Главная страница

Ten artykuł dotyczy atlasu botanicznego z okresu oświecenia. Zobacz też: Flora Danica Artykuł o królewskim serwisie porcelanowym.
Przytulia błotna na przykładowej karcie z atlasu Flora Danica

Flora Danica – atlas botaniczny powstały w latach 1761–1883, w którym opisano ponad 1800 gatunków roślin znanych wówczas z terenu ówczesnego Królestwa Danii (w tym czasie pod władzą króla duńskiego znajdowały się również tereny północnych Niemiec, Grenlandia, Islandia i Wyspy Owcze)[1][2].

Pierwsza Flora Danica

Pierwszą publikacją botaniczną pod tym tytułem było dzieło duńskiego lekarza i botanika Simona Paulli z 1648 r.[3]

Historia Flora Danica z lat 1761-1783

Celem opracowywania tej monografii miała być popularyzacja botaniki oraz poszerzenie wiedzy ogólnej na temat wykorzystywania i leczniczych własności roślin[2]. Niezwykły był dobór roślin do atlasu – twórcy mieli skupić się na roślinach rosnących dziko, uważanych wcześniej za niegodne zainteresowania – ich praca miała dotyczyć: "...wszystkich roślin, które z natury i bez pomocy człowieka rosną dziko w obu królestwach Jego Królewskiej Mości...[4]"

Prace nad atlasem finansowane były ze skarbca królewskiego[5].

Twórcy

Pierwszym redaktorem został Georg Christian Oeder[6] – pochodzący z Bawarii profesor botaniki[1][2]. Zajmował się on pracami w latach 1761–1772, do czasu, kiedy został zwolniony na skutek podejrzeń, że brał udział w spisku, którego celem miał być zamach na króla. Źródłem tych podejrzeń był fakt, iż Oeder był przyjacielem i protegowanym Johanna Struensee - domniemanego inicjatora spisku.

Po zwolnieniu Oedera, prace nad Flora Danica kontynuowali inni botanicy.

Podsumowanie dokonań poszczególnych botaników w pracy nad Flora Danica[6].
Nazwisko Lata pracy nad atlasem Opublikowane Opracowane płyty Uwagi
Georg Christian Oeder 1761-1772 zeszyty 1-10 1-600
Otto Müller 1775–1782 zeszyty 11-15 601-900 Müller był również znakomitym zoologiem
Martin Vahl 1787–1799 zeszyty 16-21 901-1260 Vahl był uczniem Linneusza
Jens Wilken Hornemann 1806–1840 22-39 1261-2340
Salomon Drejer
Joachim Frederik Schouw
Jens Vahl
1843 40 2341-2400 Drejer zmarł przed ukończeniem zeszytu[6], Schouw i Vahl kontynuowali jego pracę.
Frederik Liebmann 1845–1853 zeszyty 41-43 i 1 dodatek 2401-2580 oraz 60 w dodatku
Japetus Steenstrup 1858 zeszyt 44 2581-2640 przy pracy nad zeszytem uczestniczył również Johan Lange, według innych źródeł jest on również jedynym autorem publikacji[5]
Johan Lange 1861–1883 zeszyty 45-51 oraz dwa dodatki 2641-3060 oraz 120 w dodatkach

Do wykonania pracochłonnych miedziorytów zatrudniono grawera z Norymbergi - Michaela Rösslera[7]. Później dołązył do niego jego syn - Martin[7]. W późniejszym okresie ryciny wykonywali inni zdolni rzemieślnicy.

Forma atlasu

Warzucha duńska na karcie z Flora Danica

Atlas Flora Danica obejmuje 3240 miedziorytów[5][8], na których widnieją szczegóły opisywanej rośliny – cała roślina, jej kwiat, liść, korzeń, owoc, nasiono.

Miedzioryt to technika graficzna znana już od ok. 1400 r. Polega na odwzorowaniu rysunku na wypolerowanej płytce miedzianej, pokrytej cienką warstwą wosku i wyryciu jego konturów. Ryty motyw musi być lustrzanym odbiciem, aby zapewnić prawidłowy wydruk. W bruzdy na płytce wprowadza się tusz i odbija na papierze przy pomocy prasy. Można uzyskać tylko jeden kolor, więc karty po odbiciu muszą być dodatkowo ręcznie malowane[9].

Założenia Flora Danica były bardzo ambitne – atlas miał się składać z grawerowanych płyt i szeregu tekstów, opisujących badane rośliny. Rośliny miały być, jeśli to tylko było możliwe, przedstawiane w naturalnej wielkości. Rośliny większe przedstawiano w formie zminiaturyzowanej, zachowując jednak proporcje 1:1 w przypadku szczegółów. Dużą wagę przywiązywano właśnie do szczegółów, charakterystycznych dla poszczególnych gatunków, badając je przy użyciu lupy[9]. Ważne było również umieszczanie na płytce tylko jednej rośliny. Ułatwić to miało sortowanie ilustracji w układzie systematycznym po zgromadzeniu dostatecznej ilości danych. Na każdej płytce umieszczano również nazwę rośliny i miejsce jej znalezienia[9].

Jeśli chodzi o część tekstową, to miała ona zawierać wszelkie dostępne informacje o danej roślinie, jak np. jej przynależność gatunkową, charakterystykę, właściwości lecznicze, wykorzystanie, zagrożenia, rozmieszczenie i siedliska występowania[9]. Należy zauważyć, że ukończono zaledwie 366 stron tekstu - opisy pozostałych roślin nigdy nie zostały ukończone.

