Главная страница

Bieszczadzka Kolejka Leśna
{{{nazwa oryginalna}}}
[[{{{typ systemu}}}]]
UWAGA: Błąd parametru
{{{typ systemu}}}=
Ten parametr może przyjmować jedynie wartości:
  • autobus
  • bus rapid transit
  • car-sharing
  • kolej
  • kolej aglomeracyjna
  • kolej drezynowa
  • kolej jednoszynowa
  • kolej linowo-terenowa
  • kolej pneumatyczna
  • kolej wąskotorowa
  • metro
  • mikrobus
  • omnibus
  • premetro
  • publiczny system wypożyczania rowerów
  • publiczny transport zbiorowy
  • szybka kolej miejska
  • szybki tramwaj
  • tramwaj
  • tramwaj dwusystemowy
  • tramwaj konny
  • tramwaj linowy
  • tramwaj wodny
  • trolejbus
  • winda
[[Plik:{{{logo}}}|150x150px|alt=Logotyp|]]
{{{opis logo}}}
Ilustracja
{{{opis grafiki}}}
Państwo {{{państwo}}}
Lokalizacja Bieszczady,  Polska
Organizator {{{organizator}}}
Operator Fundacja Bieszczadzkiej Kolejki Leśnej
Liczba linii {{{liczba linii}}}
Lata funkcjonowania {{{lata funkcjonowania}}}
Dzienna
liczba pasażerów
{{{dzienna liczba pasażerów}}}
Roczna
liczba pasażerów
{{{roczna liczba pasażerów}}}
Infrastruktura
[[Plik:{{{schemat}}}|240x240px|alt=Schemat sieci|]]
{{{opis schematu}}}
Długość sieci {{{długość sieci}}}
Rozstaw szyn {{{rozstaw szyn}}}
Napięcie zasilania {{{napięcie zasilania}}}
Liczba stacji {{{liczba stacji}}}
Liczba zajezdni {{{liczba zajezdni}}}
Liczba przystanków {{{liczba przystanków}}}
Tabor
Liczba pojazdów {{{liczba pojazdów}}}
[{{{www}}} Strona internetowa]
Portal Portal Transport

Majdan, stacja kolejki wąskotorowej
Majdan, przystanek kolejowy
Nowy Łupków, końcowa stacja kolejki wąskotorowej

Bieszczadzka Kolejka Leśnakolej wąskotorowa w Bieszczadach o szerokości toru 750 mm, będąca najwyżej położoną linią wąskotorową w Polsce[4]. Powstała pod koniec XIX wieku jako kolej Nowy ŁupkówCisna, eksploatowana była gospodarczo do 1994 roku do transportu drewna i przewozu osób. Od 1997 roku funkcjonuje ponownie jako atrakcja turystyczna, głównie w sezonie letnim. Bazą kolejki jest stacja w Majdanie koło Cisnej. Stąd pociągi kursują na dwóch trasach o łącznej długości 20 km, w kierunku stacji Przysłup (zatrzymując się w Cisnej, Dołżycy i Krzywem) oraz Balnica[2]. Zamknięte pozostają odcinki Przysłup – WetlinaMoczarne, Balnica – Smolnik, Smolnik – Rzepedź oraz Smolnik – Nowy Łupków. Od 2012 roku kolejka kursuje również zimą w okresie ferii szkolnych[5].

Historia

Budowa

W roku 1890 rozpoczęto budowę linii kolejki wąskotorowej z Nowego Łupkowa do Cisnej. Linia ta miała ułatwić inicjatorom budowy – wiedeńskim i budapesztańskim przedsiębiorcom drzewnym – eksploatację największego bogactwa Bieszczadów, jakim są lasy, dzięki połączeniu z koleją normalnotorową (Pierwszą Węgiersko-Galicyjską Koleją Żelazną) w Łupkowie. Projektantem kolejki był polski inżynier Albin Zazula[6]. Większość prac przy budowie linii kolejowej wykonywało ręcznie, bez pomocy urządzeń technicznych, 300 robotników[6]. Główny szlak poprowadzono wzdłuż dolin rzek Osławy i Solinki. Tory o rozstawie 760 mm ułożono na podkładach dębowych. Do budowy mostów, przepustów, wiaduktów oraz murów oporowych sprowadzono wykwalifikowanych kamieniarzy z północy Włoch (Trydentu)[6]. Niektórzy z włoskich kamieniarzy pozostali w Bieszczadach na stałe po zakończeniu prac budowlanych jak np. rodzina Meinardich. Oficjalnego otwarcia pierwszego odcinka (Nowy Łupków – Cisna, 25 km) dokonano 21 stycznia 1898 r[6]. Stacja w Cisnej powstała na terenie przysiółka Majdan[7], gdzie zbudowano też parowozownię, budynki stacyjne, magazyn i budynki dla pracowników[6]. Pierwszy tabor stanowiło pięć parowozów czteroosiowych opalanych drewnem[6].

