Главная страница

Katedra w Bazylei, miejsce kongresu socjalistycznego opisanego w utworze. Dźwięk jej dzwonów symbolizuje niebezpieczeństwo nadciągającej nowej wojny światowej

Dzwony Bazylei (oryg. fr. Les Cloches de Bâle) - powieść Louisa Aragona, pierwsza z cyklu Świat rzeczywisty, opublikowana w 1934.

Okoliczności powstania utworu

Według określenia Rogera Garaudy'ego Dzwony Bazyleiksiążką torującą drogę, książką okresu przejściowego, utworem, w toku pisania którego Aragon opracowywał język, strukturę i stylistykę typową dla powstających w późniejszym okresie dzieł[1]. Dzieło to miało stanowić całkowite zerwanie z dotychczasową twórczością autora, z jednej strony oparte na ogólnym szkicu Świata rzeczywistego, zaś z drugiej będące swoistą powieścią-eksperymentem, którego plan zmieniał się w toku prac nad tekstem[1]. Na kształt utworu miała szczególny wpływ żona pisarza Elsa Triolet, która na bieżąco czytała powstające fragmenty powieści i była ich pierwszą recenzentką. Zdaniem Garaudy'ego to krytyczne uwagi Triolet w sprawie formy pierwszej części powieści skłoniły Aragona do zmiany formy części drugiej i trzeciej[2]. Zofia Jaremko-Pytowska podkreśla, że gruntowna zmiana stylu pisarskiego Aragona miała związek z realistyczną tradycją literacką Francji, dziełami, w których psychologiczna analiza jednostki łączyła się z drobiazgowym opisem tła społecznego. Ten typ literatury był postulowany jako najpełniejszy w środowiskach zachodnioeuropejskiej lewicy, do której należał pisarz[3]. Aragon świadomie odrzucił jednak głoszony przez francuskich pisarzy realistów postulat neutralności narracji, postanawiając uczynić powieść odzwierciedleniem własnych marksistowskich poglądów politycznych[4]. Na wybór tematyki dzieła miała natomiast wpływ atmosfera współczesnej twórcy epoki. Zdając sobie sprawę z niebezpieczeństwa wybuchu nowej wojny światowej, postanowił on przedstawić w powieści lata, jakie poprzedzały początek poprzedniej[5]. Koncepcja dzieła ulegała dalszym, choć mniej znaczącym przeobrażeniom w miarę jej tworzenia, pozostając w ścisłej relacji z politycznym zaangażowaniem autora[6].

Treść

Dzwony Bazylei składają się z czterech części: Diana, Katarzyna, Wiktor oraz Klara.

Diana

Główną bohaterką tej części jest Diana, ostatnia potomkini zrujnowanej rodziny arystokratycznej, kobieta rozwiązła, żyjąca dzięki pieniądzom kolejnych bogatych kochanków. W końcu poślubia bogacza nazwiskiem Brunel, który okazuje się być sutenerem. Po ustanowieniu sądownie separacji swojego małżeństwa Diana zostaje kochanką przemysłowca Wisnera, podczas gdy jej mąż zostaje policyjnym agentem-prowokatorem.

Katarzyna

Główna postać tej części to córka przemysłowca z Baku i luksusowej kurtyzany, Gruzinka z pochodzenia. Zbuntowana przeciw własnemu środowisku, w Paryżu wiąże się ze środowiskami anarchistycznymi. Zrywa korzystny materialnie związek z wojskowym Thiebaultem, gdy bierze on udział w tłumieniu strajku. Coraz bardziej zagubiona w życiu, zrozpaczona z powodu ciągłej zależności od pieniędzy ojca, próbuje popełnić samobójstwo, przed czym ratuje ją Wiktor, młody działacz robotniczy.

Wiktor

III część Dzwonów Bazylei kontynuuje wątek Katarzyny i Wiktora, który wprowadza młodą Gruzinkę w środowisko działaczy robotniczych i związkowych. W Paryżu ma miejsce wielki strajk taksówkarzy, który Wiktor współorganizuje. Katarzyna, nieufna wobec idei socjalistycznych, czuje się wśród robotników obco. Stopniowo zrywa jednak ze swoim idealistycznym anarchizmem. Wydalona z Francji za działalność lewicową, dołącza do organizacji feministycznych i robotniczych w Wielkiej Brytanii.

Klara

Klara Zetkin w czasie kongresu II Międzynarodówki w Zurychu w 1897. W powieści Dzwony Bazylei Zetkin jest przedstawiona jako ideał kobiety - zaangażowanej w politykę wbrew stereotypom, stałej w poglądach

Losy wszystkich bohaterów łączą się na kongresie II Międzynarodówki w 1912, w katedrze w Bazylei, gdzie przemawia Clara Zetkin, działaczka Niemieckiej Partii Socjaldemokratycznej, wzór nowoczesnej kobiety-socjalistki.

