bez strat własnych Rosjanie zatopili parowiec "Irmingard", cztery barki oraz uszkodzili linię kolejową oraz urządzenia przeładunkowe węgla. W drodze powrotnej "Imperator Aleksandr I" został zaatakowany przez niemiecki okręt podwodny UB-7, jednak udało mu się uniknąć trafienia torpedą. Po tym ataku ochronę zespołu powierzono własnym wodnosamolotom, które wykryły i zmusiły do zanurzenia wrogi okręt podwodny[22][23][24][25][26]. W kolejnych miesiącach transportowce lotnicze wyposażone w maszyny Grigorowicza uczestniczyły aktywnie w blokadzie tureckich złóż węglowych w rejonie Eregli - Zonguldak, atakując z powietrza składy oraz urządzenia do wydobywania i załadunku węgla, utrudniając tym samym zaopatrzenie w węgiel floty tureckiej[27][28]. 9 marca 1916 roku oba "Imperatory" uczestniczyły w nieudanym bombardowaniu Warny, zaś w kwietniu wszystkie trzy okręty lotnicze z 17 zaokrętowanymi wodnosamolotami wzięły udział w osłonie rosyjskich konwojów do opanowanego tureckiego portu Rize, poszukując i zwalczając wrogie okręty podwodne[29][30][31]. 25 sierpnia podczas wypadu floty na bułgarski port Warna, w którym uczestniczyły m.in. trzy rosyjskie okręty lotnicze, doszło do bitwy powietrzno-morskiej z flotą austro-węgierską. Atak wykonały 4 wodnosamoloty (z 20 zaokrętowanych - 12 M-5 i 8 M-9), w wyniku którego według Rosjan zestrzelono trzy samoloty wroga przy stracie jednego własnego[32][33][34]. Była to jedna z ostatnich akcji bojowych na Morzu Czarnym wykonanych przez M-5, które zostały zastąpione przez większe i nowocześniejsze M-9.

I wojna światowa - Flota Bałtycka

We Flocie Bałtyckiej maszyny M-5 służyły głównie do szkolenia, w Szkole Lotnictwa Morskiego w Piotrogrodzie, która powstała 28 czerwca 1915 roku[35]. Jedyny na Bałtyku rosyjski transportowiec lotniczy - "Orlica" ("Орлица", 2763 BRT) - wyposażony był od maja 1916 roku w nowocześniejsze M-9, które zastąpiły francuskie wodnopłaty FBA typ C[36].

Okres wojny domowej

W okresie wojny domowej w Rosji łodzie latające M-5 stanowiły podstawowe wyposażenie Szkoły Lotnictwa Morskiego Armii Czerwonej, którą przeniesiono najpierw z Piotrogrodu do Niżnego Nowogrodu, a następnie do Samary[37]. Od września 1919 roku szkoła miała na wyposażeniu operującą na Wołdze barkę rzeczną "Kniaginia Jewpraksija" ("Kнягиня Евпраксия") wyposażoną w 4 M-5 i 2 M-9[38][39][40]. Barka służyła uczniom-pilotom do 1922 roku, kiedy to szkołę przebazowano do Sewastopola, zaś ostatnie M-5 wycofano ze szkolnictwa w połowie lat 20-tych XX wieku[41][42].

Polacy na M-5

Od września 1916 roku do lutego 1917 roku w Szkole Lotnictwa Morskiego w Piotrogrodzie (jesienią 1916 r. przeniesionej do Baku) szkolił się miczman Eugeniusz Pławski (później m.in. dowódca ORP "Piorun"). Wykonywał on loty na łodziach M-5 i M-9[43]. Dowódcą szkoły był również Polak - podpułkownik Grudziński, instruktorem był podchorąży Jerzy Weber. W szkole kształcił się również miczman Wacław Iwaszkiewicz i Jerzy Kłossowski, późniejszy dowódca ORP Bałtyk[44].

Egzemplarze muzealne

Do naszych czasów zachował się jeden egzemplarz samolotu Grigorowicz M-5 w Muzeum Lotnictwa Tureckiego (Havacılık Müzesi Yeşilköy) w Stambule[45].

