Главная страница

Rozwój demograficzny Raciborza – w XIV wieku Racibórz należał do najludniejszych miast na Górnym Śląsku. Później jednak liczba mieszkańców nie ulegała większym zmianom i miasto zaczęło tracić na znaczeniu. Dopiero na przestrzeni ostatnich dwustu lat populacja Raciborza znacznie wzrosła, jednak przy równoległym wzroście populacji innych miast Racibórz nie odzyskał dawnej pozycji.

Pierwsza wzmianka o Raciborzu pochodzi z 1108 r., lecz liczba osób zamieszkujących miasto w tamtym okresie jest trudna do określenia. W połowie XIV wieku Racibórz liczył około 3 100 mieszkańców i był wtedy jednym z najludniejszych miast na Górnym Śląsku. Podobną liczbę mieszkańców Racibórz miał u końca XVIII wieku. Od XIX wieku następowało zwiększanie liczby mieszkańców. Pod koniec tego stulecia w mieście mieszkało już ponad 21 000 osób. W XX wieku wzrost liczby ludności dodatkowo spotęgowało włączanie do granic miasta kolejnych ościennych miejscowości. Już na początku dwudziestego stulecia liczba mieszkańców przekroczyła 30 000 i Racibórz stał się powiatem grodzkim[1]. Na przełomie lat 20. i 30. liczba ta doszła do 50 000. W latach 30. nie obserwowano już jednak wzrostu tej liczby, zaczęła ona nawet maleć. Koniec II wojny światowej zastał Racibórz jedynie z trzema tysiącami mieszkańców, liczba ta półtora roku później wynosiła już jednak niemal 20 000, a w II połowie lat 50. przekroczyła 30 000. W dalszych latach Racibórz stale zwiększał liczbę swych mieszkańców, osiągając kulminacyjny punkt w 1991 r., kiedy to wyniosła ona 65 300. Od tego czasu liczba ta zmalała i według danych z 31 grudnia 2009 r. wynosi 56 484 mieszkańców, co daje 81. miejsce w Polsce pod względem liczby ludności. W świetle prognozy demograficznej przeprowadzonej przez Główny Urząd Statystyczny liczba ta dalej będzie maleć, po 2015 r. spadnie poniżej 50 000, a w 2030 r. wyniesie 41 115.

Liczba ludności

Rozwój demograficzny od 1787 roku

Pierwsze odnalezione ślady obozowisk ludzkich na terenie obecnego Raciborza pochodzą z okresu przedostatniego zlodowacenia środkowopolskiego. Pochodzą z Raciborza-Studziennej, datowane są na 240 do 180 tys. lat p.n.e.[2] Natrafiono także na znaleziska z późniejszych okresów czasów prehistorycznych, również na ślady osadnictwa[3]. Kolejne ślady pochodzą z wczesnego średniowiecza. W tym okresie istniał na Ostrogu gród obronny Gołęszyców[4].

Ludność Raciborza od początków miasta do XIX wieku

Pierwsza wzmianka o Raciborzu pochodzi z 1108 r[5]. Liczba ludności w pierwszym okresie powstawania miasta jest trudna do określenia. Do jej wzrostu przyczyniały się zarówno przyrost naturalny, jak i napływ ludności. Jednak wojny, choroby, pożary i inne klęski żywiołowe powodowały wahania w liczebności mieszkańców. Według danych szacunkowych na podstawie świętopietrza w 1329 r. Racibórz liczył 2348, a w 1337 r. 2882 mieszkańców, co czyni go jednym z najliczebniejszych miast ówczesnego Górnego Śląska. W połowie XIV wieku szacuje się, że Racibórz wraz z przedmieściami miał ok. 3 100 mieszkańców[6][7]. Zawierał się wtedy tylko w granicach murów miejskich, od 1307 r. powiększony był także o niewielką osadę Rybaki wyrosłą w pobliżu bramy Odrzańskiej[8]. Informacje z XVI wieku mówią o regresie gospodarczym miasta, a co za tym idzie spadku jego liczebności. W 1532 r. Racibórz posiadał 288 domów, z których 229 należało do mieszczan, 12 do szlachty, 10 do duchowieństwa, a 37 było pustych. Wzrostowi liczby mieszkańców nie sprzyjały także pożary, które nękały miasto w latach 1546-1574[9]. Na początku XVII wieku liczba ludności wynosiła ok. 3 300 osób, a pod koniec pierwszej połowy XVIII wieku spadła do ok. 2 700 osób[10]. Pod koniec XVIII wieku Racibórz liczył 259 domów mieszczańkich[11].