Cechy utworu

Forma utworu

Według Rogera Garaudy'ego

nie można oceniać tej powieści i jej kompozycji według klasycznych kryteriów. Nie jest ona zbudowana na podstawie rozwoju akcji. Podporządkowuje się ona wewnętrznej dialektyce rozwoju pisarza i jego czasów[2].

Mimo ujęcia całości w formę powieści w obrębie utworu widoczne są wyraźne różnice między jej poszczególnymi częściami. Diana została napisana w sposób zbliżony konstrukcyjnie do noweli balzakowskiej[7]. Taki sposób prowadzenia narracji został skrytykowany przez Elsę Triolet, która zasugerowała pisarzowi inną, swobodniejszą formę tekstu. Została ona faktycznie zastosowana w częściach drugiej i trzeciej[2]. Garaudy uważa jednak, że część pierwsza, choć najmniej nowatorska, jest najbardziej udanym formalnie komponentem powieści[8].

Aragon twierdził później, że to w trakcie pisania Dzwonów Bazylei nauczył się pisać powieści i przyznawał, że dzieło to zawiera liczne braki formalne, wynikłe z jego braku doświadczenia w tego typu twórczości[9]. Surowo oceniał zresztą wszystkie swoje teksty napisane między rokiem 1930 a 1935, kiedy odchodził od surrealizmu na rzecz realizmu[10]. W samej powieści zawarł inny komentarz w tym zakresie; stwierdził, że "zła konstrukcja" utworu jest odbiciem podobnie niewłaściwej struktury społecznej, w której zmianę winien zaangażować się odbiorca tekstu[11]:

Świat, czytelniku, jest źle zbudowany, jak źle jest zbudowana, według ciebie, moja książka. Tak, trzeba przerobić jedno i drugie, z Klarą jako bohaterką, a nie z Dianą i nie z Katarzyną. Jeżeli choć trochę zachęciłem cię do tego, możesz podrzeć tę książczynę, co mi tam![12]

Poprzez podział powieści na trzy części oraz epilog Aragon zaznaczał, iż każdy z komponentów utworu poświęcony jest innej warstwie społecznej. Część pierwsza obrazuje najbogatsze kręgi Francji, przemysłowców, wojskowych, ulegającą powolnej deklasacji szlachtę. Część druga poświęcona jest przedstawicielce opisanego wcześniej środowiska, która pragnie z nim zerwać. Trzecia poświęcona jest robotnikom francuskim, zaś epilog zapowiada lepszy świat, jaki ma przynieść rewolucja socjalistyczna[13] Ścisłe przyporządkowanie środowiskowe bohaterów - poza Katarzyną - wpływa w istotny sposób na ich charakterystykę i wypływającą z niej ocenę. Postacie Dzwonów Bazylei są z reguły już ukształcowane, nie zmieniają się w toku akcji. Kolejne wydarzenia z ich udziałem odsłaniają ich ukrywane cechy, stopniowo przyczyniając się do demaskacji całego środowiska. Modelowym przykładem jest postać Brunela, który sprawia początkowo wrażenie eleganckiego i dobrze wychowanego mężczyzny, by okazać się zdolnym do zabójstwa lichwiarzem, policyjnym prowokatorem i cynikiem[14]. Bohaterowie Dzwonów Bazylei są przy tym postaciami jednowymiarowymi. Pragnąc w pierwszej kolejności ukazać ogólny obraz poszczególnych warstw społecznych, Aragon nie różnicuje psychologicznie tworzących je ludzi. Tym samym zarówno jednoznacznie negatywni przedstawiciele świata elit finansowych, jak i ukazani w wyłącznie pozytywnym świetle tobonicy stają się postaciami schematycznymi. Zdaniem Jaremko-Pytowskiej walory utworu w zakresie analizy społecznej nie idą w parze z wnikliwą psychologią poszczególnych bohaterów; wyjątkiem jest jedynie ulegająca ciągłym metamorfozom Katarzyna[15].

Jednoznaczne oceny bohaterów i całych środowisk budują przesłanie polityczne całego utworu: Aragon wypowiada się po stronie ruchu robotniczego, przeciwko panującej w jego czasach odmianie systemu kapitalistycznego. Czyniąc głównymi postaciami tekstu kobiety, przedstawia również swoje stanowisko w sprawie ruchu feministycznego: kobiety mogą zostać wyzwolone jedynie wtedy, kiedy czynnie włączą się w ruch robotniczy, dostrzegając związek nierówności płci z ekonomicznym rozwarstwieniem społeczeństwa. Konkluzją tak budowanego przesłania jest wezwanie do czytelnika zawarte w epilogu:

potrzeba bardzo także twojej siły, aby przeobrazić świat[12].

