Главная страница

{{{rodzaj}}}
{{{imię}}}

Bogumił Leszczyc
{{{tytuły}}}
[[Plik:{{{grafika}}}|240x240px|alt=Ilustracja|{{{podpis grafiki}}}]]
{{{podpis grafiki}}}
Data i miejsce urodzenia {{{data urodzenia}}}
{{{miejsce urodzenia}}}
Data i miejsce śmierci {{{data śmierci}}}
{{{miejsce śmierci}}}
Czczony przez {{{kościół}}}
Beatyfikacja {{{data beatyfikacji}}}
{{{miejsce beatyfikacji}}}
przez {{{beatyfikujący}}}
Kanonizacja {{{data kanonizacji}}}
{{{miejsce kanonizacji}}}
przez {{{kanonizujący}}}
Wspomnienie {{{wspomnienie}}}
Atrybuty {{{atrybuty}}}
Patron {{{patron}}}
Szczególne miejsca kultu {{{miejsce kultu}}}
[[Plik:{{{faksymile}}}|130x100px|alt=Faksymile|]]

Bogumił z Dobrowa, Bogumił Leszczyc (zm. pod koniec XII wieku) – błogosławiony Kościoła katolickiego (czczony również jako "święty"), arcybiskup gnieźnieński, pustelnik[1]. Według hipotezy Władysława Semkowicza utożsamiany z arcybiskupem Piotrem[2].

W miarę pewne informacje na jego temat ograniczają się do tego, że należał do szlacheckiej rodziny Leszczyców, przez kilka lat sprawował urząd arcybiskupa gnieźnieńskiego i jako arcybiskup nadał cystersom część swoich dóbr rodowych w Wielkopolsce na wsparcie ich misji w Prusach (tzw. fundacja dobrowska). Dokument księcia wielkopolskiego Władysława Odonica z 29 czerwca 1232 dotyczący tej fundacji jest zarazem jedynym, który wymienia jego imię[3], jego autentyczność nie budzi jednak wątpliwości. Zgodnie z akceptowaną na ogół tradycją po kilku latach ustąpił ze stanowiska metropolity i wycofał się do pustelni w Dobrowie, gdzie zmarł. W literaturze nie ma zgody co do dokładnego czasu życia i posługi arcybiskupiej Bogumiła.

Hipotezy dotyczące Bogumiła

Żywot według Damalewicza

Ksiądz Stefan Damalewicz w swoim Żywocie św. Bogumiła (1661) spisanym na potrzeby procesu kanonizacyjnego utrzymywał, że Bogumił urodził w Koźminie, wywodził się z rodu Porajów i był krewnym św. Wojciecha oraz urzędującego w latach 1149–67 arcybiskupa Janika. W 1167 został jego następcą na arcybiskupstwie gnieźnieńskim, wsławił się wieloma znakomitymi czynami, po czym w 1172 złożył rezygnację na ręce papieża Aleksandra III. Resztę życia spędził w założonej przez siebie pustelni w Dobrowie, gdzie zmarł w 1182 w opinii świętości. Tej wersji żywota Bogumiła jeszcze w XIX wieku bronił ksiądz Jan Ignacy Korytkowski[4].

W rzeczywistości przynależność Bogumiła do rodu Porajów jest bardzo wątpliwa. Zarówno treść dokumentu z 1232, jak i kryterium imionowe wskazują raczej na pochodzenie z rodu Leszczyców[5]. Chronologia podana przez Damalewicza jest z całą pewnością przynajmniej częściowo błędna. Wiadomo bowiem, że arcybiskup Janik zmarł najwcześniej w 1168, a być może dopiero w 1176[6]. Z kolei domniemana rezygnacja Bogumiła na ręce Aleksandra III w 1172 wydaje się zupełnie nieprawdopodobna, gdyż Polska popierała w tym czasie antypapieża Kaliksta III[7]. Nie da się jednak wykluczyć, że chronologia księdza Damalewicza wymaga jedynie nieznacznej korekty. W materiale źródłowym dotyczącym arcybiskupów gnieźnieńskich istnieje bowiem luka między 1167/68, gdy Janik występuje po raz ostatni, a 1177, gdy w źródłach pojawia się po raz pierwszy abp Zdzisław[8]. Gnieźnieński pontyfikat Bogumiła mógłby więc przypadać na początek lat 70. XII wieku[9].