Liczba mieszkańców Raciborza w latach 1749–1945[12][13][14][15]
Rok Liczba mieszkańców Katolików Ewangelików Innych chrześcijan Żydów Mężczyzn Kobiet
1749 1 577
1787 3 272 3 255 17 1 391 1 881
1791 3 511
1793 3 629
1800 3 457
1818 4 655
1825 5 315
1840 7 022 5 154 1 155 713 3 341 3 680
1842 7 102
1852 9 394
1855 9 962
1858 10 226
1861 11 794 8 854 1 826 1 114
1867 14 571
1871 15 322 11 883 2 220 10 1 209 7 867 7 455
1885 19 524 15 131 3 075 1 1 317 9 747 9 777
1895 21 680 17 113 3 538 6 1 021 10 582 11 098
1900 25 250
1902 30 398
1903 32 500
1905 32 690 27 718 4 138 9 823 15 392 17 298
1910 38 424 33 613 4 014
1925 49 076
1927 49 076
1933 51 680 47 368 3 573 7 563
1939 50 004 45 640 3 403 42 289

W 1749 r. miasto zamieszkiwało 1 577 mieszkańców[12]. Z 1787 r. pochodzą najwcześniejsze oficjalne dane, które mówią o 3 272 mieszkańcach, w tym 3 255 chrześcijan oraz 17 żydów[12][16][17]. Wśród chrześcijan znajdowało się 30 przedstawicieli szlachty, w tym 12 mężczyzn[16]. Z obowiązku służby wojskowej zostało zwolnionych 7, ponieważ byli zbyt niscy (mieli poniżej 5 stóp, to jest około 157 cm), 107 obcokrajowców, 43 niezdolnych do służby i 65 zwolnionych na podstawie przywilejów, a także 1 824 kobiet[12][16]. Można znaleźć również dane z końca XVIII wieku, według których w 1791 r. miasto zamieszkiwały 3 511 osoby, a w 1793 r. liczba ludności wynosiła 3 629 mieszkańców[12][17]. W 1795 r. liczba mieszkańców wyniosła 3 081 osób[11].

Ludność Raciborza w XIX wieku

W 1800 r. populacja Raciborza wynosiła 3 457 mieszkańców. Warto tutaj zaznaczyć, że w tamtych czasach miasto zamykało się w obrębie murów miejskich[12][17]. W 1840 r. liczba ludności sięgnęła 7 022 mieszkańców, w tym 5 154 katolików, 1 155 ewangelików i 713 żydów. Liczba zawartych małżeństw wynosiła 880, mężczyzn było 3 342 (47,6% populacji), a kobiet 3 680 (52,4% populacji)[12][18]. W 1842 r. miasto liczyło 7 102 osoby[12][19]. W 1849 r. liczba mieszkańców wzrosła do 8 499 osób[11]. W 1852 r. było już 9 394 mieszkańców[12][19]. Następne dane można znaleźć z 1858 oraz 1861 r., kiedy to miasto przekroczyło liczbę 10 000 mieszkańców[12][20]. W 1858 r. Racibórz liczył 10 226 osób, a w 1861 r. już 11 794. Tak wielki wzrost liczby mieszkańców związany jest z włączeniem w 1860 r. do miasta wsi Nowe Zagrody, która liczyła 1 455 osób. 3 grudnia 1867 r. w Raciborzu było 14 571 mieszkańców[12].

1 grudnia 1871 r. w ówczesnych Prusach został przeprowadzony spis powszechny, który objął również Racibórz. Według danych w nim zawartych w mieście znajdowały się 724 budynki mieszkalne, w których zamieszkiwało 2 579 rodzin oraz 241 osób samotnych. Liczba ludności wynosiła 15 322, z czego mężczyzn było 7 867 (51,3%), a kobiet – 7 455 (48,7%). Jedynie 5 777 (37,7%) osób urodziło się w Raciborzu. W mieście było wtedy 11 883 (77,6%) katolików, 2 220 (14,5%) ewangelików, 10 innych chrześcijan oraz 1 209 (7,9%) żydów. Wykształcenie mieszkańców było następujące: 2 943 (19,2%) to dzieci poniżej 10 roku życia, 10 986 (71,7%) to osoby umiejące pisać i czytać, 250 (1,6%) to osoby, które nie podały swojego wykształcenia, natomiast analfabetami było 1 143 (7,5%) osób. W Raciborzu mieszkało 13 niewidomych, 113 głuchoniemych oraz 24 idiotów i wariatów, natomiast upośledzonych było 150 osób[21][22].

