Главная страница

Miejsca w Australii gdzie przeprowadzono testy nuklearne

Brytyjskie testy nuklearne w Maralinga - seria testów atomowych które miały miejsce w Strefie Zakazanej Woomera w stanie Australia Południowa w latach 1955–1963. Łącznie przeprowadzono siedem głównych prób nuklearnych z przybliżoną siłą od 1 do 27 kiloton. Ponadto przeprowadzono wiele mniejszych badań, których celem było zbadanie wpływu pożaru lub wybuchów nienuklearnych na broń atomową.

Powierzchnia terenu Maralinga została zanieczyszczona przez materiały radioaktywne, pierwsze próby zmniejszenia skażenia promieniotwórczego zostały podjęte w 1967 roku. Królewska Komisja McClellanda (ang. McClelland Royal Commission) badała skutki testów. Raport komisji został opublikowany w 1985 roku i stwierdzał, że wciąż istnieje zagrożenie promieniowaniem na wielu obszarach w strefie Maralinga, gdzie prowadzono próbne wybuchy nuklearne. Komisja McClellanda zaleciła użycie innych metod w walce ze skażeniem promieniotwórczym, ostatecznie operacja ta zakończyła się w 2000 roku, a jej koszt wyniósł 108 milionów dolarów amerykańskich. W 1994 roku rząd australijski wypłacił rekompensatę w wysokości 13,5 miliona dolarów amerykańskich dla rdzennej ludności z grupy etnicznej Pitjantjatjara.

Tło historyczne

Eksplozja atomowa w trakcie Operacji Hurricane

Pierwsze próby jądrowe prowadzone na terytorium Australii przez Wielką Brytanię miały miejsce dnia 3 października 1952 roku w trakcie trwania operacji Hurricane (pol. „huragan”) na archipelagu wysp Montebello położonych u północnych wybrzeży stanu Australia Zachodnia. Rok później zostały przeprowadzone pierwsze próby atomowe na kontynencie australijskim podczas operacji Totem w Emu Field na obszarze Wielkiej Pustyni Wiktorii w Australii Południowej. Operacja Totem składała z dwóch testów: Totem 1 (siła ładunku 9,1 kt), która miała miejsce 14 października 1953 roku oraz Totem 2 (siła ładunku 7,1 kt), która odbyła się 26 października[1].

30 października 1953 roku rząd brytyjski oficjalnie wystąpił z prośbą o stały obszar testowy. Ze względu na obawy związane z opadem promieniotwórczym z poprzednich badań prowadzonych w Emu Field, na nowe miejsce dla testów atomowych został wybrany obszar Maralinga[2]. Nowy obszar testów został ogłoszony w maju 1955 roku[1]. Wybrany teren Maralinga stał się wspólnym obszarem prób nuklearnych, współfinansowanych zarówno przez rząd Wielkiej Brytanii jak i Australii[3].

Przed wyborem Maralinga na miejsce testowe, teren ten zamieszkany był przez rdzennych mieszkańców z dwóch grup etnicznych: Pitjantjatjara i Yankunytjatjara. Dla obu grup obszar ten miał wielkie znaczenie duchowe. Wielu rdzennych mieszkańców zostało przeniesionych do osady Yulata. Ponadto Aborygeni próbowali ograniczyć dostęp do obszaru Maralinga, jednak często działania lokalnej ludności kończyły się niepowodzeniem[4].

Główne testy

Na obszarze testowym Maralinga przeprowadzono dwie serie głównych badań, które składały się z operacji Buffalo i Antler.

Operacja Buffalo (pol. „bawół”) rozpoczęła się w dniu 27 września 1956 roku. Składała się z czterech testów nuklearnych o nazwach operacyjnych One Tree, Marcoo, Kite i Breakaway. Dwa testy – One Tree (siła ładunku 12,9 kt) i Breakaway (siła ładunku 10,8 kt) – zostały przeprowadzone na wieży, test Marcoo (siła ładunku 1,4 kt) został zdetonowany na poziomie ziemi, natomiast test Kite (siła ładunku 2,9 kt) został przeprowadzony w powietrzu przez Royal Air Force przy użyciu bombowca Vickers Valiant (bomba została rzucona z wysokości 9144 m)[a][5][6]. W trakcie testu Kite Brytyjczycy po raz pierwszy zdetonowali bombę atomową zrzuconą z samolotu[b][6].

