Главная страница

Szablon:Władca kraju infobox Borso d'Este (ur. 1413 - zm. 20 sierpnia 1471) - senior, a następnie książę Ferrary z rodu d'Este (1450-1471).

Dzieciństwo

Borso był nieślubnym synem Mikołaja III i Stelli dei Tolomei dell'Assasino. Związek Mikołaja ze Stellą trwał prawie 18 lat, w tym czasie urodziła mu ona trzech synów: Hugona (1405), Leonnela (1407) i Borsa w 1413 roku. Mikołaj wychowywał synów Stelli bardzo troskliwie i wśród nich upatrywał swego następcę. W 1406 roku zmarła żona Mikołaja III Gigliola i ferraryjczycy spodziewali się, że Mikołaj poślubi Stellę. Ten jednak zwlekał i ostatecznie w 1418 roku, w wieku 35 lat poślubił Parisinę de Malatesta, córkę Andrzeja de Malatesta i Lukrecji degli Ordelatti z Rawenny. Stella umarła rok później ze zgryzoty. Jej śmierć nie zmieniła stosunku Mikołaja do zrodzonych z niej synów. Nadal uważał ulubionego Hugona za swego następcę i trzymał go u swego boku, a młodszym Leonellowi i Borsowi zapewnił staranne wykształcenie[1]. Nie szczędząc pieniędzy na najdroższe stroje, konie i sokoły dla najstarszego syna, Leonella, podobnie jak jego młodszego brata Borsa i zrodzonego z Katarzyny degli Albersani - Meliadusa, Mikołaj od dzieciństwa przyzwyczajał do oszczędności. Gdy w 1424 roku wybuchła w Ferrarze zaraza morowa, wyprawił Meliadusa i Borsa z miasta i wydał ścisłe zarządzenia, co do ilości służby, jaką im wolno wziąć ze sobą, nakazał również ich kamerlingom, by panowie nie przyjmowali przyjaciół na obiady. Ojciec powziąwszy wiadomość o romansie swojej drugiej żony Parisiny z synem Hugonem, nakazał oboje wtrącić do wieży i następnej nocy (z 21 na 22 maja 1425) stracić[2]. Po śmierci Mikołaja III w 1441 roku władzę objął Leonello[3].

Markiz Ferrary

Borso objął władzę nad Ferrarą po śmierci swego brata, Leonella, 1 października 1450 roku[3]. Władał państwem pokojowo, dzięki szczęśliwemu zbiegowi okoliczności i własnej zręczności. We wszelkich zawikłaniach politycznych zachowywał neutralność. Kilkakrotnie sąsiedzi prosili go o rozsądzenie spraw spornych mogących doprowadzić do wybuchu wojny. Bez rozlewu krwi, powiększył swoje państwo, dzięki wygaśnięciu rodu Viscontich w Mediolanie. Papież Paweł II mówił o nim, że bez szpady i pieniędzy, idąc z sokołem na polowanie, wydaje wojnę komu chce i prowadzi ją skuteczniej niż kto inny z pięcioma tysiącami rycerzy[4].

Borso dbał o sprawiedliwość w swoim państwie. Wstawał codziennie bardzo wcześnie i odmówiwszy ze swym kapelanem pacierze i modlitwy do Madonny, wychodził na miasto, otoczony swoimi radcami i sekretarzami. Wymierzał wówczas sprawiedliwość w mniej ważnych sprawach. Pewnego razu marszałek dworu nie zapłacił rzemieślnikom za pracę wykonaną dla zamku. Ci zwrócili się do Borsa, który sprawę oddał do sądu, uznał się winnym i kazał zwrócić rzemieślnikom, co się im należało. Ponieważ Ferrara wydawał mu się zbyt płaska nakazał usypać kopiec w Montesanto. Sporo budował - ufundował słynną ferraryjską Certozę, umocnił mury miasta, w 1458 roku przebudował pałac Schifanoia. Choć nie był tak uczony jak Leonello wspierał profesorów uniwersytetu, kupował rzadkie księgi, zajął się też gorąco wprowadzaniem sztuki drukarskiej w Ferrarze. Był mistrzem w zapewnianiu sobie rozgłosu. Jeden z kronikarzy zapewniał: Turcy i Indianie uważali go za jedynego księcia całych Włoch[5].

W odróżnieniu od innych członków swego rodu zachowywał obojętność w stosunku do kobiet i nigdy się nie ożenił. Miał dwie namiętności: polowanie i otaczanie się zbytkiem. Miał najlepsze konie, sokoły i psy. Zamek urządził z nadzwyczajnym przepychem i chętnie podejmował w nim gości. Sam chodził ubrany bardzo bogato: w złociste brokaty, w brokatowe lub atłasowe spodnie i wysoki, spiczasty beret wyszywany złotem i klejnotami. Był bardzo szczodry dla przyjaciół - Teofilowi Calcagninie - kazał wystawić pałac. Uwagę historyków przykuwają dwa wydarzenia z czasów jego panowania: przyjęcie cesarza Fryderyka III w Ferrarze i pobyt w Rzymie w 1471 roku[6].