1 grudnia 1885 r. odbył się kolejny spis ludności. Według niego liczba ludności wynosiła 19 524 mieszkańców i w przeciągu 14 lat wzrosła o 27,4%. Mężczyzn było 9 747 (49,9%), a kobiet – 9 777 (50,1%). Miasto było zamieszkiwane przez 3 075 (15,8%) ewangelików, 15 131 (77,5%) katolików, 1 innego chrześcijanina oraz 1 317 (6,7%) żydów. W Raciborzu znajdowało się 818 budynków mieszkalnych, w których mieściło się 3 786 gospodarstw domowych[22][23]. 2 grudnia 1895 r. odbył się następny spis ludności. Według niego w mieście znajdowało się 21 680 ludzi, w tym 11 098 (51,2%) kobiet i 10 582 (48,8%) mężczyzn. Wśród mieszkańców było 3 538 (16,4%) ewangelików, 17 113 (78,9%) katolików, 6 innych chrześcijan, 1 021 (4,7%) żydów[22][24].

Ludność Raciborza w latach 1900–1945

Liczba mieszkańców Raciborza w latach od 1945[12][13][14][15]
Rok Liczba mieszkańców Mężczyzn Kobiet Gęstość zaludnienia
1945 ok. 3 000
1946 19 605
1950 26 447
1955 29 903
1957 29 830 16 266 13 564
1960 32 523
1961 33 900
1962 34 600
1963 35 500
1964 36 100
1965 36 561
1966 37 000
1967 38 500
1968 39 400
1969 40 200
1970 40 600
1971 40 643
1972 41 300
1973 42 200
1974 45 338
1975 45 913 23 934 26 359 671
1976 46 200
1977 50 800
1978 51 400
1979 52 900
1980 55 532 26 803 28 729 741
1981 57 182
1982 57 973
1983 58 805
1984 59 819 28 965 30 854 798
1985 61 011
1986 61 773
1987 62 493
1988 61 791
1989 62 833
1990 64 394
1991 65 300
1992 64 327
1993 64 875 31 189 33 686 865
1994 65 071
1995 65 041 31 310 33 731 867,7
1996 64 961 31 347 33 614 866,6
1997 64 523 31 119 33 404 860,8
1998 64 273 30 962 33 311 857,4
1999 64 093 29 095 31 646 855,0
2000 63 484 28 770 31 362 846,9
2001 62 964 28 545 31 067 840,0
2002 59 290 28 357 30 933 793,7
2003 58 778 28 106 30 672 784,1
2004 58 310 27 773 30 537 777,9
2005 57 755 27 452 30 303 770,5
2006 57 170 27 121 30 049 762,2
2007 56 919 26 976 29 943 758,8
2008 56 727 26 969 29 758 756,3
2009 56 484 26 842 29 642 753,0

W 1900 r. miasto poszerzyło swoje granice o Bosacz, mający w 1895 r. 944 mieszkańców, a w 1902 r. również o Starą Wieś oraz Proszowiec mające kolejno 4 105 oraz 807 mieszkańców. Racibórz liczył łącznie 30 398 mieszkańców[22]. 1 kwietnia 1903 r. miasto stało się powiatem miejskim z 32 500 mieszkańcami na powierzchni 15,49 km²[22][25].

