Главная страница

{{{rodzaj}}}
{{{imię}}}
{{{tytuły}}}
[[Plik:{{{grafika}}}|240x240px|alt=Ilustracja|{{{podpis grafiki}}}]]
{{{podpis grafiki}}}
Data i miejsce urodzenia {{{data urodzenia}}}
{{{miejsce urodzenia}}}
Data i miejsce śmierci {{{data śmierci}}}
{{{miejsce śmierci}}}
Czczony przez {{{kościół}}}
Beatyfikacja {{{data beatyfikacji}}}
{{{miejsce beatyfikacji}}}
przez {{{beatyfikujący}}}
Kanonizacja {{{data kanonizacji}}}
{{{miejsce kanonizacji}}}
przez {{{kanonizujący}}}
Wspomnienie {{{wspomnienie}}}
Atrybuty {{{atrybuty}}}
Patron {{{patron}}}
Szczególne miejsca kultu {{{miejsce kultu}}}
[[Plik:{{{faksymile}}}|130x100px|alt=Faksymile|]]

Atanazy Brzeski (Atanazy Filipowicz, białorus. Апанас Філіповіч, Афанасій Філіповіч); (ur. ok. 1597, zm. 5 września 1648 w Arkadziji[1]) – święty prawosławny, ihumen monasteru św. Szymona w Brześciu.

Biografia

Pochodzenie i edukacja

Przyszły duchowny urodził się w końcu XVI w. w nieznanym miejscu na białoruskich ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego[2][3]. Podawane przez Antoniego Mironowicza data i miejsce urodzenia (Wilno, 1597 r.) nie dają się całkowicie udowodnić i są oparte jedynie na przypuszczeniach[3]. Tomasz Hodana uważa, że rodzice przyszłego mnicha byli rzemieślnikami[2], Adam Bobryk twierdzi natomiast, że mogli być to zarówno rzemieślnicy, jak i zubożała prawosławna szlachta[3]. Nazwisko świeckie-przydomek Filipowicz mogło być zarówno nazwiskiem rodowym, jak i otczestwem[3].

Ukończył szkołę prowadzoną przez bractwo prawosławne w Wilnie, przy monasterze Św. Ducha[4]. Nauczył się tam greki oraz łaciny, biegle poznał również język cerkiewnosłowiański i język polski[2]. Bobryk podaje, że następnie kształcił się w kolegium jezuickim w tym samym mieście[3]. Po ukończeniu szkół pracował jako prywatny nauczyciel na dworach szlacheckich, od 1620[3] jako wychowawca Jana Faustyna Łuby na dworze kanclerza litewskiego Lwa Sapiehy[2]. W 1627 porzucił jednak to zajęcie i wstąpił do monasteru Św. Ducha w Wilnie, otrzymując imię zakonne Atanazy. Jego postrzyżyn mniszych dokonał archimandryta Józef Bobrykowicz[4].

Życie mnisze

Mnich Atanazy został po postrzyżynach skierowany do Monasteru Kuteińskiego k. Orszy. Następnie żył przez pewien czas w Monasterze Międzygórskim. Do Wilna wrócił w 1632. Został wówczas wyświęcony na hieromnicha i mianowany przełożonym monasteru Dubowskiego pod Pińskiem[3]. Swoje obowiązki sprawował przez trzy lata. Następnie monaster został zlikwidowany, a jego zabudowania oraz majątek przekazany jezuitom przez kanclerza Albrychta Stanisława Radziwiłła[2].

W 1629 Atanazy razem z grupą mnichów z monasteru Św. Ducha w Wilnie wyjechał do nowo utworzonego monasteru w Kupiatyczach[5]. Był on ośrodkiem kultu ikony Matki Bożej, a Atanazy znacząco przyczynił się do jego rozkrzewiania. Gromadził również fundusze na rozbudowę monasterskiej świątyni. W tym celu w 1637 udał się do Moskwy, by prosić o wsparcie dla klasztoru cara Michała[3]. Według niektórych świadectw Atanazy wzywał cara do wypowiedzenia wojny Polsce w obronie prawosławnych[3]. Zdaniem Hodany jest to interpretacja zbyt daleko idąca[6]. Autor ten wskazuje, że postacią Atanazego manipulowano zarówno w propagandzie carskiej, jak i radzieckiej, ukazując go czy to jako sympatyka Moskwy i orędownika włączenia do Rosji ziem ukraińskich, czy to prekursora zjednoczenia narodów wschodniosłowiańskich pod przewodnictwem Moskwy, poprzedzonego wyzwoleniem ludów ukraińskiego i białoruskiego z polskiej niewoli[7]. W rzeczywistości Atanazy Brzeski miał nadzieję na wspieranie prawosławnych w Rzeczypospolitej przez cara, ale nie wzywał do wojny. Liczył ponadto, że król Władysław IV weźmie pod uwagę postulaty prawosławnych i umożliwi ich Kościołowi normalne funkcjonowanie. Głównego wroga prawosławia upatrywał nie w polskim królu, a w jezuitach, hierarchii Kościoła rzymskokatolickiego oraz w polskich magnatach i urzędnikach, wykorzystujących swoją pozycję do narzucania zmiany wyznania[8]. O szczegółach przebiegu wizyty Atanazego w Moskwie nie wiadomo praktycznie nic[9]

