Главная страница

Dom Głuchego – rezydencja artysty, na której ścianach powstały czarne malowidła. Fotografia z ok. 1905 roku
Fragment planu Madrytu z 1900–1901 roku z zaznaczonym domem Goi

Dom Głuchego (hiszp. Quinta del Sordo) – nazwa nieistniejącej już madryckiej posiadłości należącej do hiszpańskiego malarza Francisca Goi. Artysta spędził w tej rezydencji swoje ostatnie lata w Hiszpanii, zanim wyemigrował do Francji z powodów politycznych. Dom stał się sławny, gdyż artysta namalował na jego ścianach cykl czternastu mrocznych czarnych obrazów, które obecnie znajdują się w Muzeum Prado[1].

Lokalizacja

Posiadłość była położona na obrzeżach Madrytu, na wzgórzu nad prawym brzegiem rzeki Manzanares, ok. 300 m od mostu Puente de Segovia. Znajdowała się na drodze do eremu św. Izydora, patrona Madrytu i nieopodal łąki również dedykowanej świętemu. Pustelnia oraz źródło świętego były celem popularnych w Hiszpanii pielgrzymek, zaś na łące organizowano obchody wspomnienia św. Izydora, ważne wydarzenie w życiu miasta. Obecnie ten teren znajduje się w dzielnicy Carabanchel, ograniczony ulicami Caramuel i Juan Tornero[1].

Na początku XIX wieku był to praktycznie niezabudowana okolica pełna sadów, gdzieniegdzie znajdowały się pojedyncze domy. W skład posiadłości Goi wchodził dom i gospodarstwo rolne z 9,5 ha ziemi uprawnej[2]. Opisy posiadłości, które przetrwały do dziś pochodzą głównie z drugiej połowy XIX wieku – okresu po śmierci artysty. Mowa w nich o dwupiętrowym prostokątnym domu, w którego sąsiedztwie znajdowały się ogrody, sady i tarasy ze żwiru i piasku[3].

Rezydencja za życia Goi

Rycina przedstawiająca Dom Głuchego

Goya zakupił tę posiadłość 27 lutego 1819 roku za cenę 60 000 reali (reales de vellón). Dom został wybudowany w 1795 roku przez poprzedniego właściciela, adiutanta Anselma Montañeza. Montañez cierpiał na głuchotę i chociaż to do niego odnosiła się nazwa domu[2], pasowała również do Goi, który ogłuchł po przebytej w 1792 roku chorobie. Wdowa po Montaniezie sprzedała posiadłość Pedro Marcelino Blasco, od którego kupił ją Goya[4]. Decyzja o opuszczeniu miasta przez artystę miała wiele możliwych przyczyn. Uważa się, że Goya wybrał tak odosobnione miejsce, aby oddalić się od dworu Ferdynanda VII lub by z dala od plotek zamieszkać ze swoją zamężną kochanką Leokadią Weiss (z domu Zorrilla). Zamieszkało z nimi również dwoje dzieci Leokadii – Guillermo i Rosario, która mogła być córką Goi[5].

Posiadłość malarza oprócz miejsca odpoczynku była także gospodarstwem rolnym. Goya zlecił rozbudowanie domu, powiększenie pomieszczeń dla pracowników zajmujących się ogrodem i rolą, poszerzenie winnicy, wybudowanie norii i postawienie ogrodzenia. W latach 1782-84 powierzchnia budynku mieszkalnego wynosiła około 1000 m² (po 500 m² parter i piętro), boczne skrzydło o wymiarach 15 x 5 m zostało prawdopodobnie dodane przez malarza. Również syn Goi, Javier, który odziedziczył dom, wprowadził różne zmiany i ulepszenia[4]. Grubość ścian wynosiła ok. 46 cm[6].

Przygotowania do emigracji

W 1823 roku miała miejsce francuska interwencja mająca na celu przywrócenie monarchii w Hiszpanii. Ludwik Antoni Burbon, książę Angoulême przybył z Bordeaux do Hiszpanii by walczyć przeciw Wellingtonowi i pomóc swojemu kuzynowi Ferdynandowi VII odzyskać tron. We wrześniu tego samego roku nastąpił upadek Kadyksu i uwolnienie hiszpańskiego króla[4].

