Главная страница

Cerkiew św. Michała Archanioła w Warszawie
[[Plik:{{{grafika}}}|240x240px|alt=Ilustracja|{{{opis grafiki}}}]]
{{{opis grafiki}}}
Państwo {{{państwo}}}
Miejscowość {{{miejscowość}}}
Wyznanie Rosyjski Kościół Prawosławny
Rodzaj cerkiew wojskowa
Wezwanie św. Michała Archanioła
Historia
Data budowy {{{data budowy}}}
Data poświęcenia {{{data poświęcenia}}}
Data likwidacji {{{data likwidacji}}}
Data zniszczenia {{{data zniszczenia}}}
Data zburzenia {{{data zburzenia}}}
Data reaktywacji {{{data reaktywacji}}}
Dane świątyni
Architekt kpt. Lüders
Styl {{{styl}}}
Budulec cegła
Stan obecny {{{stan obecny}}}
Położenie na mapie brak
Mapa lokalizacyjna brak
Brak mapy: {{państwo dane {{{państwo}}} | mapa/core | wariant = {{{państwo}}} }}
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|}
[{{{www}}} Strona internetowa]

Cerkiew św. Michała Archanioła w Warszawie – nieistniejąca cerkiew prawosławna w Warszawie położona w Alejach Ujazdowskich, w rejonie współczesnego Placu na Rozdrożu. Była to jedna z cerkwi wojskowych wybudowanych na potrzeby rosyjskich żołnierzy stacjonujących w Warszawie, w szczególności litewskiego pułku lejbgwardii. Wzniesiona w latach 90. XIX wieku, została zburzona w 1923, w czasie akcji rewindykacji cerkwi uznanych za symbole rosyjskiej władzy okresu zaborów.

Historia

Widok cerkwi od strony Parku Ujazdowskiego

Okoliczności budowy

Wzniesienie cerkwi św. Michała Archanioła w Warszawie przypada na okres wzmożonych inwestycji w budownictwie sakralnym, jaki miał miejsce w ostatnich latach panowania Aleksandra III i na początku rządów Mikołaja II na terenie zachodnich rubieży Imperium Rosyjskiego. Jednym z elementów akcji budowy nowych świątyń prawosławnych było zaopatrywanie we własne cerkwie poszczególnych rosyjskich jednostek wojskowych. Cerkiew św. Michała Archanioła była jednym z obiektów o takim przeznaczeniu[1].

Budowla sakralna była zlokalizowana przy Alejach Ujazdowskich 12, w rejonie miasta szczególnie licznie zamieszkanym również przez cywilnych Rosjan. Według wspomnień A. Kraushara obszar ten był szczególnie atrakcyjny dla zamożnych Rosjan. Na przełomie XIX/XX wieku stracił niemal całkowicie pierwotny, polski charakter[2]. Pracami budowlanymi kierował inżynier kapitan Lüders[3]. Obiekt wzniesiono w latach 1892-1894[4]. Kamień węgielny pod budowę nowej cerkwi położono 16 czerwca 1892 na miejscu starszej, tymczasowej świątyni wojskowej[5]. 21 grudnia tego roku nastąpiła jej konsekracja[6]. Cerkiew była częścią kompleksu koszar litewskiego pułku lejbgwardii, które rozciągały się między Aleją Szucha a ulicami Litewską i Nowowiejską[7]. Budowla uważana była za jedną z najbardziej udanych architektonicznie świątyń prawosławnych wzniesionych przez Rosjan w Warszawie[3][8]. Miało to związek z elitarnym charakterem pułku, dla którego była przeznaczona. Nie została wzniesiona według ujednoliconego planu przewidywanego dla cerkwi wojskowych, ale projektu przygotowanego specjalnie na tę okazję, który uwzględniał sposób komponowania się budynku z otoczeniem (w szczególności z położonymi w sąsiedztwie parkami)[9].

Po I wojnie światowej

Po odwrocie żołnierzy rosyjskich z Warszawy w 1915 cerkiew straciła swoje pierwotne przeznaczenie. Porzucona, zaczęła popadać w ruinę. Przez krótki czas użytkowała ją parafia Kościoła ewangelickiego[8]. Po rozpoczęciu akcji burzenia cerkwi została uznana za niepotrzebną, wywołującą skojarzenia z rosyjską władzą w Warszawie i zburzona w 1923[8]. Ryszard Mączewski uważa, że główną przyczyną jej rozbiórki był zły stan techniczny z powodu porzucenia i braku konserwacji[10]. Zniszczenie świątyni było jednym z epizodów akcji rewindykacji prawosławnych cerkwi, które zostały nagłośnione za granicą, jako dowód nietolerancji wyznaniowej panującej w Polsce. Na jej miejscu wzniesiono wkrótce pawilony wystawiennicze "Łobzowianki" i muszlę koncertową[8]. Obecnie miejsce to przecina Trasa Łazienkowska[11].