Hipoteza Wojciechowskiego

Tadeusz Wojciechowski w 1904 utożsamił Bogumiła z arcybiskupem Bogumiłem, którego zgon w roku 1092 odnotował tzw. Rocznik świętokrzyski dawny. W dość długim i skomplikowanym wywodzie[10] próbował on wykazać, że Bogumił około 1080 musiał ustąpić na rzecz znanego z jednego z "żywotów św. Ottona z Bambergu" niemieckiego opata Henryka. Jego rezygnację Wojciechowski połączył ze wspomaganym rzekomo przez Niemców (w osobie opata Henryka) i Czechów spiskiem przeciwko Bolesławowi Szczodremu, w wyniku którego doszło do usunięcia go z tronu. W konsekwencji Polska pod rządami nowego władcy Władysława Hermana przeszła do obozu popierającego antypapieża Klemensa III, a Bogumił, zwolennik króla i papieża Grzegorza VII, ustąpił z urzędu i resztę życia spędził w pustelni. Jego miejsce zajął opat Henryk, dla którego była to nagroda za wsparcie spisku. W ten sposób Wojciechowski odniósł podanie o bł. Bogumile jako byłym arcybiskupie i pustelniku do żyjącego w XI wieku arcybiskupa o tym imieniu.

Słabą stroną tej hipotezy było to, że w żaden sposób nie dawała się pogodzić z poświadczoną w dokumencie z 1232 fundacją dobrowską Bogumiła na rzecz zakonu cystersów, który pojawił się w Polsce dopiero około 1140/50. Wojciechowski argumentował, że imię Bogumiła jest wymienione jedynie w części narracyjnej przywileju z 1232, a nie w części dotyczącej dokonywanej wówczas czynności prawnej, w związku z czym odrzucił zawarte tam informacje jako niewiarygodne, nie omieszkał przy tym zauważyć, że sam dokument znany jest tylko z późniejszych kopii[11]. Jeden ze zwolenników hipotezy Wojciechowskiego, Henryk Likowski, posunął się do otwartego zakwestionowania autentyczności tego przywileju, co jednak jest nie do utrzymania, gdyż w 1939 odnaleziono oryginał[12]. Pozostałe elementy tej hipotezy, związane z obaleniem Bolesława Szczodrego, mają wątłą podstawę źródłową, a w znacznej mierze są jedynie domysłami autora. W szczególności brak dowodów na ingerencję niemiecką i udział opata Henryka w obaleniu króla Bolesława. Dyskusyjne jest także, czy Henryk w ogóle był kiedykolwiek arcybiskupem gnieźnieńskim. Generalnie, hipoteza Wojciechowskiego, choć przyjęta przez niektórych badaczy (np. W. Abrahama) nie zdobyła szerszego uznania[13].

Bogumił Piotr

Dużo większą popularnością cieszyła się zaproponowana przez Władysława Semkowicza i poparta przez kilku innych uczonych (m.in. S. Kozierowskiego i S. Zakrzewskiego) hipoteza o identyczności bł. Bogumiła z arcybiskupem Piotrem z lat 1187–99[14]. Zakładała ona, że Bogumił to imię świeckie, a Piotr imię zakonne lub arcybiskupie tego metropolity. Bazowała ona na następujących obserwacjach[15]:

  • Zarówno Bogumił, jak i Piotr są uważani za dobrodziejów zakonu cysterskiego; w przypadku Piotra jest to dobrze udokumentowany fakt;
  • Wincenty Kadłubek w swojej kronice nie wymienia arcybiskupa Bogumiła, choć wymienia wszystkich pozostałych znanych ze źródeł metropolitów z II połowy XII wieku, przy czym szczególne pochwały kieruje pod adresem arcybiskupa Piotra, co wskazuje, że może on być identyczny z późniejszym błogosławionym;
  • Według jednej z dobrowskich legend[16] Bogumił był arcybiskupem przez 12 lat, co pokrywa się z ustalonym 12-letnim pontyfikatem Piotra (1187–99)[17].

Odnośnie dokumentu z 1232 przyjmowano, że być może imię Bogumiła zostało tam wpisane dopiero w XIV-wiecznej kopii tego dokumentu w miejsce imienia Piotra[18].