Publikacja

Pierwsza częśc Flora Danica ukazała się w maju 1761 roku[7][3]. Jej autorem był Oeder. Wydana została w trzech językach: duńskim, niemieckim i łacińskim. Był to w zasadzie wstęp do całej publikacji - zawierał jej założenia, ogólne wiadomości na temat botaniki oraz pierwszą próbną stronę odbitą z miedziorytu, przedstawiającą malinę moroszkę.

W 1769 roku Oeder opublikował klucz, który miał posłużyć do usystematyzowania publikacji po zakończeniu gromadzenia danych. Systematyka miała się opierać na pracy Karola Linneusza "Systema Naturae"[7]. Jednak dopiero w 1887 roku podjęto pierwszą próbę uporządkowania roślin zilustrowanych w atlasie - zrobił to Johan Lange w publikacji Nomenclatora Flora Danica. Był to spis alfabetyczny, systematyczny i chronologiczny wszystkich miedziorytów, wykonanych w trakcie prac nad Flora Danica[2].

Kolejne zeszyty atlasu ukazywały się w miarę postępu prac przez następne 113 lat[3]. Znajdowały się w nich głównie ilustracje odbijane z miedzianych tablic. Publikowano je w dwóch wersjach: wersja tańsza - zawierała jedynie odbitki jednokolorowe[10], wersja droższa - była ręcznie kolorowana[2]. Wydanie tańszych egzemplarzy umożliwiło zapoznanie się z publikacją ludziom mniej zamożnym. Dodatkowo sprzedaż była dotowana z królewskiego skarbca[2].

Ogółem ukazało się 51 zeszytów (Hæfte) oraz trzy dodatki (Supplementshæfte)[3][7][2], zawierające rośliny z innych części Półwyspu Skandynawskiego[11]. Każdy zeszyt zawierał 60 rycin. Ostatni zeszyt ukazał się w 1874 r[3].

Pierwsza ujednolicona publikacja Flora Danica ukazała się w maju 1861 roku. Zeszyty zostały podzielone na 10 tomów i sprzedawane na zasadzie prenumeraty.

Flora Danica jako narzędzie edukacyjne

Według założeń celem opracowania atlasu botanicznego miało być rozpowszechnianie w społeczeństwie wiedzy na temat rodzimych roślin. Aby mieć pewność, że publikacja dotrze do jak najszerszego grona odbiorców, zadbano o to, by każda duńska diecezja otrzymała kilka darmowych egzemplarzy, które miały być udostępniane chętnym[3]. Miało to dwojaki cel: po pierwsze rozpowszechniało wiedzę na temat roślin i możliwości ich wykorzystania, a po drugie zapewniało współpracę z twórcami Flora Danica (wysyłano do królewskich botaników nieopisane jeszcze rośliny)[12].

Rzetelność informacji

Wszelkie informacje, zawarte we Flora Danica odzwierciedlają stan ówczesnej wiedzy – więc ze współczesnego punktu widzenia zawierają pewne błędy i nieścisłości. Wykonanie rycin na płytkach miedzianych umożliwiło szybką i szeroką publikację, ale ponieważ nośnik ten łatwo ulega mechanicznym uszkodzeniom – na części ilustracji widoczne są zarysowania.

Dalsze losy "Flora Danica"

Płytki miedziane, które służyły do publikacji Flora Danica w większości zachowały się do dziś i przechowywane są w Muzeum Botanicznym w Kopenhadze. Część jednak została zniszczona podczas pożaru pałacu Christiansborg w 1884 r.

Zachowało się kilka egzemplarzy wydania z 1861 roku. Jedno z nich znajduje się np. w archiwach w Silkeborg[13].

Inspiracje

Najbardziej znanym dziełem, zainspirowanym atlasem Flora Danica był królewski serwis obiadowy[1][8].

  1. a b c Marta Zdańkowska: Flora Danica - zielnik i porcelana (pol.). Sztuka.pl, kwiecień 2009. [dostęp 2010-06-02].
  2. a b c d e f g About Flora Danica - one of the world's great works of botany, a true child of the Enlightenment, 123 years underway (ang.). The Royal Library, 2008-01-03. [dostęp 2010-06-02].
  3. a b c d e f Torsten Schlichtkrull: Flora Danica, the Book (ang.). Danmarks Natur- og Lægevidenskabelige Bibliotek, 1998. [dostęp 2010-07-02].
  4. tłumaczenie z prospektu emisyjnego "Flora Danica"
  5. a b c Jens H. Petersen, Morten Christensen: History of Mycology - Flora Danica (ang.). Department of Systematic Botany, Biological Institute, University of Aarhus, Denmark. [dostęp 2010-06-02].
  6. a b c The Editors of Flora Danica (ang.). The Royal Library, 2008-01-03. [dostęp 2010-06-25].
  7. a b c d e Per Hofman Hansen: Historien om Flora Danica (duń.). 2006-04-24. [dostęp 2010-07-02].
  8. a b Jose Rui Fernandes: Flora Danica (ang.). 2007-04-27. [dostęp 2010-06-25].
  9. a b c d The plan for Flora Danica (ang.). The Royal Library, 2008-01-03. [dostęp 2010-06-25].
  10. Chr. Lange: Flora Danica Fungi plates from the Danish Mycological Society (ang.). grudzień 2005. [dostęp 2010-07-02].
  11. Changes in the plan (ang.). The Royal Library, 2008-01-03. [dostęp 2010-07-02].
  12. Popular Education (ang.). The Royal Library, 2008-01-03. [dostęp 2010-06-25].
  13. Katalog biblioteki w Silkeborg (duń.). [dostęp 2010-07-02].

Linki zewnętrzne