Главная страница

Ten artykuł dotyczy filmu. Zobacz też: ubarwienie ochronne zwierząt lub maskowanie w wojsku.
Barwy ochronne
Gatunek dramat obyczajowo-psychologiczny
Data premiery 28 stycznia 1977
Kraj produkcji  Polska
Język polski
Czas trwania 96 min
Reżyseria Krzysztof Zanussi
Scenariusz Krzysztof Zanussi
Główne role Piotr Garlicki
Zbigniew Zapasiewicz
Muzyka Wojciech Kilar
Zdjęcia Edward Kłosiński
Scenografia Tadeusz Wybult
Kostiumy Anna Biedrzycka-Sheppard
Montaż Urszula Śliwińska
Produkcja Studio Filmowe „Tor”

Barwy ochronne – polski film fabularny z roku 1976 w reżyserii Krzysztofa Zanussiego. Osią filmu jest pojedynek postaw dwóch językoznawców, idealistycznego asystenta Jarosława Kruszyńskiego (Piotr Garlicki) i cynicznego docenta Jakuba Szelestowskiego (Zbigniew Zapasiewicz), podczas studenckiego obozu językoznawczego. Jakub próbuje uświadomić Jarkowi, iż ten nie dostrzega powszechnego kunktatorstwa oraz korupcji panującej na wyższej uczelni.

Zrealizowany przez Zespół Filmowy „Tor” film Zanussiego spotkał się z powszechnym uznaniem, co minister kultury Janusz Wilhelmi usiłował wykorzystać do rozgrywki politycznej przeciwko równolegle wyświetlanemu Człowiekowi z marmuru (1976) Andrzeja Wajdy. Barwy ochronne zdobyły Grand Prix Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych, na którym doceniono również scenariusz Zanussiego oraz rolę Zapasiewicza. W recenzjach krytycznych przeważnie przyznawano moralną wyższość rozczarowanemu życiem uczelnianym docentowi Szelestowskiemu.

Fabuła

Akcja Barw ochronnych toczy się w studenckim obozie językoznawczym, którego kierownikiem jest preferujący partnerską współpracę ze studentami młody asystent Jarosław Kruszyński. Dopuszcza do konkursu spóźnioną pracę badawczą z Torunia, mimo że prorektor jest niechętny temu ośrodkowi badawczemu. Jarosław nie potrafi wyjaśnić studentom, dlaczego ich koledzy z Torunia zostali wyłączeni z obozu. Wyręcza go docent Jakub Szelestowski, który zakazuje dyskusji na ten temat[1].

Podczas trwającego konkursu na najlepsze prace naukowe rozprawa toruńskiego studenta Raczyka spotyka się z entuzjazmem słuchaczy, lecz uczelniani pedagodzy są wobec niej sceptyczni. Jarosław, rozczarowany konformizmem kadry akademickiej, brata się z młodszymi kolegami. Szczególną sympatią darzy angielską stypendystkę Nelly, jednak nie zdobywa się na zbliżenie miłosne. Jako sekretarz jury Jarosław wywalcza wyróżnienie dla Raczyka, jednak główną nagrodę otrzymuje praca konwencjonalna. Gdy przybywa prorektor z żoną i dzieckiem, sarkastyczny docent Jakub dzieli się z Jarosławem swą opinią o przełożonym. Prorektor zdaniem Szelestowskiego jest oszustem, który w swojej rozprawie habilitacyjnej dokonał plagiatu. Jarosław chce zweryfikować rewelacje docenta, jednak ten zręcznie wycofuje się z zarzutu[1].

Uroczystość wręczenia nagród zostaje zakłócona przez Raczyka, który gryzie rektora w ucho. Ten nakazuje usunąć Raczyka z obozu. Jarosław bezskutecznie próbuje mediacji, a Raczyk zostaje wyprowadzony przez milicję. Jakub, szydząc z Jarosława, przedstawia nową wersję habilitacji prorektora, wedle której sam ją napisał pod przymusem. Nocą podczas spaceru Jakub celowo pokazuje Jarosławowi Nelly, która uprawia seks z jednym ze studentów. Jarosław w furii uderza śmiejącego się Jakuba, który pada bez ruchu. Asystent obawia się, że zabił docenta, lecz okazuje się, że to kolejny żart Jakuba. Jarosław rzuca się na Szelestowskiego i próbuje go utopić, jednak w ostatniej chwili puszcza go. Obaj naukowcy, uspokajając się, wpatrują się w niebo[1].

