Главная страница

Ekwatorius
Equatorius
Ward et al., 1999
Okres istnienia: miocen
15 mln lat temu
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Rząd naczelne[1]
Podrząd małpokształtne[1]
Infrarząd małpy wąskonose
Nadrodzina człekokształtne[1]
Rodzaj ekwatorius
Gatunki

Equatorius africanus

Ekwatorius (Equatorius) – wymarły rodzaj ssaka naczelnego.

Systematyka

Pierwsze znalezione szczątki ekwatoriusa zaliczono do rodzaju prokonsul. Później zrewidowano ten pogląd[1].

Autorzy opisu Equatorius podjęli w swej pracy dyskusję powstania kladu obejmującego człowieka i wielkie małpy[1], czyli człekokształtne (Hominoidea)[2]. W czasie opisu ekwatoriusa czas rozejścia się linii człowieka i wielkich małp oceniano na kilkanascie milionów lat. U początków tego kladu znajduje się keniapitek, wedle różnych źródeł bazalny hominoid bądź grupa siostrzana rzeczonego kladu, wedle jeszcze innego poglądu takson zbyt pierwotny, by był bliskim krewnym Hominoidea[1]. Keniapitek opisany został we wczesnych latach 60. XX wieku Jego odkrywca, Leakey, w 1967 przypisał dotego rodzaju kolejne okazy, uznając również, że należa do tego samego rodzaju, co żuchwa opisana wcześniej jako Sivapithecus africanus. W efekcie przeniósł ten gatunek do rodzaju keniapitek[3], uznawany w tamtych czasach za jednego z pierwszych człowiekowatych i przodka człowieka[4]. Przynależności keniapiteka do hominidów i dziś się nie wyklucza[5], jednak raczej uznaje się go za bliskiego krewnego człowiekowatych, być może bliżej związanegi z nimi, niż z niektórymi bardziej pierwotnymi gryfopitecidami[6].

Wobec powyższego, nim opisano ekwatoriusa, wymieniano 2 gatunki keniapiteka[1]:

  • K. wickeri
  • K. africanus

Zespół badaczy pod kierunkiem Warda stwierdził jednak znaczące różnice pomiędzy tymi gatunkami, na podstawie czego w nioskował, że nie należą one do tego samego rodzaju. W rezultacie stworzyli oni nową nawę rodzajową Equatorius. W wyborze nazwy kierowali się bliskością równika w stosunku do miejsc, gdzie znaleziono szczątki zwierzęcia[1].

Ward et al. zaliczyli nowy rodzaj do rzędu naczelnych (Primates), w jego obrębie do podrzędu Anthropoidea i nadrodziny człekokształnych (Hominoidea)[1]

Ekwatorius zaliczał się do grupy zwanej nieformalnie gryfopitekami. Pochodził od wcześniejszych ich przedstawicieli z Turcji[3]. Mieszanka cech związanych z życiem naziemnym i nadrzewnym z brakiem specjalizcji w żadnym z tych kierunków, czyni go, jak to określa David Begun, zgeneralizowaną małpą człekokształtną. Zwierzę o takich właśnie cechach mogło dać początek linii prowadzącej do wyewoluowania współczesnych wielkich małp i człowieka[7].

Budowa

Ekwatorius budową przypominał wcześniejsze gryfopiteki z Azji Mniejszej[3]. Masę ciała szacuje się na 27 kg[1].

Zwierzę to miało potężną szczękę i żuchwę[3], podobnie jak nacholapitek[8]. U okazu z Kipsarimom trzon mierzy 37,6 na 30,2 mm[9].

Zęby ekwatoriusa przypominały zęby gryfopiteka. Na podstawie samych zębów nie można odróżnić tych dwóch rodzajów naczelnych. Miały grube szkliwo[10]. Przyśrodkowy siekacz szczęki cechuje się szeroką koroną, na powierzchni zębowej widnieje wydatny guzek. Kolejny siekacz charakteryzuje się asymetrią korony. Ma on też obręcz. Dolny kieł ma niską koronę[1]. Budowa kłów odgrywa istotną rolę w systematyce mioceńskich człekokształtnych i odmiennpści pomiędzy kłami ekwatoriusa i keniapiteka o kłach o wysokiej koronie należały do argumentów za rozdzieleniem ich jako odrębnych ordzajów[11]. Zęby policzkowe nie mają prawie obręczy, ich redukcja odróznia ekwatoriusa od grifopiteka[1].