Wobec takiego rozwoju wydarzeń Goya podjął decyzję o emigracji i 7 września 1823[7] roku przekazał dom wraz ze znajdującymi się w nim malowidłami ściennymi swojemu siedemnastoletniemu wnukowi, Mariano[2]. Artysta chciał w ten sposób ochronić posiadłość przez możliwymi represaliami ze strony odradzającej się monarchii absolutnej Ferdynanda VII, która prześladowała pro-francuskich kolaborantów i liberałów[1]. Ponieważ Mariano był niepełnoletni i nie mógł sam utrzymać domu, w rzeczywistości posiadłość przeszła na jego ojca Javiera, syna Goi[4]. Fakt, że Goya nie zapisał domu bezpośrednio swojemu synowi jest jednym z dowodów na ich chłodne i pełne nieufności relacje. Po wyjeździe do Francji Goya jeszcze dwukrotnie odwiedził Madryt zawsze zatrzymując się w swoim domu[4].

Czarne obrazy

Osobny artykuł: Czarne obrazy.
Rozmieszczenie czarnych obrazów w Domu Głuchego (parter i piętro budynku)
Saturn pożerający własne dzieci, jeden z czarnych obrazów na zdjęciu wykonanym przez Jeana Laurenta w Domu Głuchego ok. 1874 r., zanim obraz został przeniesiony na płótno
Bójka na kije - jeden z czarnych obrazów, w którym Goya wykorzystał fragment starszych malowideł zdobiących ściany jego domu

W latach 1819–1823, zanim opuścił dom aby przenieść się do Francji, Goya stworzył serię 14 dzieł, które namalował farbą olejną bezpośrednio na ścianach domu. Zapełnił nimi przestrzenie między drzwiami i oknami w dwóch salach o powierzchni ok. 9,2 x 4,51 m każda. Pomieszczenia różniły się liczbą i układem okien[6].

Goya miał wtedy 73 lata; okres jego największej popularności i wpływów już minął, a on sam borykał się z problemami zdrowotnymi. Niedawno przebyte choroby, które zagrażały jego życiu wywołały u artysty zainteresowanie starością i własną śmiertelnością. Goya przeżywał również głębokie rozgoryczenie związane z polityczną sytuacją kraju, która wywołała braterską walkę pomiędzy Hiszpanami. Te dzieła, które nie były przeznaczone na widok publiczny[2], prawdopodobnie pomagały mu uwolnić się od pesymistycznych myśli i wizji, które dręczyły go w stanie depresji. Za temat obrał ciemne strony ludzkiej natury, gusła, starość, brzydotę, okrucieństwo i przemoc. Seria ta została nazwana czarnymi obrazami (hiszp. pinturas negras), ze względu na tematykę, kolorystykę i atmosferę malowideł[6]

Przez 50 lat od wyjazdu Goi niewiele osób wiedziało o istnieniu czarnych obrazów. W 1873 roku posiadłość odkupił Emil von Erlanger, francuski bankier o niemieckim pochodzeniu. Rok później zlecił przeniesienie obrazów na płótna[8]. To delikatne zadanie, wymagające zastosowania nowatorskich technik malarskich i restauratorskich, zostało powierzone konserwatorowi sztuki z Muzeum Prado Salvadorowi Martínezowi Cubellsowi. Pomocne były również zdjęcia obrazów, wykonane w Domu Głuchego przez francuskiego fotografa – Jeana Laurenta, które posłużyły za wzór w czasie zmiany nośnika[9]. Dzięki fotografiom Laurenta wiemy również, że obrazy miały gipsowe ramy o klasycznym zdobieniu, podobnie jak drzwi, okna i fryz pod sufitem. Według ówczesnej mody ściany pokrywały tapety pochodzące z Królewskiej Fabryki Tapet (Real Fábrica de Papel Pintado), promowanej przez Ferdynanda VII. Na parterze była to tapeta z motywami owoców i liści, a na piętrze zdobiły ją wzory geometryczne ułożone w skośne linie[6].