Głównym celem operacji był rozwój urządzeń stosowanych w bombach atomowych. Pierwszym celem było sprawdzenie i zastosowanie mechanizmów używanych przy rzucie bomby z samolotu. Największą trudnością w trakcie tej fazy testów była wielkość i waga stosowanych urządzeń. Waga pierwszych wykorzystywanych aparatur wahała się w granicy około 5 ton. Po drugie chciano zbadać efekty wybuchu nuklearnego na ziemi z przeprowadzonego rzutu przy użyciu samolotu[7]. Jednak głównym celem operacji było sprawdzenie skutków jakie wyrządza eksplozja atomowa na wyposażenie i żywe organizmy. Do tego celu Brytyjczycy wykorzystali: czołgi, samoloty, amunicje, radar, zbiorniki paliw, materiały wybuchowe oraz manekiny jaki i żywe zwierzęta. Na działanie promieniowania i wybuch zostały wystawione kozy, owce, króliki i myszy[7].

Opad promieniotwórczy z przeprowadzonej operacji został zmierzony przy użyciu lepkiego papieru (ang. sticky paper), aparatury do pobierania próbek z powietrza i próbek pobranych z opadów deszczów oraz z zbiorników wodnych[8]. Radioaktywna chmura z testu One Tree osiągnęła wysokość 11 430 m, zamiast przewidywanych 8504 m. Ponadto podwyższony stopień promieniowania radioaktywnego wykryto w stanach Australia Południowa, Nowa Południowa Walia, Queensland i na obszarze Terytorium Północnego.

Operacja Antler (pol. „poroże”) została przeprowadzona pomiędzy 14 września a 9 października 1957 roku. Operacja została zaprojektowana do testowania komponentów ładunków termojądrowych w szczególności mechanizmów wyzwalających[9]. Dzięki przeprowadzonym testom nad urządzeniami stosowanymi w mechanizmach broni termojądrowej zostały one później wykorzystany w trakcie operacji Grapple, która została przeprowadzona rok później na Wyspie Bożego Narodzenia[7]. Operacja składała się z trzech testów, o nazwach operacyjnych Tadje, Biak i Taranaki. Pierwsze dwa testy zostały przeprowadzone na wieży, natomiast ostatnia została zdetonowana przy użyciu balonu, pod którym znajdował się zawieszony ładunek. Odpowiednio siła ładunku dla każdego testu wynosiła 0,93 kt, 5,67 kt i 26,6 kt[5]. W trakcie testu Tadje zostały użyte granulki kobaltu jako wskaźnik określający siłę eksplozji[10][11], później pojawiły się informacje jakoby Wielka Brytania prowadziła badania nad rozwojem bomb kobaltowych[11].

Główne testy w Maralinga[12]
Nazwa Data[13] Lokalizacja[5] Siła[5][13] Typ Wysokość
detonacji[14]
Operacja Buffalo
One tree 27 września 1956, 17:00 Nieprawidłowe parametry: {-29.87|N|-131.658|W} 12,9 kt Wieża 31 m
Marcoo 4 października 1956, 16:30 Nieprawidłowe parametry: {-29.883|N|-131.623|W} 1,4 kt Poziom gruntu 0,2 m
Kite 11 października 1956, 14:27 Nieprawidłowe parametry: {-28.89|N|-131.648|W} 2,9 kt Zrzut 150 m
Breakaway 22 października 1956, 00:05 Nieprawidłowe parametry: {-29.895|N|-131.604|W} 10,8 kt Wieża 31 m
Operacja Antler
Tadje 14 września 1957, 14:35 Nieprawidłowe parametry: {-29.891|N|-131.645|W} 0,93 kt Wieża 31 m
Biak 25 września 1957, 10:00 Nieprawidłowe parametry: {-29.894|N|-131.616|W} 5,67 kt Wieża 31 m
Taranaki 9 października 1957, 16:15 Nieprawidłowe parametry: {-29.896|N|-131.56|W} 26,6 kt Balon 300 m

Pozostałe badania

Oprócz dwóch głównych operacji badawczych, przeprowadzono także serie mniejszych badań, pomiędzy czerwcem 1956 a majem 1963 roku[1]. Pomimo że główne badania były jawne, pozostałe zostały przeprowadzone w całkowitej tajemnicy[15]. Drobne testy, które zostały przeprowadzone, przyczyniły się do dodatkowego skażenia radioaktywnego na obszarze Maralinga[16][17].

