Главная страница

Bogatek wspaniały
Buprestis splendens
Fabricius, 1775
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ stawonogi
Gromada owady
Rząd chrząszcze
Rodzina bogatkowate
Rodzaj Buprestis
Gatunek bogatek wspaniały
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[1]
Status iucn3.1 EN pl.svg
Lasy w masywie Olimpu są miejscem występowania jednej z naliczniejszych na świecie populacji bogatka wspaniałego[2]

Bogatek wspaniały (Buprestis splendens) – chrząszcz z rodziny bogatkowatych (Buprestidae). Prawdopodobnie jeden z najrzadszych chrząszczy Palearktyki, relikt lasów pierwotnych uważany za symbol ochrony owadów[2]. W Polsce wykazywany ostatnio jedynie z Puszczy Białowieskiej[3]. Został wpisany do Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt w kategorii CR (ang.: Critical endangered - zagrożony krytycznie wyginięciem) i do Czerwonej Księgi Gatunków Zagrożonych IUCN w kategorii EN (ang.: Endangered - zagrożony wyginięciem)[3][4].

Uwagi taksonomiczne

Bogatek wspaniały jest jedynym europejskim przedstawicielem podrodzaju Cypriacis skupiającego najbardziej prymitywne gatunki z rodzaju Buprestis[2].

Blisko spokrewniony, dawniej nieodróżniany i traktowany jako synonim północnoamerykańskiego gatunku Buprestis aurulenta, którego sporadyczne zawlekanie wraz z drewnem, głównie do miast portowych w Europie i Japonii powodowało powstanie błędnych informacji na temat rzeczywistego rozmieszczenia stanowisk omawianego gatunku[2].

Zasięg geograficzny

Gatunek znany głównie z izolowany, reliktowych populacji na kontynencie europejskim, ponadto wzmiankowany z Chin oraz Japonii (występuje tam odrębny podgatunek B. splendens niponica opisywany niegdyś jako B. niponica lub B. aurulenta niponica). Istnieją również niepewne informacje o występowaniu omawianego taksonu na Syberii[4][3] [2]

W Europie czynne lub prawdopodobnie czynne stanowiska znajdują się w Albanii, Bośni i Hercegowinie, Grecji (populacje w masywie Olimpu i w górach Pindos[2]), Włoszech (dwie górskie populacje w regionie Basilicata), Rumuni (aktualnie potwierdzona populacja w południowo-wschodniej części kraju), Rosji (w pobliżu granicy z Finlandią) i Polsce[4].

Gatunek z cała pewnością wymarły w Szwecji i Austrii a także w Niemczech, gdzie znany był z pojedynczego, opisanego przed 1900 rokiem stanowiska w Bawarii. Prawdopodobnie wymarły na Ukrainie, skąd wykazany był na podstawie jednego okazu zebranego niedaleko Kijowa w połowie XX wieku oraz w Hiszpanii, gdzie notowany był na podstawie trzech okazów odłowiony na przestrzeni ostatnich 50 lat w trzech różnych lokalizacjach[4].

Ponadto bogatek wspaniały, prawdopodobnie jako zawleczony z drewnem, stwierdzany był w Finlandii oraz w Danii i Wielkiej Brytanii, jednak w dwóch ostatnich przypadkach nie ma pewności czy odłowione okazy zostały prawidłowo oznaczone i czy nie należały one do północno amerykańskiego gatunku Buprestis aurulenta[3][2].

W Polsce gatunek odnotowany został z okolic Torunia (w połowie XIX wieku), z Wielkopolskiego Parku Narodowego (stwierdzenia w latach 1955-1956) oraz z Puszczy Białowieskiej która jest obecnie jedynym w kraju miejscem występowania tego chrząszcza[3][2]. W latach 1919-2010 zaobserwowano tu ponad 35 osobników omawianego gatunku[2][5]. Najbardziej aktualne stwierdzenia pochodzą z okolic stacji kolejowej niedaleko Grudek (rok 2000) oraz Rezerwatu Ścisłego w Białowieskim Parku Narodowym (rok 2005). Ponadto w maju 2006 roku świeżo rozdeptany okaz bogatka wspaniałego odnaleziony został na posadzce kościoła katolickiego w Białowieży[5].