Uwagi

Szablon:Przypisy-lista

  1. W. Bączkowski: Samoloty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 250.
  2. Г. Ф. Петрoв: Гидpocaмoлeты и Экранопланы России 1910 - 1999. Mocква: 2000, s. 30.
  3. M. Macлoв: Pуccкиe caмoлeты 1914 - 1917. Mocква: 2006, s. 25.
  4. W. Bączkowski, dz. cyt., s. 250.
  5. W. Bączkowski, dz. cyt., s. 250.
  6. M. Macлoв, dz. cyt., s. 25.
  7. M. Macлoв, dz. cyt., s. 25.
  8. M. Macлoв, dz. cyt., s. 25.
  9. Г. Ф. Петрoв, dz. cyt., s. 30.
  10. M. Macлoв, dz. cyt., s. 25.
  11. M. Macлoв, dz. cyt., s. 26.
  12. W. Waligóra, Lotnictwo zaokrętowane Rosji i ZSRR 1913 - 1949, [w:] Technika Wojskowa Historia, nr 4/2014, s. 86.
  13. W. Waligóra, dz. cyt., s. 86.
  14. M. Macлoв, dz. cyt., s. 26.
  15. W. Zabłocki: Okręty lotnicze Rosji. Warszawa: 2004, s. 12.
  16. M. Franz: Okręty lotnicze I wojny światowej. Gdynia: 2009, s. 87.
  17. W. Waligóra, dz. cyt., s. 87.
  18. W. Zabłocki, dz. cyt., s. 12.
  19. W. Waligóra, dz. cyt., s. 87.
  20. M.Franz, dz. cyt., s. 87
  21. W. Waligóra, dz. cyt., s. 87.
  22. W. Waligóra, dz. cyt., s. 87.
  23. M. Macлoв, dz. cyt., s. 26.
  24. M.Franz, dz. cyt., s. 89
  25. W. Zabłocki, dz. cyt., s. 13.
  26. J. Gozdawa-Gołębiowski, T. Wywerka Prekurat, Pierwsza wojna światowa na morzu, Warszawa: 1994, s. 330.
  27. W. Waligóra, dz. cyt., s. 87.
  28. W. Zabłocki, dz. cyt., s. 13.
  29. W. Waligóra, dz. cyt., s. 88.
  30. M.Franz, dz. cyt., s. 89
  31. J. Gozdawa-Gołębiowski, T. Wywerka Prekurat, dz. cyt., s. 327.
  32. W. Waligóra, dz. cyt., s. 88.
  33. M.Franz, dz. cyt., s. 90.
  34. R. Kaczkowski: Lotnictwo w działaniach na morzu. Warszawa: 1986, s. 35.
  35. M. Macлoв, dz. cyt., s. 26.
  36. W. Waligóra, dz. cyt., s. 88.
  37. M. Macлoв, dz. cyt., s. 26.
  38. W. Waligóra, dz. cyt., s. 92.
  39. W. Zabłocki, dz. cyt., s. 14.
  40. M. Franz, dz. cyt., s. 112-115.
  41. W. Waligóra, dz. cyt., s. 92.
  42. M. Macлoв, dz. cyt., s. 26.
  43. E. Pławski: Fala za falą... Wspomnienia dowódcy ORP "Piorun". Gdańsk: 2003, s. 40-56.
  44. E. Pławski, dz. cyt, s. 41
  45. M. Macлoв, dz. cyt., s. 26.

Bibliografia

  • Wiesław Bączkowski: Samoloty I wojny światowej. Warszawa: Lampart, 2000. ISBN 83-86776-54-4.
  • Maciej Franz: Okręty lotnicze I wojny światowej. Gdynia: Wydawnictwo Akademickie Akademii Marynarki Wojennej, 2009. ISBN 978-83-60278-36-9.
  • Jan Gozdawa-Gołębiowski, Tadeusz Wywerka Prekurat: Pierwsza wojna światowa na morzu. Warszawa: Lampart, 1994. ISBN 83-902554-2-1.
  • Zbigniew Jankiewicz: Łodzie latające. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1972.
  • Zbigniew Jankiewicz: Wodnosamoloty. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1986. ISBN 83-11-07272-8.
  • Zbigniew Jankiewicz, Julian Malejko: Samoloty i śmigłowce wojskowe – litery F-H [Tom=8]. Warszawa: Bellona, 1994. ISBN 83-11-08292-8.
  • Adam Jońca: Lotnictwo morskie. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1969.
  • Ryszard Kaczkowski: Lotnictwo w działaniach na morzu. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1986. ISBN 83-11-07175-6.
  • Mихaил Macлoв: Pуccкиe caмoлeты 1914 - 1917. Mocква: Цeйхгayз, 2006. ISBN 5-9771-0005-1.
  • Г. Ф. Петрoв: Гидpocaмoлeты и Экранопланы России 1910 - 1999. Mocква: Русавя, 2000. ISBN 978-5879601107.
  • Szymon Pilecki Jerzy Domański: Samoloty bojowe 1910-67. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1969.
  • Eugeniusz Pławski: Fala za falą... Wspomnienia dowódcy ORP "Piorun". Gdańsk: Finna, 2003. ISBN 83-917883-1-8.
  • Waldemar Waligóra. Lotnictwo zaokrętowane Rosji i ZSRR 1913 - 1949. „Technika Wojskowa Historia”. Lipiec-Sierpień Nr 4/2014. Magnum-X. ISSN 2080-9743. 
  • Władimir Zabłocki: Okręty lotnicze Rosji. Warszawa: Magnum-X, 2004. ISBN 83-88920-16-2.

Linki zewnętrzne


Błąd w przypisach: Istnieje znacznik <ref> dla grupy o nazwie „uwaga”, ale nie odnaleziono odpowiedniego znacznika <references group="uwaga"/>
BŁĄD PRZYPISÓW