Kręgosłup był długi i giętki. Mostek budują szerokie i płaskie segmenty. Żebra mają sercowatego kształtu trzony[1].

Kończyny górne i dolne nie różnią się długością[12]. Szkieletem kończyn ekwatorius przypomina ekembo[4]. Obojczyk był dobrze zbudowany, wysoki[9]. Skręcenie obojczyka jest nieznaczne. Łopatka[1] jak u mał Starego Świata[9], o brzegu pachowym dłuższym od kręgowego nosiła wyrostek barkowy wystaje za panewkę stawu ramienego[1], świetnie rozwinięty. Podobnej wielkości jest wyrostek kruczy, wypukły z góry i wklęsły od dołu. Do jego grzebienia przyczepiało się niegdyś więzadło kruczo-obojczykowe. Powierzchnia podłopatkowa jest wydrążona na około 2 cm od szyjki mierzacej 21,7 mm u szkieletu z Kiparimon. W pobliżu brzegu pachowego widniał grzebień, do którego życia przyczepiał się mięsień obły mniejszy. Brzeg czaszkowy nie nosi wcięcia. Kość ramienna, długości 225 mm i średnicy 13,8 bocznie na 18,3 mm w płaszczyźnie strzałkowej u szkieletu z Kipsaramon[9], miała z tyłu płaską, niezbyt wielką głowę i trzon w retrofleksji[1]. Guzek większy miał zagłębienie dla przyczepiu mięśnia podgrzebieniowego[9]. Kość tą zdobił dobrze rozwinięty grzebień naramienno-piersiowy[1]. Grzebień nadkłykciowy jest dobrze wyrażony[9]. Kończący kość nadkłykieć przyśrodkowy był mały i odchylony do tyłu[1]. Występują dół promieniowy i dół kruczy. Cechują się one podobną, niezbyt imponującą głębokością. Bloczek nosi kil[9]. Staw łokciowy nie jest zbyt mobilny[12]. Ekwatorius nie potrafił wyprostować całkowicie kończyny górnej w stawie łokciowym[7]. Niemożność ta spowodowana jest u wielu ssaków dużym wyrostkiem łokciowym, do którego przyczepia się mięsień trójgłowy ramienia. Taka budowa stanowi wyraz przystosowania się do szybkiego biegu[13]. Podobnie i u ekwatoriusa wyrostek łokciowy rozciągał się w kierunku bliższym[1]. Podobny stan charakteryzował prokonsula[7], ekembo[13] i wiele innych mioceńskich człekokształtnych, w przeciwieństwie do ich współczesnych potomków[7], brachiatorów[14]. Sama kość szacowana jest na jakieś 218 mm długości, 10,9 mm grubości w kierunku przednio-tylnym i 13,8 w bocznym. Wcięcie promieniowe lokowało się bocznie. Po boku leżał dół dla mięśnia ramiennego. Sąsiadował on z zagłębieniem dla przyczepu zginacza głębokiego palców, a dzielił je grzebień określany pod względem wielkości jako umiarkowany. Grzebień dla przyczepu mięśnia odwracacza był z kolei rozwinięty słabo[9]. Kość kończył wyrostek rylcowaty, pokaźnej długości, łączący się z proksymalnymi kośćmi nadgarstka o wolnej os centrale[1]. Kość promieniowa szkieletu z Kipsaramon mierzy 192 mm długości, średnica jej wynosi zaś 8,5 mm w płaszczyźnie strzałkowej, a 10,7 w czołowej. Głowa kości promieniowej opisywana jest jako zaokrąglona, trzon kości jest natomiast prosty, smukły. U bliższego końca kości leży guzowatość mięśnia dwugłowego, z czego zespół Sherwooda wnioskuje o krótkim ramieniu dźwigni dla mięśnia dwugłowego. Zwraca on także uwagę na ograniczoną vpowierzchnię stawową dalszego końca kości[9]. Zwraca uwagę głębokość zagłębienia dla więzadła gruszkowato-haczykowatego na kości haczykowatej. Dalej leżą kości śródręcza o szerokich od strony dłoniowej głowach. Na ich stronie grzbietowej znajdują się zagłębienia, którymi zażyciowo przebiegały więzadła śródręczno-paliczkowe podoczne. Jeszcze dalej znajdują się paliczki o smukłych, nieznacznie zakrzywionych trzonach[1].