Hipotezę o Bogumile-Piotrze przyjął także historyk archidiecezji poznańskiej J. Nowacki i rozwinął ją w oparciu o spisaną w końcu XVI wieku relację Adama Szadka o początkach opactwa cysterskiego w Koprzywnicy. Według tej relacji Piotr, pierwszy opat Koprzywnicy, został najpierw biskupem poznańskim, a następnie arcybiskupem gnieźnieńskim. Uznając, że chodzi tu właśnie o Bogumiła-Piotra, przyjął on następującą chronologię dla jego życia[19]:

  • 1135 – narodziny
  • 1185 – opat w Koprzywnicy
  • 1186 – biskup poznański
  • 1187 – arcybiskup gnieźnieński
  • 1198 lub 1199 – rezygnacja
  • 1204 – śmierć

Chronologia ta jest do dziś szeroko rozpowszechniona w katolickiej hagiografii[20][21][22][23].

Bogumił jako arcybiskup w latach 80. XII w.

W nowszych opracowaniach[24] kwestionuje się identyczność Bogumiła z Piotrem i powraca częściowo do tradycyjnej wersji, traktującej go jako odrębną osobę działającą w II połowie XII wieku. Skreśla się go też z listy biskupów poznańskich[25]. Przeciw identyfikacji Bogumiła z Piotrem świadczą przede wszystkim dokumenty wskazujące na ich przynależność rodową. Choć sprawę trudno uważać za ostatecznie rozstrzygniętą, wydaje się, że arcybiskup Piotr należał do rodu Łabędziów, podczas gdy Bogumił niemal na pewno był Leszczycem[26]. Nie do utrzymania są wysuwane przez zwolenników obu poprzednich hipotez zastrzeżenia dotyczące autentyczności przywileju Władysława Odonica z 1232, gdyż w 1939 odnaleziono oryginał dokumentu[27]. Podważa się także rok 1187 jako datę rozpoczęcia posługi arcybiskupiej przez Piotra; data ta była ważnym elementem hipotezy o Bogumile-Piotrze, gdyż dawała mu, zgodnie z jedną z dobrowskich legend, 12-letnie rządy na arcybiskupstwie w Gnieźnie. W rzeczywistości jest ona oparta wyłącznie na słabo udokumentowanych domysłach Wojciecha Kętrzyńskiego, który analizując dokument patriarchy Monacha dla kolegiaty bożogrobców w Miechowie oraz tzw. album miechowski zawierający listę dobrodziejów Miechowa (oba z około 1198) doszedł do następujących wniosków[28]:

  1. Abp Zdzisław po raz ostatni występuje na wspomnianym przez patriarchę zjeździe w miejscowości Spirzou, który według Kętrzyńskiego odbył się w kwietniu 1186;
  2. W albumie miechowskim abp Piotr jest wymieniony przed konsekrowanym na początku 1186 biskupem krakowskim Gedką, co świadczy, że:
    • został on dobrodziejem kolegiaty przed lub ewentualnie równocześnie z Gedką,
    • ponieważ Gedko, jak można domniemywać, został tam wpisany w początkach swych rządów, a więc około 1187, to również abp Piotr musiał być już wówczas arcybiskupem gnieźnieńskim.

W ten sposób Kętrzyński "ustalił", że zmiana na arcybiskupstwie gnieźnieńskim (śmierć Zdzisława i nominacja Piotra) miała miejsce mniej więcej na przełomie 1186/87.

Odnośnie powyższych tez[29]:

  1. Nie wiadomo, kiedy się odbył zjazd w Spirzou (Świerzym Górnym?), gdyż dokument patriarchy tego nie podaje, i nie ma powodów, by datę zaproponowaną przez Kętrzyńskiego (1186) uważać za szczególnie prawdopodobną; najnowsze badania skłaniają się ku datowaniu tego zjazdu na okres przed synodem łęczyckim (1180). W każdym razie nie ma wystarczających podstaw, by wydarzenie to traktować jako wskazówkę co do końca pontyfikatu Zdzisława;
  2. Hipoteza Kętrzyńskiego odnośnie kolejności i dat przystąpienia Piotra i Gedki do grona dobrodziejów Miechowa bazuje na dwóch całkowicie arbitralnych założeniach, a mianowicie:
    • imiona w albumie miechowskim są zapisane w kolejności chronologicznej – w rzeczywistości bardziej prawdopodobne jest, że są one zapisane w kolejności według rang, zatem zapisanie Piotra przed Gedką wynika z tego, że pierwszy był arcybiskupem, a drugi tylko biskupem, nie daje natomiast żadnych wskazówek chronologicznych,
    • Gedko przystąpił do grona dobrodziejów Miechowa na początku swego pontyfikatu, a więc około 1187. Jest to niczym niepoparty domysł, który nawet gdyby był poprawny, to z uwagi na powyższe jest wątpliwe, czy miałby jakiekolwiek znaczenie dla datowania początku pontyfikatu Piotra.

