Главная страница

Ten artykuł dotyczy nieistniejącej cerkwi we Włocławku. Zobacz też: Cerkiew św. Mikołaja we Włocławku – czynna świątynia prawosławna.
Cerkiew św. Mikołaja we Włocławku
[[Plik:{{{grafika}}}|240x240px|alt=Ilustracja|{{{opis grafiki}}}]]
{{{opis grafiki}}}
Państwo {{{państwo}}}
Miejscowość {{{miejscowość}}}
Wyznanie Rosyjski Kościół Prawosławny
Rodzaj cerkiew parafialna
Wezwanie św. Mikołaj z Miry
Historia
Data budowy {{{data budowy}}}
Data poświęcenia {{{data poświęcenia}}}
Data likwidacji {{{data likwidacji}}}
Data zniszczenia {{{data zniszczenia}}}
Data zburzenia {{{data zburzenia}}}
Data reaktywacji {{{data reaktywacji}}}
Dane świątyni
Architekt Jakunin, Roman Fijałkowski (współpraca)
Styl {{{styl}}}
Budulec cegła
Stan obecny {{{stan obecny}}}
Położenie na mapie brak
Mapa lokalizacyjna brak
Brak mapy: {{państwo dane {{{państwo}}} | mapa/core | wariant = {{{państwo}}} }}
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|}
[{{{www}}} Strona internetowa]

Cerkiew św. Mikołaja we Włocławku – nieistniejąca cerkiew prawosławna we Włocławku. Została wzniesiona w latach 1902–1906 i działała do wyjazdu Rosjan z miasta w pierwszych dniach sierpnia 1914. Czasowo zajęta na cele administracji wojskowej przez armię niemiecką, po 1918 została całkowicie porzucona. W 1920 istniał projekt jej adaptacji na kościół garnizonowy, który nie doszedł do skutku z powodu znacznej dewastacji obiektu. Ostatecznie cerkiew została rozebrana w 1925 jako symbol polityki rusyfikacji.

Historia

Pierwszy projekt świątyni

Organizacja parafii prawosławnej i związane z tym urządzenie świątyni tego wyznania we Włocławku miało ścisły związek z przynależnością miasta do zaboru rosyjskiego. Znaczny napływ urzędników carskich oraz żołnierzy armii rosyjskiej, zauważalny zwłaszcza po 1836 (przeniesienie do Włocławka siedziby powiatu) skłonił władze miejskie do urządzenia kaplicy domowej w domu przy ul. Przedmiejskiej 12[1]. W związku z dalszym wzrostem liczby wiernych prawosławnych zakupiony został dom przy ul. Kopernika 6, który w latach 1850–1860 poddano niezbędnym pracom adaptacyjnym i w pełni zmieniono w cerkiew. Jednak już w 1859 we Włocławku rozlokowany został pułk piechoty, pułk kawalerii, komenda policji i żandarmerii oraz sztab straży granicznej stacjonującej w Aleksandrowie Pogranicznym; wszystkie te instytucje zatrudniały prawosławnych Rosjan[1]. W 1870 zawiązany został komitet, który podjął starania o pozwolenie na budowę cerkwi w miejscu zajmowanym przez targowisko i publiczny ogród (dzisiejszy Plac Wolności[1]).

W 1871 Konstanty Wojciechowski przedstawił projekt świątyni, który został przesłany do Petersburga i tam zaopiniowany pozytywnie. Jego plan zakładał likwidację targowiska (tzw. Nowego Rynku) i urządzenie na terenie całego placu terenu zielonego, z cerkwią w centralnym punkcie, na placu u zbiegu czterech głównych alei[1]. Świątynia miała posiadać jedną nawę wybudowaną na planie kwadratu, w stylu neoromańskim, nakrytą kopułą. Półkoliście zamknięte prezbiterium miało zostać skierowane ku północy. W części południowej miał znaleźć się niższy od nawy przedsionek, przykryty mniejszą kopułą[1]. Boczne wyjścia ze świątyni zaplanowano umieścić zarówno we wschodniej, jak i zachodniej ścianie nawy[2]. Projekt ten nie został ostatecznie zrealizowany[2], chociaż, jak podają Kiriłł Sokoł i Aleksander Sosna, w 1875 Skarb Państwa rosyjskiego przekazał 35 tys. rubli na ten cel[3]. Zdaniem R. Hankowskiej powodem rezygnacji z budowy cerkwi według pierwotnego planu było zbytnie podobieństwo projektowanego obiektu do kościołów katolickich[2].

Budowa

Do zamiaru wzniesienia wolno stojącej świątyni prawosławnej we Włocławku powrócono w 1902. Całkowicie nowy projekt przygotował architekt Jakunin przy współpracy Romana Fijałkowskiego[2]. Kamień węgielny pod budowę świątyni został położony 30 maja 1902 na działce przekazanej bezpłatnie przez władze Włocławka, w miejscu, gdzie przewidywano wzniesienie cerkwi od 1870[3]. Prace budowlane wykonywali pracownicy sprowadzeni z guberni czernihowskiej, natomiast cegłę na potrzeby inwestycji wyrabiano w cegielni w Aleksandrowie Kujawskim[3]. Według Sokoła i Sosny całkowity koszt budowy pokryły rosyjskie władze centralne (25 tys. rubli) oraz władze miejskie (2 tys. rubli)[3]; Hankowska podaje kwotę znacznie wyższą – 67 611 rubli[2]. Obiekt był gotowy w 1906 i 17 grudnia tegoż roku został konsekrowany[3].

