Главная страница

Arbuskula (Arbuscula, fl. 54 p.n.e.) – popularna rzymska aktorka mimiczna, poświadczona przez Cycerona [ad Att. IV 15, 6], a także Horacego [Sat. I 10, 76].

Choć Cyceron wypowiada się bardzo pochwalnie o jej grze, z przekazu Horacego wypływa, że choć raz została wygwizdana na scenie. Arbuskulę wygwizdał tłum, oklaskiwał ją jednak jeden z ekwitów: "śmiała" aktorka chwaliła się tym faktem przed publicznością. Horacy przywołuje to zdarzenie dając wyraz upodobaniu dla wąskiej, elitarnej publiczności i niechęci dla gustów popularnych. Cyceron widział Arbuskulę w czasie ludi Apollinares w 54 p.n.e. Relacjonuje je Attykowi, wypowiedź o Arbuskuli ujmuje w formie odpowiedzi na jego bezpośrednie pytanie o nią (quaeris nunc de Arbuscula. valde placuit. ludi magnifici et grati). W przekazie Horacego nie jest jasne, czy chodzi o jednego ekwitę, czy ich grupę - gramatyczne singularis equitem mogło tu być synekdochą, oznaczać sekcję teatru, w której zasiadali ekwici - w takim przypadku Arbuskulę oklaskiwało wielu ekwitów; mogło jednak też być rzeczywistą liczbą pojedynczą - w takim przypadku można widzieć w owym ekwicie samego Mecenasa (określenie go jako "ekwity" wypływać może stąd, że był on znany z odrzucenia zaszczytów senatorskich), który podobnie jak dla Arbuskuli żywi upodobanie dla elitarniej twórczości Horacego[1].

Epigramat nagrobny Oktawii Arbuskuli

Ponadto wymieniają ją scholia. Pseudo-Akron w komentarzu do Horacego podaje dwa różne warianty anegdoty. Według pierwszej gdy wygwizdywali ją widzowie, podczas gdy tylko nieliczni ekwici oklaskiwali, zakrzyknęła: contenta sum his prudentibus quamvis pauci videantur esse fautores. Według drugiej: equitum Romanorum plausu contenta sum. Według komentarza Porfiriusza do Satyr zakrzyknęła: se contentam esse honestorum testimonio. Wzmiankuje ją jeszcze ponadto Serwiusz w komentarzu do Bukolik Wergilusza (X 6), wraz z Cytheris i Origo, innymi aktorkami tego czasu. Imię Arbuscula zachowują także inskrypcje. Jest ono dawnym imieniem nadawanym niewolnicom - czysto łacińskim (zdrobnienie od arbor - drzewo), wykluczać należy jego pochodzenie z innych języków Italii[2]. Inkrypcje zachowujące to imię są liczne, część odnosi się do różnych osób, jak wyzwolenica Octavia Arbuscula (epigramat nagrobny)[3], część jednak wiązana była z aktorką[4].

Analizę literacką funkcji Arbuskuli w Satyrze I, 10 na tle Horacjańskiego użycia motywu teatru dla samoprezentacji przedstawiła Catherine Keane. Utwór ten kończy II księgę satyr i stanowi samoobronę poety jako autora i protegowanego Mecenasa, w którym posługuje się on chwytem utożsamienia siebie z Arbuskulą, swojej publiczności z jej publicznością, oklaskującego ją ekwity z Mecenasem. Utożsamienie poety z aktorką pozostaje w związku z innymi miejscami w twórczości poety, które stanowią formy jego samoprezentacji. Istotny jest także wybór właśnie Arbuskuli jako tego rodzaju modelu: ze względu na kontrast płci, pozycji społecznej (elitarnej - Horacego, niskiej - aktorki rzymskiej), hierarchii gatunków literackich (elitarnej twórczości Horacego i popularnego, cenionego nisko mimu). Postać Arbuskuli przywoływała także literatura późniejsza, np. Olimpia Morata w młodzieńczych wykładach o Cyceronie[5] i Ferenc Kazinczy, który poświęcił jej osobny epigramat, zamieszczony w zbiorze Tövisek és virágok (1813).

Bibliografia

  • Catherine Keane, Figuring Genre in Roman Satire, 2006
  • Pauly-Wissowa, Band II,1, Sp. 421; Supp. Band X, Sp. 40
  • Randall L.B. McNeill, Horace. Image, Identity and Audience, The Johns Hopkins University Press, 1970
  1. Paul Allen Miller (red.), Latin Verse Satire. An Anthology and Reader, s. 173.;
  2. Emmanuel Dupraz, Les Vestins à l'époque tardo-républicaine. Du nord-osque au latin, s. 215. Tam też informacje szczegółowe o etymologii imienia wraz z bibliografią dodatkową.
  3. C.I.L. VI, 7872 = C.L.E. 971; czy też wyzwolenica Remmia Arbuscula, C.I.L. IX, 3635
  4. Bezpośrednio do Arbuskuli pewne inskrypcje przypisuje Étienne Rouard w XIX-wiecznej pracy archeologicznej Rapport sur les fouilles d'antiquités qui ont été faites à Aix dans les premiers mois de 1841, 1841, s. 57: Arbuscula est aussi un nom de femme quel'on trouve plusieurs fois dans les inscriptions, sans compter la petite actrice Arbuscula, qui se moquait des sifflets du parterre [...]. Quel marbre, quel mausolée garantirait immortalité pareille!
  5. za: Olimpa Morata, The Writings of Italian Heretic, 2007 s. 80