1 grudnia 1905 r. przeprowadzono spis ludności. W mieście było 1 404 domów mieszkalnych, a także 29 innych zamieszkałych budynków, chat, namiotów, wozów i innych. W tym czasie w Raciborzu było 6 256 rodzin wieloosobowych oraz 721 gospodarstw jednoosobowych. Liczba ludności sięgnęła 32 690, gdzie było 15 996 mężczyzn (w tym 604 żołnierzy) i 16 694 kobiet. Pod względem wyznania wśród mieszkańców było 27 718 katolików, 4 138 ewangelików, 9 innych chrześcijan, 823 żydów, a także 2 osoby innego wyznania. Podczas tego spisu zaprezentowano również dane o deklarowanym języku ojczystym i tak 21 195 osób zadeklarowało język niemiecki jako ojczysty, w tym było 16 297 katolików, 2 090 ewangelików i 808 żydów. 9 892 osoby zadeklarowały język polski jako ojczysty, w tym było 22 ewangelików. Inny język został zadeklarowany przez 513 osób, gdzie 438 mieszkańców mówiło po morawsku, w tym 13 ewangelików. 1 077 mieszkańców za język ojczysty uznało dwa języki (język niemiecki i inny)[26]. 1 kwietnia 1910 r. do miasta włączono Płonię, która liczyła 5 450 mieszkańców, a sam Racibórz liczył wtedy 38 424 mieszkańców[22]. Przed wybuchem I wojny światowej miasto liczyło 38 600 mieszkańców[27].

20 marca 1921 r. przeprowadzono plebiscyt, w którym spośród 25 836 uprawnionych do głosowania udział wzięło 24 675 osób. 2 227 (9%) głosowało za Polską, a 22 291 (90,4%) za Niemcami[28][29]. W wyniku plebiscytu oraz powstań śląskich po polskiej stronie granicy znalazł się należący do miasta obszar o powierzchni 437 hektarów, w tym las miejski Widok, tereny wokół wieży Bismarcka oraz folwark w Brzeziu. Wszystkie te tereny wciąż były jednak własnością magistratu[29]. W 1927 r. Racibórz liczył 49 076 mieszkańców, a w 1933 r. 51 680 mieszkańców[29][30]. Tak wielki wzrost liczby ludności wynika z włączenia 5 stycznia 1927 r. Ostroga, Studziennej, obszarów dworskich i Ocic do miasta. Racibórz zwiększył swoją powierzchnię o 1 787,4 hektary, które zamieszkiwały 8 108 osoby, do ogólnej powierzchni 4 286 ha[25][29].

W 17 maja 1939 r. liczba ludności wynosiła 49 724, czyli w przeciągu ostatnich 6 lat zmniejszyła się o 1 656 osób[29][31].

Ludność Raciborza od 1945 r.

W maju 1945 r. miasto zamieszkiwało około 3 000 osób[29][32]. Pod koniec roku było już ponad 23 000 mieszkańców, w tym 13 145 Polaków, 10 000 Niemców, 87 Czechów, 18 Żydów i 32 osoby innego pochodzenia. Przybyło także 4 435 repatriantów ze wschodnich ziem polskich[29]. Pod koniec 1946 r. liczba ta wyniosła 19 605 osób[33][34].

W grudniu 1950 r. liczba ludności wyniosła 26 447 mieszkańców[34][35]. 45% przyrostu w latach 1950–1955, który wyniósł niecałe 4 000 osób stanowiła ludność napływowa[36][37]. W 1957 roku Racibórz liczył 29 830 mieszkańców, w tym 13 564 (45,5%) mężczyzn oraz 16 266 (54,5%) kobiet[29][38].

27 maja 1975 r. do miasta przyłączono Brzezie nad Odrą[39][40], które liczyło wówczas 2 900 osób. Pod koniec 1975 r. Racibórz liczył 50 293 osób, w tym 23 934 mężczyzn oraz 26 359 kobiet. Na każdych 100 mężczyzn przypadało wówczas 110,1 kobiet. Gęstość zaludnienia wynosiła 671 osób na 1 km². 1 lutego 1977 r. włączono Ocice Górne, które liczyły 235 osób oraz Sudół liczący 110 mieszkańców, a także Markowice i Miedonię[29]. 31 grudnia 1980 r. miasto liczyło 55 532 mieszkańców, w tym 26 803 mężczyzn oraz 28 739 kobiet. Na każdych 100 mężczyzn przypadało 107,2 kobiet, a gęstość zaludnienia wynosiła 741 osób/km²[29][41].

W 1984 r. Racibórz liczył 59 819 mieszkańców, w tym 28 965 mężczyzn oraz 30 854 kobiet. Na każdych 100 mężczyzn przypadało 106,5 kobiet, a gęstość zaludnienia wynosiła 798 osób/km²[29][42].

