Главная страница

Cmentarz żydowski w Baligrodzie
{{{nazwa oryginalna}}}
Obiekt zabytkowy nr rej. A−194 z dnia 26 marca 1990 r.
Ilustracja
{{{opis zdjęcia}}}
Nazwa pełna {{{nazwa pełna}}}
Poprzednie nazwy {{{poprzednie nazwy}}}
Państwo {{{państwo}}}
Miejscowość {{{miejscowość}}}
Adres ul. J. Duplaka
Typ cmentarza {{{typ cmentarza}}}
Wyznanie judaizm
Stan cmentarza {{{stan cmentarza}}}
Powierzchnia cmentarza {{{powierzchnia cmentarza}}}
Liczba pochówków {{{liczba pochówków}}}
Liczba grobów {{{liczba grobów}}}
Liczba kwater cmentarnych {{{liczba kwater}}}
Data otwarcia I poł. XVIII wieku
Data ostatniego pochówku {{{data ostatniego pochówku}}}
Data likwidacji {{{data likwidacji}}}
Zarządca Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego
Mapa cmentarza
[[Plik:{{{mapa cmentarza}}}|240x240px|alt=Mapa cmentarza|]]
Położenie na mapie brak
Mapa lokalizacyjna brak
Brak mapy: {{państwo dane {{{państwo}}} | mapa/core | wariant = {{{państwo}}} }}
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|}
Nagrobek z początku XX wieku przed renowacją
Bogato rzeźbiony nagrobek na baligrodzkim kirkucie
Rzadko spotykany nagrobek tumbowy z rzadkim wypukło rzeźbionym epitafium. Nagrobek z I połowy XVIII wieku. Na macewach po lewej epitafia ryte wklęsło.

Cmentarz żydowski w Baligrodzie − to cmentarz społeczności żydowskiej niegdyś zamieszkującej Baligród. Jest położony w zachodniej części miejscowości przy ulicy J. Duplaka. Powstał w I połowie XVIII wieku. Został zdewastowany przez Niemców podczas II wojny światowej. Po wojnie niszczał opuszczony. W 1990 został wpisany do rejestru zabytków.

Położenie

Cmentarz żydowski w Baligrodzie usytuowany jest na północny zachód od miejskiego rynku, w odległości około 200−300 metrów od niego, przy ulicy J. Duplaka. Ma kształt pięcioboku zbliżonego do prostokąta o ściętym jednym narożniku. Powierzchnia, wedle różnych źródeł, wynosi od 0,91 do 1 ha[1].

Nieogrodzony obecnie[2] cmentarz rozciąga się na zboczu górskim wzdłuż osi południowy zachód−północny wchód. Na północ od cmentarza płynie bezimienny potok, będącego dopływem Hoczewki. W najniżej położonej części cmentarza znajdował się przed II wojną światową dom przedpogrzebowy[3].

Historia

Cmentarz żydowski w Baligrodzie powstał prawdopodobnie na początku XVIII wieku.

Powstanie cmentarza w Baligrodzie jest ściśle związane z istnieniem tutejszej gminy żydowskiej, która powstała w XVIII w. Najwcześniejsze wzmianki o żydowskim osadnictwie w Baligrodzie pochodzą z 1605. W tym czasie jednak, to jest przed powstaniem samodzielnej gminy, baligrodzcy Żydzi najprawdopodobniej grzebali swych zmarłych na cmentarzu w Lesku, to jest w miejscowości w której był kahał, któremu podlegali. Dopiero powstanie samodzielnej gminy pozwoliło na założenie cmentarza i zbudowanie synagogi.

Nie wiadomo, czy cmentarz od samego początku miał obecne granice i wielkość, czy też, podobnie jak w Lesku, stopniowo dokupywano nowe grunty i powiększano cmentarz. Sama nekropolia służyła nie tylko mieszkańcom Baligrodu, ale i okolicznych wsi podlegających tutejszemu kahałowi. Najstarsze nagrobki znajdują się w najniżej położonej części cmentarza.

Podczas II wojny światowej Niemcy wywieźli dużą liczbę macew z cmentarza i wybrukowali nimi baligrodzki rynek. Po wywiezieniu w lecie 1942 miejscowych Żydów do obozu w Zasławiu na cmentarzu okazjonalnie rozstrzeliwano ukrywających się w okolicy Żydów i pomagających im Polaków. Dokładna liczba egzekucji i zabitych nie jest znana.

W związku z powyższym data ostatniego pochówku nie jest jasna. Cmentarz z pewnością był wykorzystywany do lata 1942, lecz nie można określić dokładnej daty ostatniego pochówku.

Pochowani na cmentarzu

Wobec braku monograficznego opracowania dotyczącego cmentarza, informacje o pochowanych na nim osobach nie mają waloru pewności i opierają się jedynie na informacjach pośrednich.

  • na baligrodzkim kirkucie są przypuszczalnie pochowani członkowie rodziny Roth, z której pochodzili rodzice matki Michaela Schudricha.
  • na baligrodzkim kirkucie jest przypuszczalnie pochowany Hirsz Grossinger − właściciel folwarków w Baligrodzie, Cisnej, Huczwicach, Mchawie, Rabem i Stężnicy.