Książę Modeny i Reggio

Statua Borsa d'Este przed pałacem municypalnym

Z początkiem 1452 roku cesarz Fryderyk III wybrał się z dwoma tysiącami ludzi, w towarzystwie arcyksięcia Alberta i króla Władysława na koronację do Rzymu. Jako że nie opływał w złoto, chętnie rozdawał po drodze tytuły, aby zasilić swój skarbiec. Borso od dawna chciał zostać księciem, dołożył więc starań by ująć cesarza świetnym przyjęciem. Wyjechał naprzeciw niego otoczony możnowładcami i szlachtą aż do Adygi. Gościł potem cesarza przez dziesięć dni. Podarował mu 50 swoich najpiękniejszych koni i 50 najlepszych sokołów. Hojnie też obdarował członków jego świty. Ujął tym tak cesarza, że ten w drodze powrotnej przyznał mu upragniony tytuł księcia Modeny i Reggio. Tytułu księcia Ferrary nie mógł mu nadać, leżał on bowiem w gestii papieża, którego markiz był lennikiem. Papieże niechętnie zaś patrzyli na wzrost potęgi Estów[7].

Uroczystość nadania tytułu tytułu książęcego odbyła się w dzień Wniebowstąpienia, 18 maja. W wigilię święta na zamku odbył się wielki festyn, na którym tańczył sam cesarz. Na placu przed katedrą ustawiono namiot z płótna, przed którym stanął tron kryty złotym brokatem. Na trybunach i w oknach zgromadziły się tłumy widzów. Borso wjechał na plac w ubraniu ze złotego brokatu, z łańcuchem na szyi o wartości 20.000 florenów. Przed księciem jechało czterystu szlachty, za nim niesiono miecz książęcy[7]. Gdy wjeżdżał na plac tłum krzyczał: Borso, Borso, Duca, Duca. Przed namiotem cesarskim Borso zsiadł z konia i wstąpił na trybunę, gdzie cesarz mianował go księciem Modeny i Reggio i hrabią Rovigo. Po czym ubrano go w długi karmazynowy płaszcz, obszyty gronostajami i czerwony beret, a do ręki włożono złote berło i nagi miecz, a pod stopy złożono mu sztandary trzech miast, nad którymi miał panować. Następnie cały orszak udał się do katedry, gdzie nowy książę przed głównym ołtarzem złożył przysięgę wierności cesarzowi i ofiarował mu na znak hołdu klejnot z siedmioma kamieniami wartości 40.000 florenów[8].

Po odjeździe cesarza, Borso udał się w tryumfalną podróż po nowym księstwie, w otoczeniu rycerstwa i tysiąca zbrojnych. Wszędzie. Wszędzie witano, go okrzykami: Duca! Duca!, biciem w dzwony, śpiewem i muzyką. W Modenie i Reggio wyszły mu naprzeciw tysiące dzieci z kwiatami. W Reggio specjalne alegoryczne przedstawienie przygotował na cześć księcia Malatesta Ariosti[8].

Książę Ferrary

Marzeniem Borsa było zostać jeszcze księciem Ferrary. Gdy więc papież Pius II 17 maja 1459 roku przejeżdżał przez Ferrarę, w drodze do Mantui, gdzie przygotowywał wyprawę przeciw Turkom, Borso obiecał papieżowi 300.000 florenów na ten cel[8]. Powitał go przed miastem i wręczył klucze do Ferrary. Przez 11 dni podejmował go z przepychem, a na odjezdnym obdarował zastawą stołową o wartości 8.000 florenów. Powracającemu z Mantui papieżowi zgotował jeszcze świetniejsze przyjęcie[9], ale papież odmówił Borsowi tytułu i pozostał w Ferrarze tylko przez jeden dzień. Po śmierci Piusa II, tytuł księcia Ferrary przyznał wreszcie Borsowi w 1471 roku, przychylniejszy mu papież Paweł II[10].

Uroczyste nadanie tytułu miało miejsce w Rzymie w Wielkanoc 1471 roku. Borso wyruszył z Ferrary 13 marca w siedemset koni i po siedemnastu dniach przybył do Rzymu. Witało go przed Porta del Poppolo 17 kardynałów, skąd specjalnie na jego przyjazd udekorowanymi ulicami przeprowadzono go w pobliże Watykanu do pałacu kardynała Longeuil[10]. 15 kwietnia w bazylice świętego Piotra papież osobiście nadał Borsowi tytuł książęcy. Po Kyrie książę złożył przysięgę wierności papieżowi, Tomasz, despota Morei opasał go mieczem, a Konstanty Sforza i signor Napoleon Orsini przymocowali mu złote ostrogi, na znak prawdziwego rycerstwa[11]. Po ceremonii pasowania na rycerza Kościoła Borso przyjął komunię, po czym nastąpił właściwy akt nadania tytułu księcia: ubrano go w płaszcz z karmazynowego adamaszku i zawieszono na ramionach kołnierz gronostajowy, a papież włożył księciu na głowę mitrę oveta, spiczastą z klapami spadającymi na uszy, ozdobioną perłami i pięknym rubinem. Następnego dnia papież wręczył księciu złotą różę cnoty i wydał na jego cześć ucztę[12]. Po uczcie przyjął Borsa na poufnej audiencji. Jej przebieg nie jest znany, domyślano się jednak, że papież zamierzał zwołać do Ferrary nowy sobór i nad tym konferował z księciem[13].