W 1991 r. miasto osiągnęło jak najwyższą jak dotąd liczbę mieszkańców, która wynosiła wtedy 65 300. 31 grudnia 1993 r. miasto liczyło 64 875 mieszkańców, w tym 31 189 mężczyzn oraz 33 686 kobiet. Na każdych 100 mężczyzn przypadało 108 kobiet. W Raciborzu było 6 372 (9,8%) dzieci w wieku do 6 lat, 13 310 (20,5%) młodzieży w wieku od 7 do 17 lat, 1 927 (3%) młodzieży w wieku 18-19 lat, 29 322 (45,2%) osób w wieku produkcyjnym, od 20 do 49 lat, 9 362 (14,4%) osób w wieku 50-64 lat oraz 4 578 (7%) osób w wieku emerytalnym. Gęstość zaludnienia wynosiła 865 osób/km²[29][43].

W 2002 r. miasto liczyło 60 162 mieszkańców, w 2003 r. – 59 466 mieszkańców, a w 2004 r. – 58 817 mieszkańców[44]. Dane z 2006 r. mówią o 57 987 mieszkańcach, a na koniec 2008 r. Racibórz liczył 56 727 mieszkańców[13]. Według danych z 31 grudnia 2009 r. liczba ludności wynosiła 56 484, co daje miastu 81. miejsce pod względem liczby ludności miast w Polsce[14][45].

W świetle prognozy demograficznej przeprowadzonej przez Główny Urząd Statystyczny liczba mieszkańców w najbliższych latach będzie maleć, po 2015 r. spadnie poniżej 50 000, a w 2030 r. wyniesie 41 115[46].

Powierzchnia miasta

Szacuje się, że w XIV wieku miasto rozlokowane w zakolu Odry zajmowało powierzchnię ok. 19 hektarów[47].

Pierwsze rozszerzenie miasta o okoliczną wieś miało miejsce w 1860 r. Wtedy to zostały włączone do niego Nowe Zagrody[16][26]. W 1885 r. powierzchnia Raciborza wynosiła 5,95 km², a w 1895 r. – 5,932 km²[26].

W 1900 r. do miasta włączono kolejną wieś – Bosacz. W 1902 r. wsie Stara Wieś i Proszowiec znalazły się w granicach Raciborza. 1 kwietnia 1903 r. miasto o powierzchni 15,43 km² stało się powiatem grodzkim. 1 kwietnia 1910 r. włączono do niego wieś i obszar dworski Płonia, a powierzchnia wyniosła wtedy 22,24 km²[22][26].

20 marca 1921 r. w wyniku przeprowadzonego plebiscytu miasto utraciło 4,37 km² swojej powierzchni i obejmowało 17,87 km². 5 stycznia 1927 r. do włączono do niego wsie Ostróg i Studzienną, a także obwody dworskie Racibórz-Zamek, Ocice-Zamek, Studzienna, Stara Wieś i Proszowiec o łącznej powierzchni 14,99 km². Powierzchnia Raciborza wyniosła wtedy 32,86 km²[26][29].

W 1975 r. do miasta włączono wieś Brzezie. 1 lipca 1975 r. w wyniku reformy administracyjnej Racibórz został pozbawiony praw miasta wyłączonego z powiatu. 1 lutego 1977 r. zostają włączone do niego wsie Markowice, Miedonia, Ocice Górne i Sudół[26][34]. W 1980 r. powierzchnia wynosiła 74,96 km²[26].

W 1995 r. miasto miało powierzchnię 74,96 km²[48]. 1 lipca 1999 r. Racibórz nie skorzystał z możliwości stania się powiatem grodzkim i wchodzi w skład powiatu raciborskiego[26]. W 2006 r. powierzchnia wzrosła do 75,01 km²[48].