Cmentarz w kulturze

Los macew zabranych z baligrodzkiego cmentarza został wspomniany w powieści Łuny w Bieszczadach Jana Gerharda.

Wygramolili się kolejno z ciasnej szoferki. Podczas gdy Ciszewski odbierał swą walizę od żołnierzy jadących pod brezentową płachtą w pudle wozu, Preminger przytupywał ścierpłą nogą. − Proszę uważać, obywatelu majorze − zaśmiał się kierowca − pobudzicie machabeuszów! Major spojrzał na niego pytająco. Nie rozumiał dowcipu. − Proszę spojrzeć, na czym tańczycie... To są przecież płyty nagrobkowe. Umorusany smarami palec wyciągnął w kierunku ziemi. Preminger popatrzył pod nogi. Stał istotnie na kamiennych płytach z napisami hebrajskimi. − Dzieło Niemców − objaśnił żołnierz wygodnie oparty łokciem o okno szoferki. − Mieli cały rynek wybrukować kamieniami z żydowskiego cmentarza, ale jakoś nie zdążyli czy zarzucili ten projekt.

Jan Gerhard, Łuny w Bieszczadach rozdział 3

Scena ta została również przedstawiona w filmie z 1961 Ogniomistrz Kaleń opartym na motywach tej powieści, a kręconym m.in. w autentycznych plenerach Baligrodu.

Współczesność

Po zakończeniu II wojny światowej wobec zagłady baligrodzkiej społeczności żydowskiej cmentarz był opuszczony i niszczał. Zdarzały się przypadki kradzieży macew z cmentarza.

W 1990 r. cmentarz został wpisany do rejestru zabytków KOBiDZ[4] pod numerem A−194 z 26.03.1990.

Obecny stan zachowania cmentarza uległ znaczącej poprawie w porównaniu z wcześniejszym okresem. Stało się tak za sprawą Stowarzyszenia Magurycz, które w przeciągu lat 2006−2010 wykarczowało roślinność zarastającą cmentarz oraz remontowało zachowane nagrobki. Działania stowarzyszenia były wspierane przez Gminę Baligród, baligrodzką Ochotniczą Straż Pożarną i Nadleśnictwo Baligród. Wcześniej, to jest w latach 2005−2006 uczniowie gimnazjum z pobliskiej Mchawy, w ramach programu Przywróćmy Pamięć prowadzonego przez Fundację Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego porządkowali cmentarz.

Liczba zachowanych nagrobków różni się w zależności od źródła, co wskazuje także na różny stan utrzymania cmentarza w różnych okresach i występującą niekiedy niemożność zauważenia niektórych nagrobków. Najwcześniejsze źródła mówią o około 50 nagrobkach[5], przez około 100[6], lecz najnowsze informacje wskazują, iż zachowało się około 150 nagrobków oraz około 100 fragmentów zniszczonych macew[7]. Nieznana liczba nagrobków spoczywa zalana asfaltem na baligrodzkim rynku. W ostatnich latach zwrócono na cmentarz dwie macewy wcześniej pozostające poza nim na terenie miejscowości.

Różne są także informacje dotyczące najstarszego zachowanego nagrobka. Z reguły podaje się daty 1716[8] lub 1718[9]. Na początku XXI wieku nie udaje się odnaleźć nagrobków z takimi datami. Najstarszy obecnie zidentyfikowany nagrobek pochodzi z 1731 i stoi na grobie Aharona syna Israela.

Na cmentarzu zachowały się nagrobki wykonane z piaskowca i wapienia. O ile macewy piaskowcowe nie są na tym terenie niczym niezwykłym, to te wykonane z wapienia, który w Bieszczadach nie występuje, stanowią pewną osobliwość. Ciekawostką jest także nagrobek w formie tumbysarkofagu, niespotykany nigdzie indziej na tym terenie. Napisy na nagrobkach baligrodzkiego kirkutu były wykonywane zasadniczo w języku hebrajskim, lecz zdarzały się napisy polskie[10] i niemieckie[11], co świadczy o postępującej asymilacji.

  1. Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego na swej stronie, powołując się na rejestr gruntów, podaje powierzchnię 0,91 ha. Potocki Żydzi i Bieszczadzkie Judaica podaje 1 ha, podobnie Burchard Pamiątki
  2. Brak danych o ewentualnym wcześniejszym ogrodzeniu cmentarza
  3. Położenie domu przedpogrzebowego widoczne na mapie WIG
  4. KOBiDZ: Rejestr zabytków nieruchomych, województwo podkarpackie. [dostęp 8 października 2010].
  5. Olszański Szlakiem
  6. Burchard Pamiątki i Potocki Żydzi
  7. Modrzejewski Yizkor
  8. Informacja na stronie ŻIHu
  9. Potocki Żydzi
  10. Nagrobek z napisem w języku polskim widoczny w zbiorach prezentowanych na stronie Yad Vashem
  11. Nagrobek z napisem w języku niemieckim widoczny w galerii prezentowanej przez serwis sztetl.org.pl

Bibliografia

Szablon:Bibliografia

Linki zewnętrzne