W trakcie trwania tych badań zostały zrealizowane cztery operacje o kryptonimach Kittens, Tims, Rats i Vixen[15]. We wszystkich tych operacjach łącznie przeprowadzono 700 testów, w trakcie których prowadzono badania eksperymentalne z udziałem plutonu, uranu i berylu[18]. W trakcie operacji Kittens przeprowadzono 99 prób, które zostały wykonane zarówno w Maralinga jaki i w Emu Field w okresie od 1953 do 1961 roku[13]. Badania w ramach operacji Kittens były prowadzone w celu rozwoju inicjatorów neutronowych przy użyciu polonu–210 i uranu[13]. Operacja Tims odbyła się w latach 1955–1963, w trakcie której przeprowadzono 321 badań z zastosowaniem uranu i berylu, jak również prowadzono badania na temat kompresji plutonu[13]. W ramach operacji Rats prowadzono testy dotyczące rozpraszania uranu w trakcie wybuchu, przeprowadzono 125 prób od 1955 do 1960 roku[13].

Operacja Vixen została przeprowadzona w celu zbadania wpływu pożaru lub wybuchów nienuklearnych na broń atomową[15]. Operacja została podzielona na dwie części. W trakcie pierwszej (Vixen A – przeprowadzono 31 testów), która odbyła się w latach 1959–1961, badano skutki przypadkowego pożaru oraz eksplozji na broń nuklearną przy użyciu około 1 kg plutonu[19]. Druga część operacji (Vixen B – przeprowadzono 12 testów) miała miejsce w latach 1960–1963 w ciągu której badano eksplozje materiałów wybuchowych na detonacje broni nuklearnej (typowe warunki, które mogą się pojawić w wyniku katastrofy lotniczej) przy użyciu 22 kg plutonu[19].

Ilość użytych pierwiastków do danego testu[20][21]
Lokalizacja Pu–239
(kg)
U–238
(kg)
Po–210
(TBq)
Sc–46
(TBq)
Pb–212
(TBq)
Ac–227
(MBq)
Be
(kg)
Operacja Kittens
Naya 120 210 0,75
Operacja Tims
Naya 1,2 172
Kuli 7400[c] >28[d]
Strefa TM50 90 9
Operacja Rats
Dodo 28 3,7 4,4
Naya 150[e] 15 75
Operacja Vixen A[f]
Wewak 0,41 4,8 4,5
Operacja Vixen A[g]
Wewak 0,57 >17 5 3,5
Operacja Vixen B
Taranaki 22 22 18

Krytyka i skutki

Krytyka

Wszystkie cztery testy przeprowadzone w ramach operacji Buffalo zostały skrytykowane w raporcie Królewskiej Komisji McClellanda z 1985 roku, która stwierdziła że testy odbyły się przy niekorzystnych warunkach atmosferycznych[10]. Chociaż operacja Antler została lepiej zaplanowana i zorganizowana niż wcześniejsza seria badań, średni opad promieniotwórczy z testu Taranaki przekroczył oczekiwane prognozy oraz w związku z przeprowadzeniem testu Tadje; komisja ustaliła, że personel obsługujący test został narażony na działalność aktywnego kobaltu-60[10].

W 2001 roku dr Sue Rabbit Rof z Uniwersytetu Dundee odkryła dokumenty potwierdzające wysyłanie australijskich żołnierzy na tereny skażone opadami promieniotwórczymi dzień po przeprowadzeniu detonacji w ramach każdego testu[22]. Rząd brytyjski przyznał się do wysyłania żołnierzy na skażone tereny[23]. Dr Sue Rabbit Rof stwierdziła, że „rząd brytyjski kłamał twierdząc, że nigdy nie używał ludzi jako królików doświadczalnych w eksperymentach z bronią jądrową prowadzonych w Australii”[h][24].

Skutki

W wyniku prowadzonych działań przeprowadzono w 1967 roku operację Brumby, której celem było zmniejszenie promieniowania na terenach, gdzie były prowadzone badania[1]. W ramach operacji próbowano zmniejszyć stężenie substancji promieniotwórczych poprzez obracanie i mieszanie powierzchniowej warstwy ziemi[25]. Dodatkowo zanieczyszczone plutonem pozostałości zostały zakopane w 22 betonowych sarkofagach[25].