Dla uzyskania roku 1187 jako pewnej daty początku rządów Piotra w archidiecezji gnieźnieńskiej wszystkie trzy powyższe założenia Kętrzyńskiego musiałyby być poprawne, tymczasem pierwsze dwa są prawdopodobnie błędne, a trzecie niemożliwe do skontrolowania. W rzeczywistości ani data śmierci Zdzisława, ani data nominacji Piotra na arcybiskupa nie są znane. Pierwsza wzmianka źródłowa o arcybiskupie Piotrze pochodzi dopiero z 1191, a ostatnia o Zdzisławie z 1181[30]. Na lata 1181–91 przypada więc druga (obok lat 1168–77) istotna luka w wiedzy o metropolitach gnieźnieńskich II połowy XII wieku. Ze względu na związki fundacji dobrowskiej z działalnością misyjną cystersów w Prusach, która jest poświadczona dopiero w początkach XIII wieku, a wbrew tradycyjnej chronologii księdza Damalewicza, proponuje się obecnie umieścić Bogumiła właśnie w tej późniejszej luce, a więc w latach 80. XII stulecia[31].

Praktycznie wszystkie wersje są jednak zgodne, że Bogumił zmarł jako pustelnik w Dobrowie, kilka lub kilkanaście lat po rezygnacji z godności metropolity. Jedynie Gerard Labuda podał w wątpliwość tę tradycję, wskazując, że najwcześniejsze znane przekazy identyfikujące go jako pustelnika pochodzą dopiero z XVI wieku[32]. Przyjmuje on, że Bogumił zmarł jako urzędujący arcybiskup około 1190[33].

Abp Bogumił jest wymieniany jako prawdopodobny fundator Drzwi Gnieźnieńskich[34].

Kaplica - pustelnia bł. Bogumiła w Dobrowie

Kult

Beatyfikacja

Początki kultu Bogumiła nie są zbyt dobrze znane. Pierwsze pewne wzmianki źródłowe o nim pochodzą z drugiej połowy XIV wieku[35]. Z pewnością w połowie XV wieku był już bardzo rozpowszechniony, obejmując zwłaszcza wschodnią Wielkopolskę[36][37]. Wierni modlili się za jego wstawiennictwem, by uprosić zdrowie dla żywego inwentarza oraz o szczęśliwe połowy ryb, a 12 czerwca odbywały się zgromadzenia pielgrzymujących do Dobrowa, gdzie zgodnie z tradycją miał spędzić ostatnie 12 lat życia[2]. Przy jego grobie, znajdującym się w dobrowskim kościele parafialnym, składano liczne wota dziękczynne. Wśród przypisywanych mu cudów wymieniano m.in. wskrzeszenia zmarłych (zarówno ludzi, jak i zwierząt), ratowanie tonących, uzdrowienia; cuda te spisywano od 1443 na polecenie ówczesnego prymasa Wincentego Kota[38]. Oficjalny proces beatyfikacyjny rozpoczął w roku 1647 prymas Maciej Łubieński. Akta przesłano do Rzymu w 1651. Nie został on jednak zakończony, gdyż "księga cudów", którą wypożyczył Sebastian Głębocki, spłonęła w jego dworze w Głębokiem pod Kruszwicą. Proces po raz kolejny rozpoczął w 1908 biskup kujawski, Stanisław Zdzitowiecki. Zakończył się on zaaprobowaniem czci oddawanej Bogumiłowi, jako świętemu lub błogosławionemu, przez papieża Piusa XI w dniu 27 maja 1925[2][39][40].

Patronat

Papież Paweł VI ogłosił bł. Bogumiła wraz z bł. Jolentą Heleną patronami archidiecezji gnieźnieńskiej. Ponadto patronuje archidiecezjom gdańskiej, poznańskiej, wrocławskiej, diecezji włocławskiej oraz miastom – Kołu i Uniejowowi. W 2007 w miejscowości Dobrów utworzono sanktuarium ku czci bł. Bogumiła.

Jest również patronem odbywających rekolekcje i dni skupienia a także opiekunem dobytku oraz inwentarza[41].