Przy linii kolejowej zaczęły powstawać tartaki, które ożywiły gospodarczo ten rejon Bieszczadów. W latach 1900–1904 wraz ze wzrostem zapotrzebowania na drewno przedłużono linię kolejową z Majdanu o prywatny 15,2-km odcinek do Kalnicy przez Przysłup i Strubowiska[8] (linia miała inny przebieg, niż obecnie – nie przechodziła przez centrum Cisnej, lecz prowadziła bezpośrednio przez lasy do Przysłupu, w miejscu obecnej drogi gruntowej[9]). W Kalnicy istniała stacja towarowa, obsługiwana przez dwa własne parowozy[8]. Około 1908-1909 roku zbudowano odgałęzienie ze Strubowisk (leśniczówki Szpickiery) do Beskidu (wyżej położonego przysiółka Smereka)[10]. Dołączono następnie także odcinek prywatny z Majdanu przez Liszną w kierunku Roztok Górnych[11][a].

Eksploatacja do II wojny światowej

Po oddaniu do użytku, kolejka stała się koleją użytku publicznego, zarządzaną przez Cesarsko-Królewskie Koleje Państwowe (kkStB)[11]. Jeździły nią średnio dwie pary rozkładowych pociągów towarowo-osobowych dziennie oraz pociągi z drewnem[11]. W czasie I wojny światowej kolej służyła do celów wojskowych. Decyzją Austro-Węgier, wobec niepowodzeń na froncie wschodnim, na przełomie 1914/1915 kolejka została uszkodzona. Wysadzono mosty, przepusty, część urządzeń[6]. Po odwrocie armii rosyjskiej w roku 1916 rozpoczęto odbudowę[6].

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, kolejka stała się własnością Polskich Kolei Państwowych. Zarząd od 1920 roku sprawowała Okręgowa Dyrekcja Kolei Państwowych we Lwowie[6]. Prawie dwukilometrowy odcinek torów między Balnicą a Solinką znalazł się za granicą słowacką i pociągi jeździły po nim tranzytem, eskortowane przez Straż Graniczną, aż do listopada 1938 roku, kiedy Polska wymogła na Słowacji korekty granic[12]. W latach wielkiego kryzysu ograniczono przewozy pasażerskie i eksploatację lasów – w latach 30. kolejka wykonywała jeden kurs do Majdanu i z powrotem[11][13]. Prywatny 5-km odcinek ze Strzebowisk do Kalnicy rozebrano w bliżej nieustalonym czasie po 1918 roku, a odcinek do Roztok Górnych przed 1938 rokiem[14]. W 1936 roku zaprzestano eksploatacji odcinka Majdan – Beskid, aczkolwiek ponownie został on uruchomiony podczas okupacji[15].

W czasie II wojny światowej kolejka została przejęta pod zarząd niemieckiej Ostbahn i dość intensywnie użytkowana, przy tym częściowo zmodernizowana[11]. W tym czasie rozstaw toru został zmieniony na ostateczny 750 mm[11]. Podczas walk Armii Czerwonej z Niemcami w drugiej połowie 1944 roku oraz dalszych walk z partyzantami UPA na tym terenie, infrastruktura kolejki uległa zniszczeniu, tory zostały w wielu miejscach rozebrane, a torowisko uszkodzone przez wykorzystywanie go jako drogi dla czołgów[16]. Podkłady w części zużyto na budowę umocnień i opał[13].