  1. Paweł Newerla: Dzieje Raciborza i jego dzielnic. s. 52-53.
  2. Praca zbiorowa pod redakcją Jana Kantyki: Racibórz: Zarys rozwoju miasta. s. 24.
  3. Praca zbiorowa pod redakcją Jana Kantyki: Racibórz: Zarys rozwoju miasta. s. 25-36.
  4. Praca zbiorowa pod redakcją Jana Kantyki: Racibórz: Zarys rozwoju miasta. s. 36-38.
  5. Paweł Newerla: Dzieje Raciborza i jego dzielnic. s. 9.
  6. Praca zbiorowa pod redakcją Jana Kantyki: Racibórz: Zarys rozwoju miasta. s. 55-56.
  7. Alojzy Nowara: Zarys Dziejów Raciborskiego. W: Wypisy do Dziejów Raciborskiego. Franciszek Hawranek (red.). Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1975, s. 90.
  8. Praca zbiorowa pod redakcją Jana Kantyki: Racibórz: Zarys rozwoju miasta. s. 53.
  9. Praca zbiorowa pod redakcją Jana Kantyki: Racibórz: Zarys rozwoju miasta. s. 75-76.
  10. Alojzy Nowara: Zarys Dziejów Raciborskiego. W: Wypisy do Dziejów Raciborskiego. Franciszek Hawranek (red.). Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1975, s. 93.
  11. a b c Alojzy Nowara: Zarys Dziejów Raciborskiego. W: Wypisy do Dziejów Raciborskiego. Franciszek Hawranek (red.). Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1975, s. 94.
  12. a b c d e f g h i j k l Paweł Newerla: Dzieje Raciborza i jego dzielnic. Racibórz: Wydawnictwo i Agencja Informacyjna WAW, 2008, s. 71. ISBN 978-83-89802-73-6.
  13. a b c Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2008 r. (pol.). www.stat.gov.pl, 2 czerwca 2009. [dostęp 11 sierpnia 2010].
  14. a b c Urząd Statystyczny w Katowicach: Ludność, ruch naturalny i migracje w województwie śląskim w 2009 r. (pol.). www.stat.gov.pl, lipiec 2010. [dostęp 10 grudnia 2010].
  15. a b Główny Urząd Statystyczny: Ludność według wieku i płci. Bank Danych Lokalnych (pol.). www.stat.gov.pl. [dostęp 11 grudnia 2010].
  16. a b c d Paweł Newerla: Dzieje Raciborza i jego dzielnic. Racibórz: Wydawnictwo i Agencja Informacyjna WAW, 2008, s. 70. ISBN 978-83-89802-73-6.
  17. a b c Tadeusz Ładogórski: Generalne tabele statystyczne Śląska 1787 roku. Wrocław: 1954, s. 96-102. Błąd w przypisach: Nieprawidłowy znacznik <ref>; nazwę „p1” zdefiniowano więcej niż raz z różną zawartością
    BŁĄD PRZYPISÓW
  18. Johann Georg Knie: Alphabetisch-statistisch-topographische Uebersicht der Dörfer, Flecken, Staedte und anderen Orte der Königl. Preuß. Provinz Schlesien, der Grafschaft Glatz und der Preuß. Markgrafschaft Ober-Lausitz, 2. vermehrte und verbesserte Auflage. Breslau: 1845, s. 900.
  19. a b Augustin Weltzel: Geschichte der Stadt und Herrschaft Ratibor, Zweite, umgearbeitete und vermehrte Auflage. Ratibor: 1881, s. 431.
  20. Felix Triest: Topographisches Handbuch von Oberschlesien, 2. Teilband. Breslau: 1865, s. 656.
  21. Die Gemeinden und Gutsbezirke der Provinz Schlesien und ihre Bevölkerung, nach den Urmaterialien der allgemeinen Volkszählung vom 1. Dezember 1871 bearbeitet und zusammengestellt vom Königlichen Statistischen Bureau. Breslau: 1874, s. 358-359.
  22. a b c d e f g Paweł Newerla: Dzieje Raciborza i jego dzielnic. Racibórz: Wydawnictwo i Agencja Informacyjna WAW, 2008, s. 72. ISBN 978-83-89802-73-6.
  23. Auf Grund der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderen amtlichen Quellen bearbeitet vom Königlichen Statistischen Bureau. Berlin: 1887, s. 416-417.
  24. Gemeindelexikon für die Provinz Schlesien, Auf Grund der Volkszählung vom 2. Dezember 1895 und anderen amtlichen Quellen bearbeitet vom Königlichen Statistischen Bureau. Berlin: 1898, s. 422-423.
  25. a b Georg Hyckel: Die deutsche Besiedlung des Ratiborer Landes. Glewitz: 1939, s. 14.
  26. a b c d e f g h Paweł Newerla: Dzieje Raciborza i jego dzielnic. Racibórz: Wydawnictwo i Agencja Informacyjna WAW, 2008, s. 73. ISBN 978-83-89802-73-6.
  27. Alojzy Nowara: Zarys Dziejów Raciborskiego. W: Wypisy do Dziejów Raciborskiego. Franciszek Hawranek (red.). Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1975, s. 96.
  28. Franciszek Hawranek, Aleksander Kwiatek: Encyklopedia Powstań Śląskich. Opole: 1982, s. 695. ISBN 978-83-89802-73-6.
  29. a b c d e f g h i j k l m Paweł Newerla: Dzieje Raciborza i jego dzielnic. Racibórz: Wydawnictwo i Agencja Informacyjna WAW, 2008, s. 74. ISBN 978-83-89802-73-6.
  30. Statistik des Deutschen Reiches, tom 454, Volks-, Berufs- und Betriebszählung vom 16. VI. 1933. 1933, s. 42.
  31. Statistik des Deutschen Reiches, tom 568, Volks-, Berufs- und Betriebszählung vom 17. V. 1939. 1939, s. 41-43.
  32. Alojzy Nowara: Zarys Dziejów Raciborskiego. W: Wypisy do Dziejów Raciborskiego. Franciszek Hawranek (red.). Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1975, s. 102.
  33. Biuletyn statystyki ludności. Opole: 1959.
  34. a b c Paweł Newerla: Dzieje Raciborza i jego dzielnic. Racibórz: Wydawnictwo i Agencja Informacyjna WAW, 2008, s. 75. ISBN 978-83-89802-73-6.
  35. Narodowy spis powszechny z dnia 6 grudnia 1950 r., Województwo opolskie. Warszawa: 1954, s. 3.
  36. Anzelm Gorywoda, Maria Bytnar-Suboczowa: Niektóre zagadnienia współczesnego osadnictwa na Górnym Śląsku. s. 35-36.
  37. Alojzy Nowara: Zarys Dziejów Raciborskiego. W: Wypisy do Dziejów Raciborskiego. Franciszek Hawranek (red.). Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1975, s. 103.
  38. Rocznik statystyczny woj. opolskiego. Opole: 1958, s. 18.
  39. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 22 maja 1975 r. w sprawie zmiany granic niektórych miast w województwach katowickich i opolskim.
  40. Paweł Newerla: Dzieje Raciborza i jego dzielnic. s. 309.
  41. Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1981. Katowice: 1981, s. 19-28.
  42. Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1985. Katowice: 1985, s. 12-23.
  43. Statystyka gmin, województwo katowickie, 1994. Katowice: 1994, s. 33-45.
  44. Strategia rozwoju miasta Racibórz na lata 2006-2015. Racibórz. s. 18.
  45. GUS, Departament Metodologii, Standardów i Rejestrów. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2010 r. . s. 183. 
  46. Strategia rozwoju miasta Racibórz na lata 2006-2015. s. 21.
  47. Alojzy Nowara: Zarys Dziejów Raciborskiego. W: Wypisy do Dziejów Raciborskiego. Franciszek Hawranek (red.). Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1975, s. 91.
  48. a b Główny Urząd Statystyczny: Powierzchnia. Bank Danych Lokalnych (pol.). www.stat.gov.pl. [dostęp 11 grudnia 2010].