Ikonografia

W ikonografii Bogumił przedstawiany jest w szatach pontyfikalnych z krzyżem w ręku, zwykle jako przechodzący suchą nogą przez rzekę.
Atrybutem jego jest ryba (Ichthys)[42].

Relikwie

Do naszych czasów przetrwała stuła Bogumiła, przechowywana w skarbcu archikatedry poznańskiej[23]. Nadto jego relikwie znajdują się w Rzymie, Dobrowie, Uniejowie, Gnieźnie i Kole[38][43].

Dzień obchodów

W liturgii wspomnienie bł. Bogumiła Biskupa obchodzone jest 10 czerwca i w Kościele katolickim w Polsce ma charakter wspomnienia obowiązkowego.

Zobacz też

Przypisy

Szablon:Przypisy-lista

Bibliografia

Literatura dodatkowa

  1. Naruszewicz 2009 ↓.
  2. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie sow
    BŁĄD PRZYPISÓW
  3. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie wbc.poznan-20061-dirids
    BŁĄD PRZYPISÓW
  4. Korytkowski 1888 ↓, s. 262-277.
  5. Kozierowski 1926 ↓, s. 31-37.
  6. Maciejewski 2003 ↓, s. 223.
  7. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie M Biniaś Szkopek Bolesław
    BŁĄD PRZYPISÓW
  8. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Por odn ref nie Maciejewski
    BŁĄD PRZYPISÓW
  9. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie odn ref nie Labuda 2004 s
    BŁĄD PRZYPISÓW
  10. Wojciechowski 1904 ↓, s. 85 i nast. (zob. też s. 211 i nast.).
  11. Wojciechowski 1904 ↓, s. 96 i nast.
  12. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Zob odn ref nie Labuda 2004
    BŁĄD PRZYPISÓW
  13. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Polemikę z wywodami Wojciechowskiego
    BŁĄD PRZYPISÓW
  14. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Zob odn ref nie Kozierowski
    BŁĄD PRZYPISÓW
  15. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Zob odn ref nie Kozierowski2
    BŁĄD PRZYPISÓW
  16. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Oprócz oficjalnego żywota
    BŁĄD PRZYPISÓW
  17. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie W rzeczywistości 12 letni
    BŁĄD PRZYPISÓW
  18. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie R Grzesik Piotr II Słownik
    BŁĄD PRZYPISÓW
  19. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie por odn ref nie Labuda 2004
    BŁĄD PRZYPISÓW
  20. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Błogosławiony Bogumił biskup
    BŁĄD PRZYPISÓW
  21. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Brewiarz czytelnia 10 czerwca
    BŁĄD PRZYPISÓW
  22. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Archidiecezja gnieźnieńska
    BŁĄD PRZYPISÓW
  23. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie św BOGUMIŁ PIOTR ok 1135
    BŁĄD PRZYPISÓW
  24. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie odn ref nie Maciejewski 2003
    BŁĄD PRZYPISÓW
  25. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie odn ref nie Dobosz 2002 s
    BŁĄD PRZYPISÓW
  26. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie zob odn ref nie Labuda 2004
    BŁĄD PRZYPISÓW
  27. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie odn ref nie Labuda 2004 s2
    BŁĄD PRZYPISÓW
  28. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Por Wojciech Kętrzyński Studia
    BŁĄD PRZYPISÓW
  29. Labuda 2004 ↓, s. 403 i nast.
  30. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie odn ref nie Labuda 2004 s3
    BŁĄD PRZYPISÓW
  31. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie odn ref nie Maciejewski 20032
    BŁĄD PRZYPISÓW
  32. Labuda 2004 ↓, s. 421-425.
  33. Labuda 2004 ↓, s. 427.
  34. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie odn ref nie Labuda 2004 s4
    BŁĄD PRZYPISÓW
  35. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie odn ref nie Labuda 2004 s5
    BŁĄD PRZYPISÓW
  36. Korytkowski 1888 ↓, s. 270.
  37. Wojciechowski 1904 ↓, s. 94.
  38. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Parafia
    BŁĄD PRZYPISÓW
  39. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie FRO6606
    BŁĄD PRZYPISÓW
  40. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Odpust św Bogumiła w Dobrowie
    BŁĄD PRZYPISÓW
  41. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Patronowie stanów instytucji-s4773
    BŁĄD PRZYPISÓW
  42. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie cytuj stronę url http www
    BŁĄD PRZYPISÓW
  43. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Misje święte w parafii i
    BŁĄD PRZYPISÓW