Главная страница

Antoni Owsianik
Антон Аўсянік
Plik:Antoni Owsianik.jpg
Data i miejsce urodzenia 13 czerwca 1888
Kobyle, powiat wilejski, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci 1933 (?)
ZSRR
Poseł I kadencji Sejmu (II RP)
Okres od 5 listopada 1922
do 27 listopada 1927
Przynależność polityczna Białoruski Klub Poselski
Członek Ludowego Sekretariatu Białoruskiej Republiki Ludowej
Okres od 1918
do 1919
Przynależność polityczna Białoruska Socjalistyczna Gromada / Białoruska Partia Socjalistów-Federalistów
Członek Rady Białoruskiej Republiki Ludowej
Okres od 3 kwietnia 1918
do 1919
Przynależność polityczna Białoruska Socjalistyczna Gromada / Białoruska Partia Socjalistów-Federalistów

Antoni Owsianik[a] (biał. Антон Аўсянік, Anton Ausianik; ur. 13 czerwca 1888 w Kobylu w powiecie wilejskim, zm. 1933 (?) w ZSRR) – lewicowy polityk, działacz narodowy i inżynier narodowości białoruskiej, działacz państwowy Białoruskiej Republiki Ludowej (BRL), w latach 1918–1919 członek Rady BRL, Prezydium Rady BRL, Konwentu Seniorów Rady BRL, Ludowego Sekretariatu BRL; jeden z inicjatorów stworzenia białoruskich oddziałów wojskowych w składzie Wojska Polskiego, w latach 1919–1920 członek, a następnie wiceprzewodniczący tymczasowego prezydium Białoruskiej Komisji Wojskowej; w 1920 roku pełnomocny przedstawiciel BRL w Republice Litewskiej; przedstawiciel białoruskiej mniejszości narodowej w II Rzeczypospolitej, od 1922 roku poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej I kadencji; w latach 30. wyjechał do Białoruskiej SRR, aresztowany i prawdopodobnie zabity z polecenia władz radzieckich.

Życiorys

Urodził się 13 czerwca 1888 roku[1] we wsi Kobyle, w gminie Olkowice powiatu wilejskiego guberni mińskiej Imperium Rosyjskiego[b] (obecnie wieś Kastrycznickaja, w rejonie wilejskim obwodu mińskiego Białorusi)[2]. Pochodził z chłopskiej rodziny, uczył się w miejscowych szkołach[3]. Ukończył instytut technologiczny w Charkowie, a następnie uczył się na wydziale budowy okrętów Petersburskiego Instytutu Politechnicznego[2] (według niektórych źródeł ukończył tę uczelnię[3]). Uzyskał tytuł inżyniera[3]. Będąc w Petersburgu, wstąpił do Białoruskiej Socjalistycznej Gromady i podjął działalność w białoruskim ruchu narodowym. Kilka lat pracował w Bobrujsku, tworząc tam białoruskie organizacje społeczne i polityczne[3]. Brał udział w wyborze delegatów na I Zjazd Wszechbiałoruski[3], według jednego ze źródeł był także jego uczestnikiem w grudniu 1917 roku[4].

Białoruska Republika Ludowa

Ludowy Sekretariat Białorusi; Antoni Owsianik z tyłu drugi z prawej

3 kwietnia 1918 roku wszedł w skład Rady Białoruskiej Republiki Ludowej (BRL) jako delegat Bobrujskiej Rady Powiatowej. Wkrótce potem został członkiem Prezydium Rady BRL, a na początku maja – członkiem Konwentu Seniorów Rady BRL[5]. Będąc w składzie Rady BRL, reprezentował w niej Białoruskie Rady Terenowe[6]. 26 kwietnia 1918 roku jego podpis znalazł się na telegramie wysłanym następnego dnia w imieniu rządu i Rady BRL do niemieckiego cesarza Wilhelma II. Telegram zawierał podziękowanie za „wyzwolenie Białorusi” oraz prośbę o poparcie dla BRL i jej sojuszu z Niemcami[7]. Posunięcie to zostało bardzo negatywnie odebrane przez środowiska lewicowe, prorosyjskie i antyniemieckie w łonie BRL, doprowadzając m.in. do opuszczenia Rady BRL przez znaczną część jej członków oraz do rozpadu BSG[8].

Po rozłamie w BSG został jednym z przywódców Białoruskiej Partii Socjalistów-Federalistów (BPSF), stanowiącej partię centrum na scenie politycznej BRL[2][9]. Wchodził w skład tzw. frakcji Bloku, do której należały: BPSF, Białoruska Partia Socjaldemokratyczna, BSG i Białoruska Ludowa Partia Socjalistów[10]. Był członkiem delegacji BRL, która 19 września 1918 roku udała się do Kijowa na rozmowy z rządem Państwa Ukraińskiego. Delegacja starała się uzyskać oficjalne uznanie niepodległości BRL przez Ukrainę, otrzymała jednak jedynie wyrazy przychylności i obietnicę pomocy finansowej i wojskowej przy tworzeniu białoruskich sił zbrojnych[11]. W latach 1918–1919 Antoni Owsianik był przewodniczącym Białoruskiej Rady w Bobrujsku i członkiem Ludowego Sekretariatu Białorusi[2].