W latach 80. XX wieku u niektórych żołnierzy australijskich i wśród aborygenów wystąpiły różne schorzenia, m.in. ślepota, owrzodzenia i choroby nowotworowe. Stowarzyszenia Atomic Veterans Association i Pitjantjatjara Council domagały się od rządu australijskiego przeprowadzenie badań, które miały ujawnić negatywne skutki prowadzonych prób atomowych na obszarze Maralinga. Rząd w 1985 roku powołał w tym celu Królewską Komisje McClellanda (ang. McClelland Royal Commission lub Royal Commission into British nuclear tests in Australia)[17].

Królewska Komisja McClellanda opublikowała swój raport w 1985 roku i stwierdziła, że istnieje zagrożenie opadami promieniotwórczymi w miejscach gdzie prowadzono testy, zwłaszcza w rejonach przeprowadzenia operacji Taranaki[16] i Vixen B. W wyniku próby Vixen B doszło do stopienia plutonu i powstania opadów promieniotwórczych, które rozprzestrzeniły się do atmosfery[25]. Opady promieniotwórcze pochodzące z tej operacji stały się główny źródłem skażenia radioaktywnego na badanym terenie[25]. Operacji Kittens w trakcie, której wykorzystano polon–210 i uranu, spowodowało stosunkowo duże skażenie radioaktywne miejsca gdzie przeprowadzono badania[13].Według zaleceń Komisji McClellanda została powołana Technical Assessment Group (TAG) z zadaniem utworzenia programu, który miał zmniejszyć skutki prób nuklearnych[25].

Plan TAG został zatwierdzony w 1991 roku, a pierwsze prace rozpoczęły się pięć lat później, natomiast zakończone zostały w 2000 roku. Łączny koszt operacji wyniósł 108 mln dolarów amerykańskich (wartość z roku 1999)[16][26]. Na terenach najbardziej zdegradowanych 350 000 m³ ziemi i gruzu zostało usuniętych z obszaru o powierzchni ponad 2 km² i zostały zakopane pod powierzchnią ziemi. Ponadto jedenaście dołów z gruzem zostało poddane procesowi witryfikacji. Większość obszaru (około 3200 km²) jest obecnie dostępną i bezpieczną strefą, około 120 km² uważanych jest za bezpieczny obszar ale nie nadaje się do stałego przebywania[16]. Alan Parkinson zaobserwował u aborygenów żyjących w wpół–tradycyjnym stylu życia, że otrzymują oni dawkę 5 mSv/rok (czyli pięciokrotnie większą dawkę od dopuszczalnej normy); natomiast na powierzchni 120 km², która została uznana za strefę nie nadającą się do stałego zamieszkania dopuszczalne normy zostały przekroczone trzynastokrotnie[27].

Według badań przeprowadzonych przez Departament ds. Weteranów wynika, że australijscy żołnierze otrzymali niewielkie dawki promieniowania. Jedynie 2% z nich otrzymało większe dawki, niż dopuszczają obecne australijskie normy dla osób zawodowo narażonych na czynniki promieniotwórcze w skali roku (20 mSv)[28]. Jednak wyniki te są kwestionowane, ponieważ wg British Nuclear Test Veterans Association, który przeprowadził analizę w roku 1999 wynika, że 30% uczestników testów zmarło głównie w latach 50. XX wieku na nowotwory[29].

Przez wiele lat rząd australijski nie udzielał rekompensaty osobom, które w wyniku prowadzonych operacji zachorowały na raka. Jednak po decyzji rządu brytyjskiego z 1988 roku, który postanowił udzielić rekompensat dla swoich żołnierzy, rząd australijski wynegocjował odszkodowanie dla kilku swoich żołnierzy cierpiących na dwie konkretne choroby: białaczkę (z wyjątkiem białaczki limfatycznej) i wyjątkowo rzadko występującego szpiczaka mnogiego[30].