Obsada

Zbigniew Zapasiewicz (w środku), odtwórca roli Jakuba, na planie filmowym

Źródło: Filmpolski.pl[2]

Produkcja

Krzysztof Zanussi, reżyser filmu

Na pomysł stworzenia Barw ochronnych Zanussi wpadł podczas powrotu samolotem z Australii. Wtedy też napisał zarys przyszłego projektu. Kierownik artystyczny Zespołu Filmowego „Tor”, Stanisław Różewicz, bez wątpliwości zaakceptował scenariusz Zanussiego i skierował film do produkcji[3].

Okres zdjęciowy Barw ochronnych trwał 20 dni. Film kręcono w pośpiechu, a Różewicz i Zanussi mieli wątpliwości, czy dialog „dwóch facetów, którzy chodzą i gadają”, nie nadaje się bardziej do telewizji aniżeli do kina[3]. Odgrywający rolę Szelestowskiego Zbigniew Zapasiewicz łączył udział w zdjęciach z intensywną pracą w Teatrze Dramatycznym[3]. Zanussi improwizował, nakazując obsadzie i ekipie filmowej iść wzdłuż wyznaczonej alejki, a spontaniczny charakter produkcji komentował następująco: „Czułem się jak amator”[3]. Autorem zdjęć do Barw ochronnych był Edward Kłosiński, który uważał się za spadkobiercą takich operatorów jak Jerzy Wójcik i Witold Sobociński. W Barwach ochronnych Kłosiński zmierzał ku możliwie największemu „unaturalnieniu” fotografii, ów efekt osiągając za pomocą naturalnych plenerów, oświetlenia oraz techniki kręcenia ujęć „z ręki”[4].

Ukończywszy film, Zanussi musiał się ustosunkować do uwag cenzury, która próbowała go zmusić do wycięcia nagrań z Haliną Mikołajską, ówczesną członkinią opozycyjnego Komitetu Obrony Robotników[5]. Minister kultury i sztuki Józef Tejchma wstawił się jednak za Zanussim, dzięki czemu film mógł wejść na ekrany[5]. Lecz wkrótce potem reżyser został uwikłany w intrygę następcy Tejchmy, Janusza Wilhelmiego, wiceministra kultury i sztuki. Po dymisji ministra Tejchmy, spowodowanej dopuszczeniem do ukończenia produkcji Człowieka z marmuru (1976) Andrzeja Wajdy, Wilhelmi usiłował przeciwstawić rzekomo nieudanemu filmowi Wajdy właśnie Barwy ochronne. W trakcie Forum Filmowców, poprzedzającego rozdanie nagród na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych, Zanussi wraz z częścią reżyserów przypuścił otwarty atak na Wilhelmiego[6].

Wiedząc, że Zanussi solidaryzuje się z Wajdą, Wilhelmi przysłał rządowy samolot, którym reżyser Barw ochronnych miał przylecieć na uroczystość wręczenia nagród. Na prośbę Zanussiego pilot samolotu zaaranżował „poważne problemy przy starcie”, dzięki czemu reżyser uniknął udziału w rozgrywce wiceministra[7]. Po premierze Barw ochronnych zdymisjonowany Tejchma doradził jednak Zanussiemu, aby ten na pewien czas wyjechał z kraju[8].

Odbiór

Odbiór Barw ochronnych był pozytywny, a film wzbudził szereg różnorodnych interpretacji. Rafał Marszałek wyraził opinię, iż Barwy ochronne są „znakomitym filmem, [...] pierwszym tak bezwzględnym w twórczości Zanussiego”[9]. Aleksander Jackiewicz rozpoznał w filmie formę dialogu pomiędzy mistrzem a uczniem: „Mistrz uczy ucznia umiejętności przystosowywania się wobec zła: wobec kostnienia starych, koniunkturalizmu młodych, wygodnictwa społeczeństwa okresu stabilizacji. A uczeń, z początku buntujący się, w końcu – rozsądny – ulega”[10]. Również Dobrochna Dabert przychyliła się do opinii, iż film Zanussiego nawiązuje do konwencji dialogów platońskich, a Szelestowski odgrywa rolę „filozoficznego akuszera”[11]. Marek Radziwon stwierdził, że Szelestowski w wydaniu Zapasiewicza „jako człowiek w istocie rzeczy nieszczęśliwy wzbudza naszą sympatię”, lecz jego tryumf jest „pozorny, ponieważ zostaje okupiony cierpieniem”[12]. Mariola Marczak pisała, iż „reżyser wskazuje na indywidualną odpowiedzialność moralną za kształt środowiska i państwa, w którym się żyje, oraz na transcendentne źródło etyki”[13]. Sebastian Jagielski zaproponował zupełnie inną interpretację w duchu teorii queer, twierdząc, iż docent Szelestowski przejawia skłonności homoerotyczne i uwodzi Kruszewskiego, dążąc równocześnie do bycia uwiedzionym. Zdaniem Jagielskiego homoerotycznym wyrazem owego zauroczenia jest finałowa tarzanina, po której Szelestowski mówi Jarosławowi: „wylazło z ciebie zwierzę”[14].