Architektura

Cerkiew posiadała pięć kopuł z krzyżami oraz dzwonnicę z dodatkową kopułą nad wejściem. Reprezentowała styl starorosyjski[6]. Wszystkie kopuły były pokryte blachą cynkowaną i pomalowane na zielono w szachownicę[6]. Piotr Paszkiewicz porównuje rozplanowanie świątyni do cerkwi Wasyla Błogosławionego w Moskwie - podobnie jak w przypadku tej budowli, cała kompozycja budynku była złożona z pozornie niezależnych elementów. Cztery boczne kopuły sprawiały wrażenie mniejszych świątyń połączonych luźno z głównym korpusem zwieńczonym główną, basztowo-namiotową kopułą na bębnie. Między wyglądem cerkwi w Moskwie i w Warszawie występowała jednak różnica - mniejsze kopuły stanowiły pomniejszony wariant głównej, a nie luźne nawiązanie do jej architektury[5]. Autor ten jest zdania, że cerkiew św. Michała Archanioła odpowiadała opisowi, za pomocą którego Wojsław Mole charakteryzował sobór Wasyla Błogosławionego:

Całość zamieniono jakby w pnący się nieustannie ku górze, skamieniały i zarazem żywy organizm roślinny[12]

Architektura cerkwi św. Michała Archanioła w Warszawie mogła nawiązywać do wyglądu soboru Wasyla Błogosławionego w Moskwie

Wejście do budynku było szczególnie rozbudowane. Główny portal cerkwi wspierał się na bogatych kolumnach i był flankowany dwoma mniejszymi. Nad wejściem wznosiła się dzwonnica wykończona niewielką kopułą w tradycyjnym kształcie cebuli. Bogactwo detali ozdób pokrywających ściany świątyni, podobnie jak w przypadku cerkwi św. Tatiany Rzymianki, zacierało zasadniczy kształt bryły budynku[13].

Wnętrze cerkwi było równie bogato zdobione. Freski na jej ścianach wykonał malarz Aleksandr Muraszko, zaś nad ikonostasem pracował razem z Belewiczem. Ściana z ikonami była dwurzędowa. Stanowiła kopię ikonostasu soboru św. Włodzimierza w Kijowie[5]. Wnętrza kopuł były pozłocone, zaś podłogę świątyni wykonano z terakoty, naśladującej marmur. Jedynie w prezbiterium zastosowano do tego celu drewno[8]. W czasie poświęcenia, cerkiew posiadała jeden ołtarz - św. Michała Archanioła. W roku 1897 dostawiono drugi - św. Mikołaja, zaś w 1899 kolejny, św. św. Konstantyna i Heleny. Znajdowały się one odpowiednio po prawej i lewej stronie prezbiterium[8]. Nie wiadomo, czyje ikony były czczone w świątyni. Wiadomo tylko o jednym wizerunku - ikonie św. Jana Rycerza z cząstką jego relikwii[3].

  1. P. Paszkiewicz, Pod berłem Romanowów. Sztuka rosyjska w Warszawie 1815-1915, s. 103.
  2. P. Paszkiewicz, Pod berłem Romanowów, s. 31.
  3. a b c K. G. Sokoł, Russkaja Warszawa, s. 48.
  4. Piotr Paszkiewicz wskazuje, jako okres wznoszenia cerkwi lata 1896-1897. Podkreśla jednak, że kamień węgielny pod jej budowę został położony w roku 1892. Por. P. Paszkiewicz, Pod berłem Romanowów, s. 164.
  5. a b c P. Paszkiewicz, Pod berłem Romanowów, s. 104.
  6. a b c K. Sokoł, A. Sosna, Kopuły nad Wisłą. Prawosławne cerkwie w centralnej Polsce w latach 1815-1915, s. 88.
  7. P. Paszkiewicz, Pod berłem Romanowów, s. 103.
  8. a b c d e f K. Sokoł, A. Sosna, Kopuły nad Wisłą..., s. 89.
  9. H. Sienkiewicz, Cerkwie w krainie kościółów, ss. 129-130.
  10. Ryszard Mączewski: Cerkiew św. Michała Archanioła Archistratega (pol.). [dostęp 12 stycznia 2010].
  11. Ryszard Mączewski: Kawiarnia "Łobzowianka" i tereny wystawiennicze (pol.). [dostęp 12 stycznia 2010].
  12. P. Paszkiewicz, Pod berłem Romanowów, s. 105.
  13. P. Paszkiewicz, Pod berłem Romanowów, ss. 104-105.

Bibliografia

Szablon:Bibliografia start

  • Paszkiewicz P., Pod berłem Romanowów. Sztuka rosyjska w Warszawie 1815-1915, Warszawa 1991.
  • Sienkiewicz H., Cerkwie w krainie kościółów, TRIO, Warszawa 2006, ISBN 978-83-60623-04-6.
  • Sokoł K., Sosna A., Kopuły nad Wisłą. Prawosławne cerkwie w centralnej Polsce w latach 1815-1915, Moskwa, MID "Synergia" 2003, ISBN 5-7368-0301-2.
  • Sokoł K., Russkaja Warszawa, MID Synergia, Moskwa 2002, ISBN 5-7368-0252-X.

Szablon:Bibliografia stop