Jak pisano we wniosku do władz Włocławka już po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, cerkiew została wybudowana w najbardziej uczęszczanym punkcie miasta, uniemożliwiając przedłużenie ul. 3 Maja (ówczesnej Nowej) i tym samym blokując rozwój południowych dzielnic miasta. Autor wniosku twierdził, że przeciw takiej lokalizacji obiektu protestowali mieszkańcy Włocławka oraz część urzędników magistratu, w tym naczelnik powiatowy, który w rezultacie został przeniesiony na inne stanowisko[4]. Budowla była jednoznacznie uznawana przez mieszkańców za symbol rusyfikacji[4]. Wiernymi parafii prawosławnej byli niemal wyłącznie Rosjanie, stanowiący 1,2% mieszkańców miasta[5].

Funkcjonowanie cerkwi do 1920

Grób ks. protojereja Piotra Kudriawcewa, zmarłego w 1919 ostatniego proboszcza parafii we Włocławku prowadzącego pracę duszpasterską w cerkwi na dzisiejszym Placu Wolności. Na nagrobku obiekt ten został mylnie nazwany soborem

Parafia prawosławna we Włocławku działała do sierpnia 1914, kiedy rosyjscy mieszkańcy miasta udali się na bieżeństwo. Proboszcz parafii zamknął wówczas budynek cerkwi i nie odprawiał w nim nabożeństw, chociaż sam pozostał w dotychczasowym miejscu zamieszkania[4]. Wojska niemieckie po wkroczeniu do Włocławka przejęły nieczynną świątynię na czele wojskowe, zaś dzwony nakazały przetopić na potrzeby armii[4].

W 1920 władze miejskie przekazały obiekt garnizonowi włocławskiemu z przeznaczeniem na adaptację na kościół wojskowy. Plany te okazały się jednak niemożliwe do realizacji. Komisja budowlana, której przewodniczył Antoni Olszakowski, oceniła stan techniczny obiektu jako bardzo zły. W raporcie komisji wymieniano m.in. powybijane szyby, oberwanie się większości tynku oraz przesiąknięcie murów wilgocią, co sprawiało, że cały budynek groził zawaleniem[6].

Rozbiórka

Trzy lata później kolejna komisja, kierowana przez architekta powiatowego Osterlofa uznała, że kilkuletni okres dewastacji sprawił, że cerkiew mogła zawalić się w każdej chwili[7]. W tym samym raporcie zawarto uwagę, iż zrujnowana budowla:

widokiem swym uwłacza godności narodowej i wywołuje zniecierpliwienie w miejscowym społeczeństwie (...), dowodem czego służą zeszłoroczne tajemnicze eksplozje jakie miały miejsce wewnątrz cerkwi[7]

W podobnym tonie wypowiadała się prasa lokalna. Hankowska cytuje jako przykład następujący komentarz dziennikarski:

mieszkańcy Ziemi Kujawskiej oraz grodu naszego stale dalej muszą patrzeć na dawną potęgę wschodu, która znikła bezpowrotnie a jednak kopuły sterczą ku niebiosom, jakby na urągowisko[7]

Cerkiew została ostatecznie rozebrana w 1925. Po jej zburzeniu planowane było połączenie ul. 3 Maja z ul. Kaliską, co do tej pory uniemożliwiał gmach świątyni. Projekt ten nie został ostatecznie wprowadzony w życie[7].

Architektura

Świątynia reprezentowała styl neobizantyjski. Wejście do niej prowadziło przez ozdobny portal i przedsionek, ponad którym wznosiła się zwieńczona kopułą dzwonnica. Nawa i prezbiterium świątyni były kryte kopułą o podobnym kształcie, do której przylegały na bocznych ścianach mniejsze, analogiczne konstrukcje. W bębnach kopuł zlokalizowano po osiem półkolistych okien[3]. Cerkiew była przeznaczona dla równoczesnego udziału w nabożeństwie 2000 wiernych[7].

W literaturze określana jako jedna z najpiękniejszych świątyń prawosławnych wzniesionych przez Rosjan na terytorium Królestwa Kongresowego[8][3].

  1. a b c d e R. Hankowska, Rozwój układu..., s.514
  2. a b c d e R. Hankowska, Rozwój układu..., s.515
  3. a b c d e f g K. Sokoł, A. Sosna, Kopuły nad Wisłą. Prawosławne cerkwie w centralnej Polsce w latach 1815-1915, Moskwa, MID "Synergia", ISBN 5-7368-0301-2, ss.97-98
  4. a b c d R. Hankowska, Rozwój układu..., s.516
  5. B. Ryszewski, Zaludnienie Włocławka.., s.561
  6. R. Hankowska, Rozwój układu..., ss.516–517
  7. a b c d e R. Hankowska, Rozwój układu..., s.517
  8. Andrzej Winiarski, Włocławek na starej fotografii, Włocławek 2008, s. 143

Bibliografia

Szablon:Bibliografia start

  • Hankowska R., Rozwój układu przestrzennego Włocławka od 1793 do 1918 roku [w:] red. J. Staszewski, Włocławek. Dzieje miasta, Włocławek 1999, Włocławskie Towarzystwo Naukowe, t. I, ISBN 83–88115–09–X
  • Ryszewski B., Zaludnienie Włocławka i warunki życia mieszkańców w XIX wieku, [w:] red. J. Staszewski, Włocławek. Dzieje miasta, Włocławek 1999, Włocławskie Towarzystwo Naukowe, t. I, ISBN 83–88115–09–X
  • Sokoł K., Sosna A., Kopuły nad Wisłą. Prawosławne cerkwie w centralnej Polsce w latach 1815-1915, Moskwa, MID "Synergia", ISBN 5-7368-0301-2, ss.97-98
  • Winiarski A., Włocławek na starej fotografii, Włocławek 2008

Szablon:Bibliografia stop