Dzwony Bazylei jako powieść historyczna

Plik:Jean Jaurès02.jpg
Jean Jaurès, francuski działacz socjalistyczny, jeden z bohaterów epilogu utworu

Pisząc powieść Aragon pragnął w możliwie wierny sposób ukazać życie społeczne Francji w przededniu I wojny światowej. Jego poglądy polityczne wpłynęły jednak w sposób istotny na dobór lektur, które miały mu ułatwić zrozumienie minionych wydarzeń, tym samym współkreując końcowe przesłanie tekstu. W celu lepszego zrozumienia struktury ekonomicznej III Republiki analizował ją w oparciu o teksty marksistowskie - artykuły publikowane w dziale ekonomicznym L'Humanité oraz rozprawę Włodzimierza Lenina Imperializm jako najwyższe stadium kapitalizmu[16]. Aragon przeniósł również do utworu poglądy Lenina w sprawie reformizmu, anarchizmu i działalności II Międzynarodówki (z opiniami tymi zresztą całkowicie się utożsamiał)[17].

Aragon nawiązuje w swoim utworze do autentycznych wydarzeń - drugi kryzys marokański, wojny bałkańskie, samobójstwo i pogrzeb Paula i Laury Lafargue - które miały wpływ na postawy poszczególnych warstw społecznych w czasie poprzedzającym I wojnę światową. Wydarzenia polityczne stanowią przy tym istotną oś utworu. Zdaniem Garaudy'ego rytm dzieła wyznacza rosnąca świadomość nieuchronności wojny i kolejne wydarzenia przybliżające jej wybuch - nawet wtedy, gdy bohaterowie nie biorą w nich bezpośredniego udziału[18].

Szczególne miejsce poświęcone jest jednak strajkowi szoferów taksówek w 1911, jaki został opisany na podstawie doświadczeń autora związanych z innym masowym protestem robotniczym, jaki miał miejsce w 1934. Aragon, wówczas członek redakcji L'Humanité, był odpowiedzialny za codzienne zamieszczanie reportaży dokumentujących przebieg tego strajku. Stąd zaczerpnął szereg szczegółów zawartych w utworze: obraz solidarności pracowników i ataków na łamistrajków, prowokację policyjną, śmierć szofera Bédhomme'a w czasie manifestacji i jego pogrzeb[19]. Roger Garaudy wysoko ocenia fragment poświęcony strajkowi, jego autentyzm i wynikającą z niego siłę wyrazu[20]. Odmienną ocenę przedstawia Zofia Jaremko-Pytowska, zdaniem której Aragon przesycił tę część powieści szczegółami, pragnąc umieścić w niej wszystkie własne impresje związane ze strajkiem[21].

Kulminacyjny punkt utworu stanowi opis kongresu II Międzynarodówki w Bazylei, zawarty w epilogu zatytułowanym Klara[22]. Aragon dokonuje jego monumentalnego opisu, podkreślając osobiste zalety, determinację i charyzmę wielu liderów Międzynarodówki. Przyznaje jednak, że polityczne efekty kongresu były odmienne od założonych, a opisani przywódcy mieli w najbliższej przyszłości zagłosować w krajowych parlamentach za przyznaniem rządom kredytów wojennych, a zatem wbrew programowi ruchu robotniczego[23]. Wreszcie dźwięk tytułowych dzwonów zapowiada nieuchronny wybuch konfliktu zbrojnego:

Na nic się zdała myśl, że katedra jest po stronie kongresu, że to w katedrze rozebrzmi słowo pokoju, głos dzwonów przybierał nieubłaganie akcent bicia na trwogę. Wydzwaniały wojnę, niebezpieczeństwo[24].

Dzwony Bazylei jako powieść o miłości

Louis Aragon wielokrotnie podkreślał znaczenie postaci kobiecych i związanych z nimi wątków miłosnych w swoich utworach[2]. Roger Garaudy twierdzi wręcz, że właśnie miłość, rozpatrywana w ścisłym związku ze strukturą społeczną, jest głównym tematem utworu[2]. Trzy pierwsze części dzieła dowodzą niemożliwości prawdziwego uczucia w społeczeństwie kapitalistycznym, gdyż jednym z jego elementów jest zdaniem autora uczynienie kobiety podległą mężczyźnie. Dopiero w finale utworu, gdy przemawia Klara Zetkin, Aragon wyraża wiarę w odrodzenie miłości, jakie nastąpi w społeczeństwie socjalistycznym, gdy kobieta i mężczyzna staną się prawdziwie równi sobie[25]. Prawdziwa miłość nie polega zatem ani na zawieraniu kolejnych związków w celach finansowych, jak czyni to Diana de Nettencourt, ani na wolnej miłości, jaką uprawia zbuntowana przeciw swojemu środowisku Katarzyna Simonidze[26]. Związek dwojga wolnych ludzi, autentyczne oddanie się sobie, stanowi element naturalnego dla człowieka dążenia do doskonałości i szczęścia[26].