Białoruska Komisja Wojskowa

19 września 1919 roku jako członek Konwentu Seniorów Rady BRL brał udział w spotkaniu z polskim Naczelnikiem Państwa Józefem Piłsudskim w Domu Szlacheckim w Mińsku. W czasie spotkania delegacja zwróciła się do Piłsudskiego o uznanie niepodległości i integralności BRL, umożliwienie odnowienia pracy jej organów, stopniowe przekazywanie władzy w ręce Rady, udzielenie pożyczki, formowanie białoruskiego wojska u boku polskiego i wspólną walkę z bolszewikami. Delegacja nie uzyskała ze strony polskiego przywódcy żadnych zobowiązań[12]. Antoni Owsianik był wówczas zwolennikiem porozumienia z Polską, stworzenia białoruskiej armii pod polskim dowództwem i rozmów na temat utworzenia białorusko-polskiej federacji, przy czym zbliżenie to traktował czysto pragmatycznie. W jednym ze swoich listów do Antona Łuckiewicza pisał:

Co robić, jak trzymać z Polakami? (…) Myślę, że z Polakami trzeba teraz koniecznie rozmawiać o utworzeniu naszej narodowej armii. Możemy pójść na kompromis. Niech będzie ich wyższe dowództwo. Możemy z nimi mówić o federacji, trzeba iść na kompromis, pamiętając o jednym – wszystko robimy dla niezależności Białorusi. Kamień za pazuchą trzeba trzymać… Rozumiecie mnie chyba[13].

W połowie października 1919 roku wszedł w skład delegacji Białoruskiej Centralnej Rady Wileńszczyzny i Grodzieńszczyzny, która udała się do Warszawy na rozmowy z polskimi władzami na temat współpracy białorusko-polskiej[c]. Delegacja przedstawiła stronie polskiej propozycję utworzenia białoruskiej dywizji oraz kandydatury na członków Białoruskiej Komisji Wojskowej (BKW)[14]. 22 października Antoni Owsianik został formalnie zatwierdzony przez Józefa Piłsudskiego jako członek BKW[15]. Reprezentował w niej Grodzieńszczyznę[14].

Istnieją przesłanki sugerujące, że Antoni Owsianik, będąc członkiem BKW, nie był lojalny wobec państwa polskiego. Jesienią 1919 roku w Smoleńsku doszło do podpisania umowy między bolszewikami i BPSR, na mocy którego ci ostatni zobowiązali się do rozciągnięcia wpływów na BKW. Zdaniem białoruskiego historyka Jerzego Grzybowskiego Antoni Owsianik był jednym ze zwolenników BPSR w BKW. Według raportów ówczesnego polskiego wywiadu mieli oni m.in. utrudniać werbunek i faworyzować w jego trakcie byłych czerwonoarmistów. Podejrzewano ich także, że za pomocą sieci komend powiatowych rozbudzają pośród żołnierzy i cywilów narodowości białoruskiej nastroje antypolskie[16]. Jednak zarzuty sformułowane przez raport bezpośrednio w stosunku do Antoniego Owsianika ograniczą się do stwierdzenia, że BPSR postanowiła wejść z nim w kontakt. Według historyka Olega Łatyszonka nie oznacza to, że Antoni Owsianik podjął z nią współpracę[17].

W czasie posiedzenia plenarnego BKW 1 lipca 1920 roku Antoni Owsianik był jednym z sześciu członków, którzy głosowali za dymisją całego jej składu i przyjęciem rezolucji skierowanej do Józefa Piłsudskiego i „najwyższych instytucji białoruskich”, stwierdzającej, że „nie czują się na siłach prowadzić w danej chwili ciężkiej i odpowiedzialnej pracy nad formowaniem Białoruskiego Wojska”. W wyniku tej decyzji doszło do kryzysu w łonie BKW; przewodniczący Pawieł Aleksiuk podał się do dymisji, a szóstka głosująca za rezolucją sformowała tymczasowe prezydium BKW. Antoni Owsianik został jego wiceprzewodniczącym[18]. 23 sierpnia złożył obowiązki członka BKW[19]. 3 października Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego poinformowało o przyjęciu jego dymisji wraz z całym dotychczasowym składem Komisji[20].