Staw biodrowy ekwatoriusa podobny jest do homologicznego stawu u małp zwierzokształtnych. Anatomia mięśni wskazuje na poruszanie się po ziemi[4]. Kość udową o względnie niedużej głowie cechował duży kąt między troznem a szyją. Zwraca uwagę dobrze zbudowany, przywiedziony paluch[1].

Rozmieszczenie geograficzne

Do ważniejszych z kilku stanowisk[3], gdzie znaleziono szczątki Equatorius, są Maboko i Kipsarimon[15]. Podobnie jak inne[3], znajduje się ono w dzisiejszej Kenii[15]. Dokładniej Maboko to jedna z wysp na Jeziorze Wiktorii[4]. Znaleziono tam Mabokopithecus i Nyanzapithecus z rodziny Oreopithecidae, Victoriapithecus zaliczanego do koczkodanowców, prymitywną małpę wąskonosą Simiolus i galagowatego Komba[11]. Jednak to na pobliskim Kipsarimon znaleziono najbardziej kompletny ze szkieletów tego rodzaju[4]. W Kipsarimon, na zachód od jeziora Baringo, na północy wzgórz Tugen, znajduje się formacja Muruyur[1]. Znaleziono tam pozostałości ryb, żółwii, krokodyli, trąbowców[9].

Maboko porastał niegdyś las poprzecinany terenami otwartymi. W Maboko znaleziono również pozostałości koczkodanowca Victoriapithecus[4].

Pozostałości zwierzęcia pochodzą sprzed 15 milionów lat, a więc ze środkowego miocenu[15].

Znaleziska obejmują czaszkę, zęby, szkielet pozaczaszkowy[15]. Do znalezisk należy pochodzący z Kipsaramon, z formacji Muruyur niekompletny szkielet[9]. Holotypem ustalono niekompletna kość szczękową z zębami BMNH M 16649[1].

Habitat i behawior

Ekwatorius zamieszkiwał siedlisko leśne poprzecinane terenami otwartymi. Postuluje się, że mógł spędzać na ziemi więcej czasu, niż inne, blisko spokrewnione z nim rodzaje[4]. Być może chodził na kłykciach, jak to czynią dzisiejsze wielkie małpy, aczkolwiek nie ma co do tego pewności. Z drugiej strony ekwatorius świetnie wspinał się na drzewa[7].

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x Equatorius: A New Hominoid Genus from the Middle Miocene of Kenya Steve Ward, Barbara Brown, Andrew Hill, Jay Kelley & Will Downs. Equatorius: A New Hominoid Genus from the Middle Miocene of Kenya. „Science”. 285 (5432), s. 1382-1386, 1999. DOI: 10.1126/science.285.5432.1382 (ang.). 
  2. Systematyka i nazwy polskie za: Włodzimierz Cichocki, Agnieszka Ważna, Jan Cichocki, Ewa Rajska, Artur Jasiński, Wiesław Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 53-54. ISBN 978-83-88147-15-9.
  3. a b c d e f Begun 2017 ↓, s. 136.
  4. a b c d e f g Begun 2017 ↓, s. 137.
  5. Begun 2017 ↓, s. 160.
  6. Begun 2017 ↓, s. 159.
  7. a b c d e Begun 2017 ↓, s. 138.
  8. Begun 2017 ↓, s. 155.
  9. a b c d e f g h i j k Richard J Sherwood, Steve Ward, Andrew Hill, Dana L. Duren, Barbara Brown, Will Downs. Preliminary description of the Equatorius africanus partial skeleton (KNM-TH 28860) from Kipsaramon, Tugen Hills, Baringo District, Kenya. „Journal of Human Evolution”. 42, s. 63-73, 2002. researchgate. Elsevier (ang.). 
  10. Begun 2017 ↓, s. 136-137.
  11. a b Jay Kelley, Steve Ward, Barbara Brown, Andrew Hill & Dana L. Duren. Dental remains of Equatorius africanus from Kipsaramon, Tugen Hills, Baringo District, Kenya. „Journal of Human Evolution”. 42, s. 39–62, 2002. researchgate. Academic Press. DOI: 10.1006/jhev.2001.0504 (ang.). 
  12. a b Begun 2017 ↓, s. 139.
  13. a b Begun 2017 ↓, s. 76.
  14. Begun 2017 ↓, s. 154.
  15. a b c d Begun 2017 ↓, s. 60.

Bibliografia

  • David R Begun: Prawdziwa Planeta Małp. Nowa historia Człowieka. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2017. ISBN 978-83-8123-000-1.