Главная страница

Cerkiew Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy w Uhrusku
cerkiew filialna
Ilustracja
Państwo  Polska
Miejscowość Uhrusk
Adres {{{adres}}}
Wyznanie prawosławne
Kościół Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
Diecezja lubelsko-chełmska
Wezwanie Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy
Wspomnienie liturgiczne 15/28 sierpnia
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|}

Cerkiew Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy w Uhrusku, także spotykany zapis Zaśnięcia Matki Bożej[1]prawosławna cerkiew filialna. Należy do parafii Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy we Włodawie, w dekanacie Chełm diecezji lubelsko-chełmskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Usytuowana na obrzeżach wsi[1], na terenie, gdzie w średniowieczu znajdował się gród założony przez Daniela Halickiego, na niskim i płaskim wzniesieniu[2].

Historia

Pierwsze cerkwie Zaśnięcia Matki Bożej w Uhrusku

Pierwsza cerkiew prawosławna w Uhrusku została wzniesiona najpóźniej w 1220. Obiekt posiadał status soboru katedralnego w okresie, gdy w Uhrusku funkcjonowała prawosławna eparchia. Ok. 1240 eparchia ta została przeniesiona do Chełma[1]. Jeszcze w latach 1267-1268 przy cerkwi działał monaster św. Daniela[2].

Kolejna świątynia prawosławna w Uhrusku powstała przed 1429. Pozostawała w jurysdykcji prawosławnej eparchii chełmskiej. Do Kościoła unickiego przeszła po zawarciu unii brzeskiej, w XVII w. Od 1661 była siedzibą parafii unickiej[2]. Trzecia z kolei cerkiew, także unicka, została wzniesiona w Uhrusku w 1785 z fundacji Barbary Noskowskiej, uzupełnionej o fundusze przekazane na ten cel jeszcze w 1661 przez kasztelanową płocką Stanisławę (według innego źródła - Barbarę[2]) Krasińską. Obiekt służył parafii liczącej 580 wiernych[1]. Była to budowla drewniana[2].

Cerkiew murowana

Budynek obecnie funkcjonującej (2013) cerkwi został wzniesiony w 1849 jako świątynia greckokatolicka, z fundacji właścicielki miejscowych dóbr Laury Kirsztejnowej[1]. Obiekt wybudowano w sąsiedztwie starszej cerkwi[2], jednak jeszcze w czasie budowy nowej świątyni rozebrano starszą z uwagi na jej zły stan techniczny[1].

Budynek przeszedł na własność Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego po likwidacji unickiej diecezji chełmskiej w 1875. W ramach adaptacji wnętrza do wymogów liturgii prawosławnej zestawiono ze sobą dwa boczne ołtarze świątyni, by utworzyć z nich ikonostas[1]. Prawdopodobnie w tym samym czasie do budynku dostawiono wieżę-dzwonnicę[3] (stało się to najpóźniej w 1893[4]). W 1907, po generalnym remoncie obiektu i odnowieniu tejże konstrukcji, cerkiew została powtórnie poświęcona[1].

W 1915 prawosławni mieszkańcy Uhruska udali się na bieżeństwo. Cerkiew została porzucona i jeszcze w tym samym roku została poważnie zdewastowana. W roku następnym poniosła dodatkowe straty na skutek pożaru, w 1920, w czasie wojny polsko-bolszewickiej, została zdewastowana po raz kolejny. W 1920 świątynia została reaktywowana i stała się powtórnie siedzibą prawosławnej parafii[1]. W latach 1920-1927 była remontowana[3].

W 1944 cerkiew została uszkodzona w czasie działań wojennych. W kolejnych latach, wskutek wysiedleń ludności ukraińskiej do ZSRR i w ramach Akcji Wisła, z Uhruska wywieziono niemal wszystkich prawosławnych, a parafia zawiesiła działalność. Jej wznowienie nastąpiło w 1957. Wtedy też uzupełniono zniszczone w czasie wojny wyposażenie świątyni o elementy przeniesione ze zburzonej w czasie akcji rewindykacyjnej r. 1938 cerkwi św. Jerzego w Zbereżu[1]. Według innego źródła nastąpiło to w 1960; sześć lat później cały ikonostas został odrestaurowany[2].

Cerkiew została wpisana do rejestru zabytków 2 czerwca 1987 pod nr A/133/39[5].