Również za granicą film spotkał się z uznaniem. Leonard Maltin ocenił Barwy ochronne jako „ostrą, zabawną satyrę na zepsucie moralne i hierarchię komunistyczną”[15]. Ronald Bergan pisał, iż „Zanussi z charakterystycznym niedopowiedzeniem i inteligencją zaznacza swoje terytorium, pokazując w serii przenikliwych dialogów zderzenie dwóch pokoleń”[16]. Zdaniem Mike'a Walsha z serwisu „Senses of Cinema” Barwy ochronne są jednym z najlepszych filmów Zanussiego, a szczególne pochwały zebrały dialogi będące siłą napędową filmu[17]. Ela Bittencourt z magazynu „Slant” szczególnie chwaliła kreację Zapasiewicza. Dzięki aktorstwu Zapasiewicza oraz zabiegom Zanussiego – jak twierdziła Bittencourt – „nikczemność Jakuba jest zabawna i na tyle złożona, że można ją przeciwstawić Jarkowi, którego pycha we własnym, lepszym osądzie moralnym zaczyna wyglądać na samozadowolenie, a nawet jest nieszczera”[18]. Drew Hunt z „Chicago Readera” umieścił Barwy ochronne na czwartym miejscu na liście najlepszych polskich filmów wszechczasów[19].

Nagrody i festiwale

Barwy ochronne zostały nagrodzone Grand Prix 4. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku; nagroda za scenariusz powędrowała do Krzysztofa Zanussiego, a Zbigniew Zapasiewicz otrzymał również nagrodę za pierwszoplanową rolę męską. Na Międzynarodowym Festiwalu w Teheranie Zanussi zdobył Złotego Koziorożca za reżyserię, a na MFF w Rotterdamie – nagrodę dziennikarzy. W plebiscycie przeprowadzonym przez pismo „Film” Piotr Garlicki został uhonorowany Złotą Kamerą za debiut aktorski[2]. Amerykański reżyser Martin Scorsese uznał dzieło Zanussiego za jedno z arcydzieł polskiej kinematografii i w 2014 roku wytypował je do prezentacji w Stanach Zjednoczonych oraz Kanadzie w ramach festiwalu polskich filmów Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema[20][21].

Nawiązania

Do Barw ochronnych Zanussi nawiązał w swoim filmie Rewizyta z 2008 roku, którego jeden z wątków dotyczył ponownego spotkania Jarosława z Jakubem. W obu rolach wystąpili aktorzy z oryginalnego filmu[22].

Przypisy

Bibliografia

  • Ronald Bergan, The Faber companion to foreign films, Boston: Faber and Faber, 1992.
  • Ela Bittencourt, Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema – Krzysztof Zanussi’s Camouflage, Slant, 1 lutego 2014 [dostęp 2019-02-03] (ang.).
  • Dobrochna Dabert, Konstrukcja aluzyjna „Barw ochronnych” Krzysztofa Zanussiego [w:] Małgorzata Hendrykowska (red.), Widziane po latach. Analizy i interpretacje kina polskiego, Poznań 2000, s. 149-166.
  • Barbara Hollender, Zespół „TOR”, Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000.
  • Drew Hunt, Weekly Top Five: The best of Polish cinema, „Chicago Reader”, 29 czerwca 2014 [dostęp 2019-02-03] (ang.).
  • Aleksander Jackiewicz, Obecność Zanussiego, „Kino”, 1, 1981, s. 14-15.
  • Sebastian Jagielski, ‘I Like Taboo’: Queering the cinema of Krzysztof Zanussi, „Studies in Eastern European Cinema”, 4 (2), 2013, s. 143-159.
  • Leonard Maltin, Leonard Maltin's 2009 Movie Guide, New York: Plume/Penguin, 2008.
  • Marcin Maron, Głowa Meduzy, czyli realizm filmów kina Moralnego Niepokoju, „Kwartalnik Filmowy”, 75-76, 2011, s. 122-148.
  • Rafał Marszałek, Kamień w wodę, Warszawa 1980 [dostęp 2018-12-31].
  • Waldemar Piątek, Leksykon polskich filmów fabularnych, Warszawa 1996 [dostęp 2018-12-31].
  • Marek Radziwon, Barwy ochronne nie wyblakły, „Kwartalnik Filmowy”, 18, 1997, s. 130-140.
  • Mike Walsh, Camouflage, Senses of Cinema, 20 grudnia 2010 [dostęp 2019-02-03] (ang.).
  • Krzysztof Zanussi, Pora umierać, Warszawa: Wydawnictwo Tenten, 1997.

Linki zewnętrzne