Morfologia

Zbliżony morfologicznie północnoamerykański gatunek Buprestis aurulenta. Park Narodowy Yellowstone, USA.

Ciało postaci dorosłych nieco spłaszczone, owalne w zarysie, długości 15-29 mm. Jego dolna powierzchnia jest jasno złoto-zielona, górna natomiast z reguły zielono-złota, rzadziej fioletowo-purpurowa lub szmaragdowa. Pokrywy często metalicznie połyskujące, z dwoma purpurowo złocistymi paskami biegnącymi wzdłuż ciała. Jeden z nich występuje przy ich zewnętrznej krawędzi i zazwyczaj jest słabo widoczny, drugi, bardziej wyraźny przebiega blisko szwu[2].

Pokrywy posiadają po cztery żeberka i są wyraźnie punktowane. Przedplecze ponad dwukrotnie szersze nisz długie, lekko wypukłe, z małym zagłębieniem przed tarczką. Jego powierzchnia jest punktowana – w zewnętrznych partiach gęsto i regularnie, w części centralnej słabiej; czasem obecna jest słabo widoczna, pozbawiona punktowania linia środkowa. Głowa gęsto bało owłosiona, prawie płaska, z podłużnym czarnym żeberkiem na czole[2].

Dymorfizm płciowy zaznaczony w budowie brzegów pokryw (u samca z ząbkiem, u samicy bez) oraz ostatniego widocznego sternitu odwłoka (u samca ścięty, u samicy zaokrąglony)[2].

Budowa jaja, larwy oraz poczwarki nie zostały do tej pory opisane[2].

Sosna bośniacka, podstawowy gatunek żywicielski włoskich populacji bogatka wspaniałego[2]

Siedlisko

Bogatek wspaniały zasiedla wyłącznie świetliste, niżowe i górskie lasy iglaste oraz mieszane o charaterze naturalnym. Muszą one obfitować w stojące martwe lub zamierające okazy drzew szpilkowych o dużych gabarytach[4][3][2].

Rośliny pokarmowe

Jako rośliny pokarmowe larw podawane są sosna zwyczajna Pinus sylvestris, sosna czarna P. nigra, sosna pinia P. pinea, sosna bośniacka P. heldreichii, sosna gęstokwiatowa P. densiflora, modrzew europejski Larix decidua, jodła pospolita Abies alba, jodła grecka A. cephalonica oraz świerki Picea sp., w tym świerk pospolity Picea abies. Poszczególne populacje mogą mieć odrębne preferencje względem rośliny pokarmowej, np. na jednym z włoskich stanowisk wykorzystywana jest głównie rosnąca w reliktowych populacjach na szczytach wzniesień sosna bośniacka, natomiast w Rumunii faworyzowana jest sosna czarna. Rośliny żywicielskie polskiej populacji nie są znane, wiadomo jedynie o pojedynczym przypadku wyhodowania postaci dorosłych z zasiedlonej deski świerkowej o niepewnym pochodzeniu[2][4].

Owady dorosłe prawdopodobnie nie pobierają pokarmu, w każdym razie mogą przystępować do rozrodu bez konieczności żerowania uzupełniającego[2].

Cykl rozwojowy i aktywność

Osobniki dorosłe obserwowane są zazwyczaj w czerwcu i lipcu, rzadziej w maju i sierpniu. Sporadycznie zdarzają się wczesnowiosenne pojawy w marcu i kwietniu które w większości tłumaczyć można wylęgiem z drewna przetrzymywanego w sztucznych warunkach, np. w ogrzewanych budynkach. Chrząszcze przebywają zwykle w koronach drzew iglastych rzadko pojawiając się natomiast na drewnie leżącym na dnie lasu. Wykazują aktywność dzienną, szczególnie nasiloną przy ciepłej i słonecznej pogodzie[2].