Bibliografia

Szablon:Bibliografia start

  1. Paweł Newerla: Opowieści o dawnym Raciborzu. Racibórz: Towarzystwo Miłośników Ziemi Raciborskiej. ISBN 83-903389-4-1. (pol.)
  2. Paweł Newerla: Dzieje Raciborza i jego dzielnic. Racibórz: Wydawnictwo i Agencja Informacyjna WAW, 2008. ISBN 978-83-89802-73-6. (pol.)
  3. Główny Urząd Statystyczny: Bank Danych Lokalnych (pol.). www.stat.gov.pl. [dostęp 11 grudnia 2010].
  4. Anzelm Gorywoda, Maria Bytnar-Suboczowa: Niektóre zagadnienia współczesnego osadnictwa na Górnym Śląsku. Katowice: Śląsk, 1962. (pol.)
  5. Alojzy Nowara: Zarys Dziejów Raciborskiego. W: Wypisy do Dziejów Raciborskiego. Franciszek Hawranek (red.). Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1975.
  6. Praca zbiorowa pod redakcją Jana Kantyki: Racibórz: Zarys rozwoju miasta. Katowice: Wydawnictwo "Śląsk", 1981. ISBN 83-216-0140-5. (pol.)
  7. GUS, Departament Metodologii, Standardów i Rejestrów. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2010 r. , sierpień 2010. Warszawa: Zakład Wydawnictw Statystycznych. ISSN 1505-5507 (pol.). 

Szablon:Bibliografia stop