Architektura

Bryła budynku

Cerkiew w Uhrusku została wzniesiona na planie podłużnym, po dobudowie wieży stała się budowlą trójdzielną. Jedyna nawa świątyni, trójprzęsłowa[6], została zbudowana na planie prostokąta i pokryta dachem dwuspadowym. Trzyczęściowe prezbiterium (z dwiema zakrystiami[2]) jest prosto zamknięte[3] i także kryte dachem dwuspadowym, podczas gdy zakrystie kryją dachy trójspadowe[2]. Wieża-dzwonnica cerkwi, zbudowana na planie kwadratu[2], wznosi się nad przedsionkiem, wieńczy ją pojedyncza sygnaturka[3]. Dzwonnicę pokrywa dach wielopołaciowy, kryty blachą[2].

Budowla jest orientowana[2]. Styl budowli określa się jako klasycystyczno-bizantyjski z elementami neoromańskimi i neogotyckimi[2].

Na tle unickich świątyń wzniesionych na Lubelszczyźnie w tym samym okresie cerkiew uhruska wyróżnia się zastosowanym w niej dekoracyjnym detalem architektonicznym. Jej fasady zostały rozdzielone płycinami, w częściach nadokiennych zamykają je półkoliste łuki. Gzyms pod okapem cerkwi został dodatkowo rozbudowany o kostkowy fryz. Na dzwonnicy fryz ten przechodzi w trójkątne zwieńczenie elewacji, podobny motyw zastosowano w skromnym neoromańskim[2] portalu zdobiącym wejście do świątyni[4]. Portal ten tworzą dwa toskańskie pilastry i półkolista archiwolta[2]. Okna budowli są półkoliste, za wyjątkiem prostokątnego okna w pomieszczeniu ołtarzowym[2]. Fakt, iż cerkiew w Uhrusku nie stała się nigdy kościołem rzymskokatolickim (w odróżnieniu od wielu innych wschodniochrześcijańskich budowli sakralnych w regionie) sprawia, że można na podstawie jej wyglądu wyciągać wnioski nt. pierwotnego wyglądu unickich dziewiętnastowiecznych cerkwi na Lubelszczyźnie i sposobu, w jaki były one przebudowywane po zmianie wyznania na prawosławne[4].

Wystrój wnętrza

Nawa i prezbiterium cerkwi kryte są pozornymi drewnianymi sklepieniami o przekroju kątowym. Łuk tęczowy w świątyni zamknięty jest półkoliście. Trzy przęsła nawy także zostały wydzielone murowanymi łukami półkolistymi[2].

Ikonostas w cerkwi uhruskiej jest jednorzędowy, ze zwieńczeniem, które najprawdopodobniej pochodzi ze starszej cerkwi w tejże miejscowości, zostało wykonane w XVIII w. W zwieńczeniu znajdują się ikony świętych Jana, Marka i Mateusza. Na wyposażeniu świątyni są także trzy zabytkowe unickie ikony: osiemnastowieczne wizerunki Matki Bożej i św. Mikołaja (obraz ludowy, z cechami stylu barokowego) i starsza, siedemnastowieczna ikona Matki Bożej. W cerkwi zachował się także feretron z postaciami Michała Archanioła i Matki Bożej (wzorowana na Chełmskiej Ikonie Matki Bożej)[2]. Znajduje się w niej ponadto pacyfikał wykonany z mosiądzu, przedstawiają ukrzyżowanego Jezusa na tle widoku Jerozolimy i z postacią Boga Ojca w zwieńczeniu. Na rewersie pacyfikału znajdowała się data wykonania oraz napis nieznanej treści, obydwa nieczytelne[2].

  1. a b c d e f g h i j G. J. Pelica. Dzieje parafii Zaśnięcia Matki Bożej w Uhrusku. „Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego”. 2 (231), luty 2009. Warszawa: Warszawska Metropolia Prawosławna. ISSN 02039-4499. 
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s red. R. Brykowski, E. Smulikowska: Katalog zabytków sztuki w Polsce. Województwo lubelskie powiat włodawski. Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 1975, s. 47-48.
  3. a b c d P. Cynalewska-Kuczma: Architektura cerkiewna Królestwa Polskiego narzędziem integracji z Imperium Rosyjskim. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, 2004, s. 152. ISBN 83-232-1463-8.
  4. a b c P. Cynalewska-Kuczma: Architektura cerkiewna Królestwa Polskiego narzędziem integracji z Imperium Rosyjskim. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, 2004, s. 64. ISBN 83-232-1463-8.
  5. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo lubelskie. 2018-09-30.
  6. P. Cynalewska-Kuczma: Architektura cerkiewna Królestwa Polskiego narzędziem integracji z Imperium Rosyjskim. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, 2004, s. 64. ISBN 83-232-1463-8.