Zapłodnione samice bogatka wspaniałego składają jaj w szczelinach martwego drewna roślin żywicielskich, zazwyczaj w koronach wykorzystywanych drzew, rzadziej niżej, na wysokości od kilkunastu do 3 metrów nad poziomem gruntu. Okres składania jaj u pojedynczej samicy wynosi nie więcej niż 10 dni. Jako materiał lęgowy wykorzystywane jest twarde, suche i często pozbawione już kory drewno dobrze nasłonecznionych, stojących pni o średnicy powyżej 40 cm lub grubych, martwych konarów. Larwy w trakcie rozwoju drążą w drewnie chodnik, a przed przeobrażeniem przygotowują położoną głęboko w drewnie kolebkę poczwarkową oraz chodnik wyjściowy zakończony otworem wylotowym o spłaszczonym, soczewkowatym kształcie. Długość cyklu rozwojowego nie jest dokładnie znana ale wynosi prawdopodobnie około 7 lat, choć w skrajnych warunkach, np. w drewnie przetworzonym może przedłużyć się nawet do 20 lat[2][4].

Znane są przypadki wylęgu bogatka wspaniałego z drewna przetworzonego, np. desek podłogowych, mebli czy drewnianych elementów budynków – żerowiska larw tego gatunku odnaleziono miedzy innymi w drewnianych elementach konstrukcji dawnego carskiego pałacu myśliwskiego w Białowieży. Prawdopodobnie zawsze jednak było to drewno zasiedlone jeszcze w lesie, przed ścięciem i przetworzeniem, w którym larwy jedynie kończyły swój rozwój[2].

Zagrożenia i ochrona

W skali świata gatunek uznawany za zagrożony wyginięciem (kategoria EN). Powodem takiej oceny jest mała powierzchnia zasiedlana obecnie przez ten gatunek (mniej niż 500 kilometrów kwadratowych dla wszystkich znanych populacji łącznie), przywiązanie do zagrożonych gospodarką leśna drzewostanów o charterze naturalnym oraz silna izolacja poszczególnych stanowisk gatunku[4].

W skali kraju gatunek uznany został za krytycznie zagrożony (kategoria CR). Głównymi powodami takiego stanu rzeczy jest zanikanie iglastych i mieszanych lasów o charterze pierwotnym, usuwanie martwych drzew iglastych z lasów oraz silna izolacja genetyczna jedynej w Polsce białowieskiej populacji[3].

W Polsce (od 2001 roku) jak i w Całej Unii Europejskiej gatunek podlega ochronie prawnej. Figuruje w II oraz IV załączniku Dyrektywy Siedliskowej a jego obecność na danym terenie może być podstawą do wyznaczenia specjalnego obszaru ochrony siedlisk w ramach sieci Natura 2000. Ponadto wpisany został do II załącznika Konwencji Berneńskiej[2]. Część stanowisk znajduje się na obszarach chronionych przez parki narodowe. Dotyczy to między innymi jednej z dwóch populacji we Włoszech[4]. Polska populacja w Puszczy Białowieskiej częściowo chroniona jest w obrębie Białowieskiego Parku Narodowego[2].

  1. Buprestis splendens. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v J. M. Gutowski: Buprestis splendens (Fabricius, 1775) Bogatek wspaniały w: Adamski P. Bartel R., Bereszyński A. Kepel A., Witkowski Z. (red.) Gatunki zwierząt (z wyjątkiem ptaków). Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. Tom 6. Ministerstwo Środowiska, 2004, s. 59-60. ISBN 83-86564-43-1.
  3. a b c d e f g Polska Czerwona Księga Zwierząt – Bezkręgowce. Instytut Ochrony Przyrody PAN. [dostęp 15 marca 2013].
  4. a b c d e f g h i Mason, F., Campanaro, A., Horák, J., Istrate, P., Munteanu, N., Büche, B., Tezcan, S., Méndez, M. & Dodelin, B. 2010. Buprestis splendens. In: IUCN 2012. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2012.2. <www.iucnredlist.org>. Downloaded on 15 March 2013. (ang.).
  5. a b J. M. Gutowski. Nowe i interesujące gatunki bogatkowatych (Coleoptera: Buprestidae) w faunie Puszczy Białowieskiej. „Wiadomości Entomologiczne”. 29 (3), s. 212-214, 2010. Poznań: Polskie Towarzystwo Entomologiczne.