Przesiedlenia i brak zgody dostępu dla Aborygenów – Tjarutja – do pierwotnie zamieszkałych terenów przyczyniły się do dezintegracji społecznej tej grupy, która obserwowana jest również współcześnie. Obecnie wśród aborygenów występuje nadużywanie alkoholu, stosowanie wziewnych środków odurzających, obserwuje się przestępczość wśród nieletnich oraz dochodzi do starć z policją stanu Australia Południowa[4]. W 1994 roku rząd australijski wypłacił rekompensatę w wysokości 13,5 miliona dolarów amerykańskich dla rdzennej ludności (Tjarutja) zamieszkujących obszar Maralinga z grupy etnicznej Pitjantjatjara[16].

W kulturze

Wydarzenia z Maralinga są tematem sztuki pod tytułem The Career Highlights of the Mamu autorstwa Murray Bramwell wykonanej przez zespół Adelaide Festival of Arts w lutym i marcu 2002 roku. Sztuka opowiada historię aborygenów z grupy Tjuntjuntjara, którzy żyli na pustyniach Australii Południowej i Australii Zachodniej. Opisuje ich doświadczenia związanie z brytyjskimi testami nuklearnymi na obszarze Maralinga i Emu Field. Starszyzna plemienna opisuje wymarsz z obszaru śmierci i chorób oraz powrót rdzennych mieszkańców na tereny skażone[31][32].

W 2009 roku wydawnictwo Allen & Unwin opublikowało książkę pt. Maralinga: The Anangu Story autorstwa plemion Yalata & Oak Communities[i] w współpracy z Christobel Mattingley. Książka opisuje historie i kulturę tego regionu. W 2010 roku otrzymała nagrodę od organizacji Children's Book Council of Australia[33].

Album pt. Totem and Ore autorstwa B. Wongara prezentujący zbiór fotografii obrazujących wydobycie uranu i brytyjskie testy atomowe i ich wpływ na plemiona aborygenów.

W 1987 roku ukazał się film pt. Ground Zero (inny tytuł – Raport, pol. Obszar zero[34]) w reżyserii Bruce Mylesa i Michaela Pattinsona. Nagradzany przez Australian Film Institute Awards w 1987 roku oraz na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Berlinie w 1988 roku[35].