Eksploatacja i rozbudowa w okresie powojennym

Bezpośrednio po wojnie rozpoczęto pewne prace naprawcze kolejki, lecz pierwsze pociągi uruchomiono dopiero w 1950 roku[13]. Wobec opustoszenia Bieszczadów po akcji „Wisła”, PKP nie były jednak zainteresowane wznowieniem ruchu i w 1953 roku kolej została przekazana Lasom Państwowym[16]. W związku z kontynuowaniem gospodarki leśnej w Bieszczadach, podjęto w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych prace nad odbudową i modernizacją kolei. Nastąpiła dalsza rozbudowa linii: w kierunku północno-zachodnim ze Smolnika do Mikowa, gdzie połączono ją z odcinkiem dawnej kolei prywatnej hr. Potockiego do Rzepedzi, oraz na wschód przez Cisną do Wetliny i Moczarnego[16][17]. W miejsce dawnej prywatnej linii Majdan – Kalnica – Beskid zbudowano w latach 1957-1964 nową niżej położoną linię Majdan – Cisna – Dołżyca – Przysłup – Wetlina – Moczarne, o długości prawie 37 km[15]. Od 1958 roku koleją zarządzał Ośrodek Transportu Leśnego w Sanoku[13]. Otrzymała w tym okresie nowe parowozy produkcji polskiej: 2 serii Px i 6 serii Kp4[13]. W 1963 roku uruchomiono rozkładowy ruch pasażerski na liniach Nowy Łupków – Cisna, a następnie Rzepedź – Smolnik (była to wówczas jedyna kolej użytku publicznego poza PKP)[16]. Przewozy pasażerskie były mało opłacalne i miały być zawieszone około 1975 roku, lecz na skutek wzrastającej turystyki i protestów przeciwko likwidacji, utrzymano je[16]. Ruch turystyczny prowadzono na liniach Majdan – Wetlina oraz Majdan – Rzepedź (czas jazdy 3 godziny). W tym okresie przy kolejce pracowało ok. 300 osób. Pod koniec lat 70. trakcję parową zaczęto zastępować lokomotywami spalinowymi serii Lyd2, jednakże w tym samym okresie też przewozy drewna zaczęły znacząco maleć, przejmowane przez dogodniejszy transport samochodowy[16]. W 1990 roku kolej miała 6 lokomotyw spalinowych, 8 wagonów osobowych, 140 platform i 200 wagonów kłonicowych do drewna[13].

W obliczu kryzysu gospodarczego i przejścia na gospodarkę rynkową na przełomie lat 80. i 90. kolejce zagroziła likwidacja z uwagi na nierentowność. Sytuację pogorszyła upadłość głównego odbiorcy drewna drogą kolejową – Zakładów Przemysłu Drzewnego w Rzepedzi[18]. Już w latach 80. wstrzymano ruch na odcinku z Wetliny do Moczarnego, a ostatecznie wyłączono ten odcinek z użytku w 1992 roku po wejściu w skład Bieszczadzkiego Parku Narodowego w 1991 roku[16][18]. W 1991 roku zawieszono ruch na odcinku Wetlina – Dołżyca, a liczba pasażerów spadła z 30 tysięcy do 13 tysięcy w 1994 roku[16]. W tym czasie Ośrodek Transportu Leśnego w Sanoku został zlikwidowany, a kolej 1 kwietnia 1993 roku przekazano w zarząd Nadleśnictwu Cisna, ze znaczną redukcją zatrudnienia[16][18]. W 1994 roku Nadleśnictwo uruchomiło przewozy pasażerskie na trasie Majdan – Wetlina, jednakże działalność kolei była nierentowna[18]. 1 grudnia 1994 roku kolej wyłączono z eksploatacji[18]. Oddział Kolei Leśnej w Cisnej został postawiony w stan likwidacji, pracowników zwolniono, a część taboru oddano na złom[16]. Przed fizyczną likwidacją uchroniło kolej dokonane w 1992 roku wpisanie jej układu komunikacyjnego, infrastruktury i części taboru do rejestru zabytków (numer A-284)[16][18].