Dzwony Bazylei jako powieść o dojrzewaniu

Drugim kluczowym tematem dzieła jest problem przemiany światopoglądowej, jaką w czasach Aragona przechodziło wielu intelektualistów i artystów, w tym on sam. Jak tłumaczył Aragon na łamach La Nouvelle Critique w 1949:

W Manifeście Marksa i Engelsa uderzyło mnie jedno zdanie mówiące o tym, że nadejdzie chwila, kiedy najlepsza część burżuazji przejdzie na stronę klasy robotniczej. Chciałem właśnie opisać pierwsze formy tego przejścia[27]

.

Tym samym autor opisywał również własną ewolucję światopoglądową - przejście od pochwały indywidualizmu artystycznego i pełnej wolności jednostki do apologii zaangażowania społecznego po stronie ruchu robotniczego[28].

Za jego rozbudowane alter ego w utworze uznaje się postać Katarzyny[29]. Bohaterka ta, córka zamożnego przemysłowca z Baku, usiłuje zerwać całkowicie więzi ze swoją warstwą społeczną, której sposób życia uważa za odstręczający. Początkowo poszukuje wolności w anarchizmie i wolnej miłości, jednak świadomość bycia zależną od pieniędzy wysyłanych jej przez ojca, jedynego źródła jej utrzymania, uzmysławia jej daremność tych prób. Katarzyna nie jest również w stanie w pełni wejść do środowiska robotniczego, gdzie próbuje wprowadzić ją szofer Wiktor Deyhanin. Na strajkujących pracowników patrzy jedynie z ciekawością, gdyż ich motywacja, typowo ekonomiczna, nie jest tożsama z jej poszukiwaniem sensu życia[30]. Niektóre zachowania Katarzyny mają wyraźne źródło w wątpliwościach samego pisarza z okresu, gdy uczestniczył w formułowaniu doktryny surrealistycznej. Surrealiści pragnęli odrzucić cały dorobek kulturalny wcześniejszych pokoleń - podobnie Simonidze oburza się, że na pogrzebie zabitego robotnika grany jest marsz żałobny Fryderyka Chopina[31]. Z kolei w rozmowie Katarzyny z Wiktorem Aragon przedstawia negatywną odpowiedź na pytanie stawiane wcześniej przez surrealistów o sens samobójstwa[31].

  1. a b R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 316.
  2. a b c d e R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 317.
  3. Z. Jaremko-Pytowska: Louis Aragon. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1963, s. 73-76.
  4. Z. Jaremko-Pytowska: Louis Aragon. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1963, s. 77.
  5. R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 321.
  6. R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 322.
  7. Z. Jaremko-Pytowska: Louis Aragon. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1963, s. 82.
  8. R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 325.
  9. R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 324.
  10. Z. Jaremko-Pytowska: Louis Aragon. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1963, s. 79.
  11. R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 324.
  12. a b L. Aragon: Dzwony Bazylei. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1964, s. 318.
  13. R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 324-325.
  14. R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 325-326.
  15. Z. Jaremko-Pytowska: Louis Aragon. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1963, s. 90-91.
  16. R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 321-322.
  17. R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 322.
  18. R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 327.
  19. R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 323.
  20. R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 323.
  21. Z. Jaremko-Pytowska: Louis Aragon. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1963, s. 86.
  22. Z. Jaremko-Pytowska: Louis Aragon. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1963, s. 88 i 91.
  23. Z. Jaremko-Pytowska: Louis Aragon. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1963, s. 89.
  24. L. Aragon: Dzwony Bazylei. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1964, s. 319.
  25. R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 317-318.
  26. a b R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 318.
  27. R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 320.
  28. R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 320-321.
  29. Z. Jaremko-Pytowska: Louis Aragon. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1963, s. 84.
  30. R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 329-332.
  31. a b R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 333.

Bibliografia

  • R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1965.
  • Z. Jaremko-Pytowska: Louis Aragon. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1963.
  • B. Lecherbonnier, Aragon, Bordas, Paris 1971