Mnich powrócił do Kupiatycz w lipcu 1638[7]. Następnie został przełożonym monasteru św. Symeona Słupnika w Brześciu z godnością igumena[2]. Nielegalne przekroczenie przez niego granicy rosyjskiej i sam fakt udania się do cara sprawiło, że w Polsce Atanazy zaczął być postrzegany jako szpieg moskiewski[10]. W Brześciu duchowny walczył o poprawę sytuacji prawosławnych i wzywał ich do trwania w wierze, nieprzechodzenia na unię[3].

Podróż do Warszawy

W 1643 ihumen Atanazy udał się do Warszawy, by odebrać od króla Władysława IV przywilej zezwalający na budowę nowych prawosławnych obiektów sakralnych w Brześciu oraz potwierdzający prawa brzeskiego bractwa. Dokument ten nie został potwierdzony przez kanclerza Albrychta Stanisława Radziwiłła, gorliwego katolika niechętnego innowiercom. Wówczas duchowny wystąpił z oficjalną skargą w sejmie, domagając się likwidacji unii i wspierania "prawdziwej wiary greckiej". Zapowiadał, że jeśli król nie posłucha go, padnie ofiarą boskiego gniewu. W rezultacie został aresztowany na wniosek hierarchów prawosławnych, którzy w ten sposób zamierzali udowodnić przed królem swoją lojalność[3].

W święto Chrztu Pańskiego w styczniu 1644 Atanazy zdołał zbiec z więzienia. Ubrany jedynie w kłobuk i mantię biegał po mieście oraz wchodził do kościołów, wołając "Biada odszczepieńcom i niewiernym!". Zachowanie to niektórzy prawosławni autorzy interpretują jako jurodstwo, jednak równie prawdopodobne jest, że Atanazy zamierzał w ten sposób prowokować i zwracać uwagę na głoszoną przez siebie krytykę unii, bądź też był nerwowo wyczerpany po pobycie w areszcie[3]. Ostatecznie duchowny ponownie znalazł się w więzieniu, gdzie spędził 10 miesięcy[2], a sąd cerkiewny odebrał mu godność ihumena i suspendował. Zmuszono go do wyjazdu do Kijowa, gdzie ponownie stanął przed sądem duchownym. Uznał on, że Atanazy odpokutował już swoją winę w więzieniu i cofnął suspensę. Z polecenia metropolity kijowskiego Piotra duchowny wrócił do Brześcia. Wbrew nakazowi hierarchy, który zalecał mu powściągliwość i ostrożność, ponownie ostro atakował unię w swoich publicznych wystąpieniach i przekonywał wiernych do trwania przy prawosławiu[3].

Drugie aresztowanie i śmierć

W 1645 Atanazy został ponownie aresztowany pod zarzutem zdrady państwa. Z więzienia wystosował pismo do króla Władysława IV, wzywając go do likwidacji unii, rozwiązania zakonu jezuitów, zawarcia małżeństwa z córką cara i zwrócenia się do patriarchów konstantynopolitańskiego, aleksandryjskiego, antiocheńskiego, jerozolimskiego i moskiewskiego z prośbą o modlitwę w intencji swojego ojca Zygmunta III Wazy. Ostatecznie zwolniono go i przekazano pod osobisty nadzór metropolity kijowskiego[11]. Król Władysław IV, pod wrażeniem lektury jego listu, uznał go bowiem za nieszkodliwego. Zgodził się nawet na spotkanie z nim, czego domagał się ihumen, jednak pod wpływem senatorów zmienił decyzję[12]. Gdy w 1647 zmarł metropolita Piotr, Atanazy wrócił razem z biskupem łuckim Atanazym do Brześcia[11]. Tam po wybuchu powstania Chmielnickiego został aresztowany pod zarzutem wspierania Kozaków oraz agresywnej postawy wobec Kościoła unickiego. Pierwszy zarzut nie został udowodniony. Równocześnie Atanazy nieustannie przeklinał unię i potępiał sposób jej szerzenia w państwie polsko-litewskim. 5 września 1648 został rozstrzelany. Jego ciało zostało potajemnie ekshumowane, po czym duchownego pochowano w monasterze w Brześciu, którym wcześniej kierował[11].