  1. Wg Parkinsona (MAPW 2000) siła zdetonowanych ładunków wynosiła odpowiednio: One Tree – 15 kt, Marcoo – 1,5 kt, Kite – 3 kt i Breakaway – 10 kt.
  2. Rzutu dokonał bombowiec Vickers Valiant o numerze bocznym WZ366. W skład załogi wchodzili pilot mjr E.J.G. Flavell, płk. lotnictwa Menaul, kpt. lotnictwa Ledger, kpt. lotnictwa Stacy, oficer lotnictwa Spencer i oficer pilot Ford z 49. Eskadry RAF.
  3. Wg. Cornisha (1986) użyto 7700 kg uranu.
  4. Wg. Cornish (1986) użyto około 70 kg berylu.
  5. Wg. Cornish (1986) użyto 170 kg uranu.
  6. Informacje do części testu badającego wpływ przypadkowego pożaru.
  7. Informacje do części testu badającego wpływu przypadkowej eksplozji.
  8. W wersji oryginalnej: „it puts the lie to the British government's claim that they never used humans for guinea pig-type experiments in nuclear weapons trials in Australia”.
  9. Yalata Communities i Oak Communities są to wspólnoty aborygeńskie w Australii Południowej.
  1. a b c d Key events in the UK atmospheric nuclear test programme (ang.). UK Ministry of Defence. [dostęp 2011-01-04].
  2. Atomic Weapons Tests w: Federation and Meteorology (ang.). [dostęp 2011-01-05].
  3. Fact sheet 129: British nuclear tests at Maralinga (ang.). [dostęp 2011-01-06].
  4. a b A toxic legacy: British nuclear weapons testing in Australia w: Grabosky: Wayward governance: illegality and its control in the public sector. Canberra: Australian Institute of Criminology, s. 235–253. ISBN 0-642-14605-5.
  5. a b c d Nuclear Explosions from Great Britain 1945–1998 (ang.). Swiss Seismological Service, 2003-02-05. [dostęp 2011-01-06].
  6. a b VII: Servicer Career – Britain's Nuclear Deterrent. W: Eric B. Morgan: Vickers Valiant – The First of the V-Bombers. Aerofax, 2002, s. 74. ISBN 1-85780-134-2.
  7. a b c Steve Connor. Echoes of Britain's bomb test. „New Scientist”, s. 10 - 12, 4 października 1984. Londyn: Reed Business Information Ltd. 
  8. Atomic Weapons Tests—Buffalo 1, 2, 3 and 4 (ang.). Federation and Meteorology. [dostęp 2011-08-27].
  9. Nuclear weapons proliferation in South Australia 1945–1965 (ang.). Conservation Council of South Australia. [dostęp 2011-08-27].
  10. a b c Royal Commission into British Nuclear Tests in Australia (ang.). 2003-02-05. [dostęp 2011-08-27].
  11. a b Lorna Arnold: A Very Special Relationship: British Atomic Weapon Trials in Australia. Londyn: Her Majesty's Stationery Office, 1987. ISBN 0-11-772412-2.
  12. Michael Carter: Australian Participants in British Nuclear Tests in Australia, Vol 1: Dosimetry. Commonwealth of Australia, 2006, s. 3.
  13. a b c d e f g Australian Participants in British Nuclear Tests in Australia 2006 – Dosimetry. Australian Department of Veterans' Affairs, s. 7. [dostęp 2008-12-02].
  14. John Townsend: Historical Fallout: British nuclear testing in Australia and the nature of sience. [dostęp 2011-08-29].
  15. a b c John Keane: Maralinga's afterlife (ang.). The Age, 2003-05-11. [dostęp 2011-08-27].
  16. a b c d e Maralinga rehabilitation project (ang.). Australian Department of Education, Science and Training. Archived from the original. [dostęp 2008-12-02].
  17. a b Sujatha Fernandes: Maralinga: nuclear testing in Australia (ang.). [dostęp 2011-08-27].
  18. A. Rondon: Poison Fire, Sacred Earth: Testimonies, Lectures, Conclusions. World Uranium Hearing, Salzburg 1992 (ang.). New York: International Action Center (Reprint: Ratical.org). pp. 175–176.. [dostęp 2011-08-27].
  19. a b Atomic Weapons Tests—Minor Trials in: "Federation and Meteorology" (ang.). [dostęp 2011-08-27].
  20. Australian participants in British nuclear tests in Australia — Vol 1: Dosimetry (ang.). Commonwealth of Australia, 1985. [dostęp 2011-09-02].
  21. I: Background to clean-up. W: Rehabilitation of former nuclear test sites at Emu and Maralinga (Australia). Commonwealth of Australia: Department of Education, Science and Training, 2002, s. 13. ISBN 0642 77328 9.
  22. dr Sue Rabbit Roff: Evidence uncovered about Maralinga experiment (ang.). Australian Broadcasting Corporation, 2006-05-11. [dostęp 2011-08-27].
  23. Australia confronts UK over N-tests (ang.). BBC, 2006-05-11. [dostęp 2011-08-27].
  24. Maralinga revelations (ang.). Australian Broadcasting Corporation, 2006-05-11. [dostęp 2011-08-27].
  25. a b c d e Maralinga (ang.). Australian Radiation Protection and Nuclear Safety Agency. [dostęp 2011-08-27].
  26. Richard Broinowski: Fact or Fission: The Truth About Australia's Nuclear Ambitions. Scribe Publications, 2003, s. 177.
  27. Alan Parkinson: Maralinga: The Clean-Up of a Nuclear Test Site (ang.). International Physicians for the Prevention of Nuclear War. [dostęp 2011-08-28].
  28. Australian Participants in British Nuclear Tests in Australia 2006 – Dosimetry (ang.). Australian Department of Veterans' Affairs. pp. 145.. [dostęp 2008-12-02 2011-08-28].
  29. Do atomic test victims deserve compensation? (ang.). The Times. [dostęp 2011-08-28].
  30. Richard Broinowski: Fact or Fission: The Truth About Australia's Nuclear Ambitions. Scribe Publications, 2003, s. 178.
  31. The Career Highlights of Mamu (ang.). Flindrs University. [dostęp 2011-08-28].
  32. Richard Broinowski: Fact or Fission: The Truth About Australia's Nuclear Ambitions. Scribe Publications, 2003, s. 175–176.
  33. Maralinga: The Anangu Story (ang.). Message Stick. [dostęp 2011-08-28].
  34. Raport/Ground Zero (pol.). filmweb.pl. [dostęp 2011-08-28].
  35. Berlinale: 1988 Programme (niem.). berlinale.de. [dostęp 2011-08-28].

Szablon:Link GA