Starsze malowidła

Badania radiologiczne wykazały, że pod czarnymi obrazami znajdowały się zupełnie inne malowidła - wiejskie scenki z niewielkimi postaciami utrzymane w pastelowej palecie[10]. W przeciwieństwie do czarnych obrazów była to tradycyjna dekoracja, która pasowała do wiejskiej posiadłości. Większość z tych malowideł została całkowicie przykryta, ale Goya wykorzystał też fragmenty istniejących wiejskich pejzaży, m.in. w malowidle Bójka na kije. Nie jest pewne czy pierwotne malowidła o optymistycznym charakterze i żywej kolorystyce były również dziełem Goi. Możliwe, że kryzys, który przeżywał mieszkając w Domu Głuchego, skłonił artystę do przemalowania starych obrazów i nadania im pesymistycznego wyrazu[11]. Hiszpański historyk sztuki Valeriano Bozal skłania się ku autorstwu Goi, tłumacząc, że artysta nie korzystałby z fragmentów malowideł innego malarza. Brytyjski znawca Goi Nigel Glendinning jest zdania, że wesołe malowidła rodzajowe pokrywały ściany domu zanim zakupił go Goya[12].

Kolejni właściciele

W 1830 roku, dwa lata po śmierci malarza, Mariano przekazał dom swojemu ojcu, Javierowi[4]. Po śmierci Javiera w 1854 roku dom znowu przeszedł na własność Mariana Goi. Posiadłością zainteresował się wtedy kataloński kupiec Narciso Bruguera, który zlecił jej wycenę. Powstała wtedy dokumentacja mówi o domu o dwóch piętrach podzielonych pięcioma równoległymi korytarzami z osobnym pawilonem dla zarządcy lub rolnika. Najważniejsze pomieszczenia znajdowały się na lewo od wejścia[4].

W 1860 roku lord Rodolphe Coumont kupił dom od Mariana. Następnie w 1873 roku posiadłość odkupił baron Emil von Erlanger, który zlecił przeniesienie malowideł ściennych na płótno. W 1884 roku posiadłość (już bez obrazów) zakupił Hiszpan Carlos Sounier. Ostatecznie Dom Głuchego został zburzony latem 1909[2] lub 1913[4] roku. Z całej posiadłości zachowała się jedynie fontanna z kamienia, którą odkupił duchowny o nazwisku Granada. Na miejscu domu powstała stacja kolejowa o nazwie Goya, a po jej wyburzeniu wybudowano osiedle mieszkaniowe[2].

Linki zewnętrzne

  1. a b c José Manuel Arnaiz: Las pinturas negras de Goya. Madryt: Antiqvaria, 1996, s. 116. ISBN 978-84-86508-45-6.
  2. a b c d e f José del Corral: Casas madrileñas desaparecidas: misterios, amores e intrigas. Silex Ediciones, 2004, s. 95–98. ISBN 84-7737-133-4.
  3. Pedro de Répide: El Madrid de los abuelos. M. Pérez Villavicencio, 1908, s. 57–61.
  4. a b c d e f g h Valeriano Bozal: Las pinturas negras de Goya. Madryt: Editorial Antonio Machado, 2009, s. 55-56. ISBN 978-84-77746-92-8.
  5. Kazimierz Zawanowski: Francisco Goya y Lucientes. Warszawa: Arkady (W kręgu sztuki), 1975, s. 12.
  6. a b c d Valeriano Bozal: Las pinturas negras de Goya. Madryt: Editorial Antonio Machado, 2009, s. 57-62. ISBN 978-84-77746-92-8.
  7. Robert Hughes: Goya. Artysta i jego czas. Warszawa: WAB, 2006, s. 370. ISBN 83-7414-248-0.
  8. Valeriano Bozal: Las pinturas negras de Goya. Madryt: Editorial Antonio Machado, 2009, s. 63-65. ISBN 978-84-77746-92-8.
  9. Carlos Teixidor. Fotografías de Laurent en la Quinta de Goya. „Descubrir el Arte”. 154, s. 48–54, grudzień 2011. 
  10. Siri Hustvedt: Mysteries of the Rectangle: Essays on Painting. Nowy Jork: Princeton Architectural Press, 2006, s. 93-120. ISBN 15-689-8618-1.
  11. Valeriano Bozal: Francisco Goya, vida y obra. Madryt: 2005, s. 248–249. ISBN 84-96209-39-3.
  12. Nigel Glendinning: The Strange Traslation of Goya's Black Paintings. The Burlingon Magazine CXVII, 868, 1975, s. 116.