Z inicjatywy władz samorządowych i pracowników, w lipcu 1996 roku powołano Fundację Bieszczadzkiej Kolejki Leśnej, której przekazano w nieodpłatne użytkowanie majątek kolejki i trasę w granicach Nadleśnictwa Cisna[16]. Zakupiono lokomotywy (pocukrownicze) i odkryte wagony letnie[19]. Profil działalności zmienił się na obsługę ruchu turystycznego w sezonie letnim (od maja do września) oraz w razie zapotrzebowania w innych terminach[16]. Po przejęciu kolejki przez Fundację i pracach konserwacyjnych, 4 lipca 1997 wznowiono ruch pasażerski na 11-kilometrowej trasie z Majdanu do Przysłupia, i już w tym roku kolej przewiozła ponad 23 tysiące turystów[16]. W 1998 roku uruchomiono pociągi na drugiej linii w kierunku zachodnim, do Balnicy i w wybrane dni do Woli Michowej (17 km)[19]. Początkowo obie trasy obsługiwano jednym pociągiem[19]. Liczba pasażerów stale wzrastała i w 2007 roku po raz pierwszy przekroczyła 50 tysięcy[20], a w 2014 roku przekroczyła 100 tysięcy[21]. W 2009 roku przywrócono ruch na odcinku z Woli Michowej do Smolnika, jednakże w 2011 ruch na odcinku Balnica – Smolnik został ponownie zawieszony. Od tego czasu pociągi w kierunku zachodnim kursują tylko do Balnicy (9 km)[1]. Od 2012 roku – po 23 latach przerwy – kolejka kursuje również w wybrane dni zimą w okresie ferii szkolnych; poza rozkładowymi uruchamiane są także pociągi specjalne[5].

16 czerwca 1968 na trasie kolei wąskotorowej w odcinku Rzepedź – Prełuki doszło do zderzenia pociągu towarowego z drezyną, w wyniku czego rannych zostało 11 osób podróżujących drezyną[22].

W 1979 w Majdanie przy drodze do Cisnej utworzono skansen kolei leśnej, w którym eksponowano dwa składy pociągów z parowozami Kp4 i Px48. W 1987 roku podporządkowano go Muzeum Kolejnictwa, a w 1991 roku tabor wywieziony został stamtąd do Muzeum Kolei Wąskotorowej w Sochaczewie[16].

W 2001 roku kolejka przewiozła 32 tysiące pasażerów, w 2004 – 40 tys., w 2007 – 52 tys., w 2009 – 68 tys., w 2010 – 60 tys., w 2011 – 72 tys[23][20]. W 2014 liczba pasażerów wyniosła 102 tysiące[21], w 2016 roku 127 tysięcy[24], w 2017 roku aż 138 tysięcy[3]. W sezonie turystycznym dzienne przewozy wynosiły do ok. 1500 pasażerów[25]. Dla porównania, w latach 80. przewozy wynosiły około 30 tys. pasażerów, a w 1994 – zaledwie 13 tysięcy[16].

Przewozy:[20][24][3]


Tabor

Czynny:

  • parowóz Kp4-3772 (zbud. Chrzanów, nr fabr. 3772/1957, poprzednio służył w Cukrowni Kruszwica, zakupiony w 2007, wszedł do eksploatacji po remoncie w 2012)[26]
  • drezyna motorowa Dm101 (typ WM5, zbud. 1956)[27]
  • drezyna motorowa Dm102 (zmodernizowana w 2010)[25]
  • lokomotywa spalinowa Lyd2-CWO-01 (24064/1980)[19]
  • lokomotywy spalinowe Lyd2-01 (23393/1977), 05 (24048/1980), 06 (24049/1980), 07 (24050/1980) (stan zmienny, część nieczynna)[19]

Nieczynny:

  • parowóz Las-1884 (4967/1956) (od 2006, od 2010 z tendrem dodatkowym)[25][19]
  • lokomotywa spalinowa Lxd2-347 (ex Lxd2-321, 23224/1976, zakupiona 2006)[27][19]
  • lokomotywa spalinowa Wls180 (46/1972)[19]
  • lokomotywy spalinowe Wls150 (7616/1967, 7639/1967)[19]

Poprzedni:

Zobacz też

Uwagi

  1. Według innych informacji, odnoga do Roztok była podawana w 1927 roku jako znajdująca się w budowie, przy czym gotowe już wówczas miało być 8 km torów. Kryciński (opr.) 1996 ↓, s. 287