Borso bawił w Rzymie przeszło miesiąc. Nabawił sie w Wiecznym Mieście febry i chory przybył do Ferrary. Zmarł 19 sierpnia, zapewniwszy wcześniej swemu bratu, Herkulesowi następstwo tronu. Został pochowany w Certozie[13].

Mecenas

Rządy Borsa przyniosły koniec panowania łaciny w Ferrarze. Książę zajmował się intrygami politycznymi, polowaniami, organizowaniem festynów. Łaciny nie umiał i o łacinników mało dbał, choć na uniwersytet pieniędzy nie skąpił. Powoli więc łacinnicy, albo wymierali, albo szli na obce dwory, ci którzy pozostali, aby się przypodobać księciu tłumaczyli utwory łacińskie i greckie na język włoski. Przetłumaczono w tym czasie: Żywoty Plutarcha, Listy Cycerona, dzieła Appiana, Prokopa, Herodota, Ksenofonta, Plauta, Apulejusza i wielu innych[14]. Z rozwojem języka włoskiego wiąże się też wzrost zamiłowania do francuskich romansów. Z katalogu książęcej biblioteki wynika, że rodzina książęca i dworzanie czytali: Gothofreda de boion, Galootha le Bruna, Meliadusa, Tristana in lingua gallica, Lancelota, Grala, Merlina. Markizom nie można było sprawić większej przyjemności niż gdy się ich porównywało do rycerzy króla Artura[15].

Jedynym głośnym humanistą na dworze Borsa był Ludovico Carbone (1435-1482), autor czterech ksiąg poezji, którego Strozzi chwalili jako znakomitego poetę i profesora, a który sam szczycił się ułożeniem 10.000 wierszy i tym, że za jego życia nie umarł żaden sławny człowiek, ani żadna panna ze znakomitego domu nie wyszła za mąż, żeby on tego nie opisał wierszem. Z dworem Borsa pozostawał również związany Michał Savonarola, autor Practica major, encyklopedii ówczesnej wiedzy medycznej[16].

Za czasów Borsa ustał wpływ obcych malarzy na malarstwo ferraryjskie. Z wyjątkiem Piera della Francesca, który pracował dla księcia w 1451 roku, nie zapraszano innych artystów. Powstanie szkoły ferraryjskiej w malarstwie wiąże się z działalnością Cosimo Tury (1429/1430-1495). Tura po śmierci nadwornego malarza Estów Angela da Siena został "malarzem od wszystkiego": malował kartony do kobierców tkanych na sposób flamandzki, na pokrycie ławek, na kapy do łóżek. Ozdabiał skrzynie, końskie rzędy, a nawet bucentaura, którym Borso wypłynął na spotkanie księcia mediolańskiego w 1462 roku. Kiedy w 1467 roku powrócił po dwuletniej nieobecności, poświęconej namalowaniu fresków w bibliotece w Mirandoli, książę zlecił mu ozdobienie freskami wielkiej sali pałacu Schifanoia, a następnie kaplicy zamkowej w Belriguardo. Borso umarł zanim Tura ukończył freski w Belriguardo, a mistrz oddał mu ostatnią przysługę ozdabiając jego katafalk. Równolegle z pracami w kaplicy zamkowej Tura malował dwa ze swych najsłynniejszych obrazów: Świętego Jerzego i Zwiastowanie[17].

  1. Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 22-23.
  2. Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 23-24.
  3. a b Ch. Cawley: Mikołaj III Medieval Lands.
  4. Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 47.
  5. Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 48-49.
  6. Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 49.
  7. a b Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 50.
  8. a b c Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 51.
  9. Tym razem Borso wypłynął naprzeciw Piusowi II otoczony tysiącem bark z chorągiewkami i muzyką. Na brzegu czekały na papieża ubrane na biało dzieci, które rzucały wieńce i kwiaty. Ulice były wysypane kwiatami, a na placu przed katedrą zrobiono długi pomost, którym papież mógł przejść z pałacu do katedry
  10. a b Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 52.
  11. Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 53.
  12. Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 54.
  13. a b Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 55.
  14. Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 56.
  15. Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 57.
  16. Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 57-60.
  17. Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. s. 391-392.

Bibliografia

  • Ch. Cawley: Medieval Lands. Foundation for Medieval Genealogy, 2006–2007.
  • Kazimierz Chłędowski: Dwór w Ferrarze. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1958.
  • Muratori, Ludovico Antonio (1717). Delle antichità Estensi. Modena.
  • Pigna, G.B. (1570). Historia dei Principi d'Este. Ferrara.
  • Chiappini, Luciano (2001). Gli Estensi. Mille anni di storia. Ferrara.

Szablon:Poprzednik Następca Szablon:Poprzednik Następca