Diariusz Atanazego Brzeskiego

Karta z Diariusza Atanazego Brzeskiego

Swoje teksty Atanazy Brzeski zebrał w jednym tomie zatytułowanym Diariusz, gdy przebywał pod przymusem w kijowskiej Ławrze Peczerskiej, pod nadzorem metropolity kijowskiego. W skład Diariusza weszły supliki kierowane do króla Władysława IV oraz senatorów, rozprawy o prymacie św. Piotra oraz o pentarchii, opowieść o podróży Atanazego do Moskwy z 1638 i inne listy i dokumenty. Opowieść o przybyciu Atanazego i towarzyszącego mu posłusznika do Moskwy pełna jest elementów cudownych. Ihumen twierdzi, że sukces wyprawy, w tym przekroczenie granicy bez dokumentów, możliwy był dzięki wstawiennictwu Matki Bożej i cudotwórczemu działaniu ikony z Kupiatycz, której kopię miał przy sobie. Drobiazgowo opisując wędrówkę i kolejne nadprzyrodzone znaki, które jej towarzyszyły, Atanazy zamierzał pozyskać przychylność cara, dla którego tekst był pierwotnie przeznaczony. Po audiencji u cara Michała ihumen nie uzupełnił relacji o opis spotkania z władcą ani powrotu do Kupiatycz[7].

Badacze, którzy widzieli w Atanazym orędownika interwencji rosyjskiej w Rzeczypospolitej, opierali swoje wywody na fragmencie Diariusza, w którym ihumen opisuje wizję, jakiej miał doznać podczas podróży - polecenie, by wezwać cara do zwyciężania nieprzyjaciół naszych. Według Hodany i M. Viise w rzeczywistości wizja ta miała charakter apokaliptyczny i powinna być zestawiana z innym widzeniem, które Atanazy miał mieć kilka lat wcześniej i które również opisał w Diariuszu. Obydwa wskazują na nieuchronną karę, jakiej mnich oczekiwał dla zwolenników unii oraz niechętnych prawosławiu polskich władców i dostojników[7]. Sugestie, że wizja zwyciężania nieprzyjaciół nie powinna być ujmowana dosłownie, przekazał zresztą również Atanazy, opisując swoje widzenie w liście do Władysława IV i komentując je[13]. Duchowny był zafascynowany potęgą prawosławnej Moskwy, jednak jego szacunek dla cara i przekonanie, że mógłby on bronić (w niesprecyzowany sposób) współwyznawców, nie przekreślało w jego mniemaniu lojalności wobec państwa polsko-litewskiego. Bezzasadne są rozważania nad tożsamością etniczną ihumena, który postrzegał siebie wyłącznie jako wyznawcę i obrońcę prawosławia[14].

Atanazy Brzeski w Diariuszu wyraża przekonanie, że jest wysłanym przez Boga orędownikiem, piętnującym nadużycia rządzących, działającym jak prorocy i sprawiedliwi mężowi biblijni. Podkreśla, że wykonuje wolę bożą, chociaż wie, że może z tego powodu być prześladowany[9].

Kult

XVII-XX w.

Sobór św. Symeona w Brześciu, gdzie znajdują się relikwie ihumena, i jego pomnik w sąsiedztwie świątyni

Kult Atanazego Brzeskiego miał rozwinąć się spontanicznie natychmiast po jego śmierci. Pierwszy, polskojęzyczny żywot męczennika został spisany w II poł. XVII w.[2]. Nie jest natomiast jasne, kiedy nastąpiła jego oficjalna kanonizacja. O uznanie ihumena brzeskiego za świętego starał się Józef Nielubowicz-Tukalski, metropolita kijowski w latach 1663-1676, który wspólnie z Atanazym żył przez kilka lat w monasterach w Wilnie i w Kupiatyczach[5]. Według Mikołaja Hajduka Józef ogłosił kanonizację Atanazego 20 lipca 1666. Walentina Tiepłowa utrzymuje natomiast, że nastąpiło to 28 lipca roku następnego. Całkowicie pewne jest jednak jedynie to, że w 1667 metropolita kijowski nakazał otwarcie grobu Atanazego w celu oceny, czy jego szczątki mają cudotwórcze właściwości i mogą być uznane za relikwie[15]. Według Tomasza Hodany ihumena brzeskiego ogłoszono świętym dopiero w XIX w.[2]. W 1903 w wydanej w Moskwie "Historii kanonizacji świętych Cerkwi rosyjskiej" umieszczono informację o obchodzeniu wspomnienia św. Atanazego w dniach 20 lipca i 5 września, ale bez wskazania daty kanonizacji; zasugerowano jedynie, że nastąpiła ona niedawno[15]. Z pewnością Atanazy był już świętym w 1894, gdy część jego relikwii przeniesiono do monasteru w Leśnej[16]. W Rosji carskiej kult Atanazego rozwijał się głównie w guberniach zachodnich[15].