Przypisy

  1. a b c Trasy | Bieszczadzka Ciuchcia, kolejka.bieszczady.pl [dostęp 2018-04-11].
  2. a b Rozkład jazdy i cennik | Bieszczadzka Ciuchcia, kolejka.bieszczady.pl [dostęp 2017-11-22].
  3. a b c PAP: Bieszczadzka Kolejka Leśna pojedzie w ferie. inforail.pl, 2018-01-11. [dostęp 2018-04-11].
  4. Dariusz Podbereski: Wędrówki Przyrodnicze, Trasy wycieczek przyrodniczych. Gdańsk: Wydawnictwo Gdańskie, 1995, s. 133. ISBN 83-85843-48-5.
  5. a b c d e f g h i Kryciński (opr.) 1996 ↓, s. 284.
  6. Kryciński (opr.) 1996 ↓, s. 117.
  7. a b Kryciński (opr.) 1996 ↓, s. 189-190.
  8. Kryciński (opr.) 1996 ↓, s. załącznik - mapa w skali 1:75 000.
  9. Kryciński (opr.) 1996 ↓, s. 335.
  10. a b c d e f Michał Jerczyński, 10 lat Bieszczadzkiej Kolejki Leśnej, „Świat Kolei” nr 11/2007, s. 14.
  11. Kryciński (opr.) 1996 ↓, s. 362.
  12. a b c d e f Kryciński (opr.) 1996 ↓, s. 287.
  13. Kryciński (opr.) 1996 ↓, s. 287-288.
  14. a b Kryciński (opr.) 1996 ↓, s. 288-291.
  15. a b c d e f g h i j k l m n o p Michał Jerczyński, 10 lat Bieszczadzkiej Kolejki Leśnej, „Świat Kolei” nr 11/2007, s. 15–16.
  16. Kryciński (opr.) 1996 ↓, s. 291.
  17. a b c d e f Stanisław Wermiński: O naszej fundacji. kolejka.bieszczady.pl. [dostęp 2018-04-11].
  18. a b c d e f g h i Michał Jerczyński, 10 lat Bieszczadzkiej Kolejki Leśnej, „Świat Kolei” nr 11/2007, s. 17-18.
  19. a b c Stanisław Wermiński: O naszej fundacji (4). kolejka.bieszczady.pl. [dostęp 2018-04-11].
  20. a b PAP / (mb): Wąskotorowa kolejka leśna przewiozła 102 tys. osób. wiadomosci.onet.pl, 2014-12-28. [dostęp 2014-12-29].
  21. Kolejka leśna zderzyła się z drezyną. 11 osób rannych. „Nowiny”, s. 1, nr 144 z 18 czerwca 1968. 
  22. J. Chiżyński: Zima na Bieszczadzkiej Kolei Leśnej, „Świat Kolei” nr 3/2012.
  23. a b Aneta Jamroży: Bieszczadzka Kolejka Leśna z nowym rekordem!. bieszczady.land, 2016-11-21. [dostęp 2018-04-11].
  24. a b c M. Ciesielski: Nowości z kolejki bieszczadzkiej, „Świat Kolei” nr 8/2010, s. 7.
  25. a b M. Ciesielski: Powrót „kapcia” na BKL!, „Świat Kolei” nr 2/2012, s. 7.
  26. a b J. Chiżyński: Dm101 po remoncie / Lxd2 na BKL, „Świat Kolei” nr 8/2006, s. 7.

Bibliografia

  • Artur Bata: Szlakiem Bieszczadzkiej Kolejki. Rzeszów: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1983. ISBN 83-03-00303-8.
  • Judyta Kurowska-Ciechańska, Ariel Ciechański: Koleje. Warszawa: Carta Blanca, 2008, s. 250–254. ISBN 978-83-60887-23-3.
  • Zygmunt Rygiel: Bieszczadzkie kolejki leśne. Krosno: Apla, 2002. ISBN 83-88065-88-2.
  • Michał Jerczyński, 10 lat Bieszczadzkiej Kolejki Leśnej, „Świat Kolei” nr 11/2007, s. 14–18
  • Stanisław Kryciński (opr.): Bieszczady. Słownik historyczno-krajoznawczy. Część 2. Gmina Cisna. Warszawa: Wydawnictwo Stanisław Kryciński, 1996. ISBN 83-85531-07-6.

Linki zewnętrzne