Działalność na Litwie, Litwie Środkowej i w Polsce

W listopadzie 1920 roku był pełnomocnym przedstawicielem BRL w Republice Litewskiej. Uczestniczył w rozmowach między emigracyjnym rządem BRL Wacłaua Łastouskiego, który przebywał w Kownie, oraz władzami Litwy na temat formowania na jej terytorium białoruskich oddziałów wojskowych[21]. Po zawarciu porozumienia w tej sprawie kierował rozbudową białoruskich jednostek na Litwie, które w zamierzeniu rządu Łastouskiego miały podjąć walkę przeciwko Polsce w razie wybuchu litewsko-polskiego konfliktu[22].

W 1921 roku Antoni Owsianik przeniósł się do Wilna, będącego wówczas stolicą Litwy Środkowej. Stało się to w wyniku starań władz polskich, aby przeciągnąć na swą stronę białoruskich działaczy skupionych wokół kowieńskiego rządu BRL. Szczególne znaczenie dla tej decyzji miały wysiłki Jerzego Osmołowskiego i powiązanego z Polską Białoruskiego Komitetu Państowego[23]. Do 1922 roku Antoni Owsianik pracował w gospodarstwie wiejskim. W 1922 roku został posłem na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej I kadencji, wchodził w skład Białoruskiego Klubu Poselskiego[2]. Aresztowany przez władze polskie[4]. Na początku lat 30. wyemigrował do Białoruskiej SRR[2]. W 1933 roku został aresztowany przez władze radzieckie. Jego dalszy los jest nieznany[4].

  1. W polskojęzycznej literaturze występuje także jako Antoni Owsiennik. Patrz: Białorusini w polskich… str. 65.
  2. W polskiej historiografii obszar ten nazywany jest także „ziemiami zabranymi” lub szerzej „zaborem rosyjskim”.
  3. W skład delegacji oprócz Antoniego Owsianika wchodzili także: Paweł Aleksiuk, Hassan Konopacki, Antoni Owsianik i płk. Jakubowski]]
  1. Posłowie... s. 297.
  2. a b c d e f Encykłapiedyja... s. 232.
  3. a b c d e Aŭsianik Anton (ang.). slounik.org. [dostęp 2012-09-25].
  4. a b c Ausianik Anton. W: Represawanyja… tom. III k. I.
  5. Powołanie najwyższych organów władzy. W: Białoruska Republika... s. 240.
  6. Sekretariat Ludowy BRL pod przewodnictwem Jazepa Waronki. W: Białoruska Republika... s. 294.
  7. Sekretariat Ludowy BRL pod przewodnictwem Jazepa Waronki. W: Białoruska Republika... s. 297.
  8. Sekretariat Ludowy BRL pod przewodnictwem Jazepa Waronki. W: Białoruska Republika... s. 298–299.
  9. Ruch białoruski wobec rozszerzenia okupacji niemieckiej na Białoruś Środkową i Wschodnią w 1918 r.. W: Białoruskie formacje... s. 82.
  10. Sekretariat Ludowy BRL pod przewodnictwem Romana Skirmunta. W: Białoruska Republika... s. 314.
  11. Sekretariat Ludowy BRL pod przewodnictwem Iwana Sieredy. W: Białoruska Republika... s. 325.
  12. Dyplomatyczne zabiegi A. Łuckiewicza w Warszawie. W: Białoruska Republika... s. 462.
  13. Dyplomatyczne zabiegi A. Łuckiewicza w Warszawie. W: Białoruska Republika... s. 464.
  14. a b Działalność Białoruskiej Komisji Wojskowej w latach 1919-1921. W: Białoruskie formacje... s. 135.
  15. Działalność Białoruskiej Komisji Wojskowej w latach 1919-1921. W: Białoruskie formacje... s. 136.
  16. Udział Białorusinów w wojnie polsko-sowieckiej(1919–1920) po stronie Polski. W: Białoruskini w polskich... s. 66.
  17. Działalność Białoruskiej Komisji Wojskowej w latach 1919-1921. W: Białoruskie formacje... s. 142–143.
  18. Działalność Białoruskiej Komisji Wojskowej w latach 1919-1921. W: Białoruskie formacje... s. 149.
  19. Działalność Białoruskiej Komisji Wojskowej w latach 1919-1921. W: Białoruskie formacje... s. 152.
  20. Udział Białorusinów w wojnie polsko-sowieckiej (1919–1920) po stronie Polski. W: Białorusini w polskich... s. 65.
  21. Białoruskie jednostki wojskowe na Litwie w latach 1919-1923. W: Białoruskie formacje... s. 110.
  22. Białoruskie jednostki wojskowe na Litwie w latach 1919-1923. W: Białoruskie formacje... s. 111.
  23. Ostatnie próby skoordynowania białoruskiej działalności politycznej i wojskowej w oparciu o Polskę. W: Białoruskie formacje... s. 235.

Bibliografia