W Polskim Autokefalicznym Kościele Prawosławnym

Cerkiew Świętych Cyryla i Metodego w Białej Podlaskiej jest najważniejszym ośrodkiem kultu Atanazego Brzeskiego w PAKP

Po upadku caratu w Rosji kult Atanazego znacznie osłabł. Do jego ożywienia doszło dopiero po erygowaniu w 1989 diecezji lubelsko-chełmskiej, której patronem został męczennik[15]. Szczególne działania na rzecz popularyzacji kultu poczynione zostały w diecezji w 1996, tj. w czterysetną rocznicę zawarcia unii brzeskiej. W roku tym dzięki staraniom arcybiskupa lubelskiego i chełmskiego Abla do cerkwi Świętych Cyryla i Metodego w Białej Podlaskiej wstawiono ikonę św. Atanazego z cząstką relikwii, przekazaną z monasterze w Provemont przez metropolitę Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego poza granicami Rosji Witalisa. Jest to część relikwii, które do 1915 znajdowały się w monasterze w Leśnej. Na uroczystości wniesienia relikwii 27 października 1996 obecni byli metropolita warszawski i całej Polski Bazyli oraz biskup włodzimiersko-wołyński Symeon z Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego[15].

Kult Atanazego Brzeskiego w PAKP związany jest niemal wyłącznie z diecezją lubelsko-chełmską. Ikony tego świętego posiada kilka cerkwi w tej diecezji, a poza nią monastery na Grabarce i w Jabłecznej. Męczennik jest patronem jednej z czterech klasztornych cerkwi w Jabłecznej oraz dolnej świątyni w cerkwi Świętych Cyryla i Metodego w Białej Podlaskiej[1]. Jak pisze Bobryk

Niewątpliwie kult Atanazego Brzeskiego ma wyraźny charakter antyunijny. Zakres jego zwiększył się także po obchodach Kościoła katolickiego oddających cześć unitom, którzy polegli za wiarę. Cerkiew zaczęła więc intensywniej wskazywać na swojego świętego, który poświęcił życie za prawosławie, działając przeciwko akcji unijnej[1]

W Egzarchacie Białoruskim

Według Mironowicza Atanazy Brzeski jest jednym z symboli prawosławnych Białorusinów, przypomina o ich walce w obronie prawosławia, która była równocześnie walką o zachowanie tożsamości etnicznej[1]. W miejscu, gdzie przypuszczalnie zginął ihumen, znajduje się monaster noszący jego wezwanie[1].

Bibliografia

  1. Bobryk A.. Wpływ Atanazego Brzeskiego na postawy prawosławnych wobec ruchu unijnego. „Szkice Podlaskie”. 11, 5-14, 2003. Siedlce: Siedleckie Towarzystwo Naukowe. ISSN 0208-8924. 
  2. Hodana T.: Między królem a carem. Moskwa w oczach prawosławnych Rusinów – obywateli Rzeczypospolitej. Kraków: Scriptum, 2008. ISBN 978-83-60163-37-5.
  3. Mironowicz A.: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008. ISBN 978-83-7431-150-2.
  1. a b c d e A. Bobryk, Wpływ Atanazego Brzeskiego..., s. 12-14.
  2. a b c d e f g h i T. Hodana, Między królem..., s. 180.
  3. a b c d e f g h i j k l m A. Bobryk, Wpływ Atanazego Brzeskiego..., s. 7-9.
  4. a b A. Mironowicz, Diecezja białoruska..., s. 38-39.
  5. a b A. Mironowicz, Diecezja..., s. 100-101.
  6. T. Hodana, Między królem..., s. 191-192.
  7. a b c d T. Hodana, Między królem..., s. 181-183.
  8. T. Hodana, Między królem..., s. 185.
  9. a b T. Hodana, Między królem..., s. 187-189.
  10. P. Krasny: Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596-1914. Kraków: Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2003, s. 97-98. ISBN 83-242-0361-3.
  11. a b c A. Bobryk, Wpływ Atanazego Brzeskiego..., s. 10.
  12. T. Hodana, Między królem..., s. 188.
  13. T. Hodana, Między królem..., s. 184.
  14. T. Hodana, Między królem..., s. 191-192.
  15. a b c d e A. Bobryk, Wpływ Atanazego Brzeskiego..., s. 11.
  16. Podlasiak J. Pruszkowski), Historya zjawionego i cudownego obrazu Matki Boskiej oraz kościoła i probostwa w Leśny na Podlasiu zabranego na własność prawosławia : ze źródeł urzędowych i autentycznych, s. Księgarnia G. Gebethnera i Spółki, Kraków 1897, s. 132.