Главная страница

Alkoholowy zespół abstynencyjny
Ilustracja
Im dłuższy był „ciąg alkoholowy” i im większe były dawki alkoholu, tym większe jest ryzyko wystąpienia objawów alkoholowego zespołu abstynencyjnego[1].
ICD-10 F10.3
MeSH D013375

Alkoholowy zespół abstynencyjny (inaczej alkoholowy zespół odstawienny, ang. alcohol withdrawal syndrome) – jest zespołem objawów występującym u osób uzależnionych od alkoholu, do ujawnienia którego dochodzi w sytuacji zaprzestania przyjmowania alkoholu lub znacznego zmniejszenia jego dawek. Zespoły te mogą znacznie różnić się nasileniem: od kilkugodzinnych, łagodnych zespołów abstynencyjnych, podczas których występuje tylko kilka objawów takich, jak rozdrażnienie, ból głowy, drżenie, bezsenność, aż po trwające 7–10 dni, zagrażające życiu i wymagające hospitalizacji zespoły abstynencyjne przebiegające z wysokim nasileniem objawów podstawowych, którym towarzyszy pobudzenie układu nerwowego autonomicznego, zaburzenia świadomości i objawy psychotyczne[1][2][3].

Obraz kliniczny

Do typowych objawów zespołu abstynencyjnego alkoholowego należą: drżenie i bóle mięśni, ból głowy, wzmożona potliwość, utrata apetytu, nudności, wymioty, biegunka, przyspieszona akcja serca (tachykardia, która wynika z pobudzenia autonomicznego układu nerwowego), nadciśnienie tętnicze, naprzemienne odczucie uderzeń gorąca i zimna, podwyższona temperatura ciała, niepokój, drażliwość (dysforia), nadwrażliwość na dźwięki i światło, bezsenność, poczucie ogólnego rozbicia, szybka męczliwość, a w cięższych postaciach zaburzenia świadomości, objawy wytwórcze (m.in. halucynacje, iluzje, urojenia), napady drgawek padaczkowych. W części przypadków nasilone pobudzenie psychoruchowe może być przyczyną gwałtownych, trudnych do przewidzenia i nieadekwatnych do rzeczywistej sytuacji zachowań, w tym autoagresywnych lub agresywnych, które mogą stanowić zagrożenia dla życia pacjenta lub osób w jego otoczeniu[1].

Czynniki predykcyjne i przebieg

Ryzyko wystąpienia alkoholowego zespołu abstynencyjnego oraz jego nasilenie są tym wyższe, im dłuższy był okres stosowania alkoholu („ciąg alkoholowy”) i im większe były dawki alkoholu w ostatnim czasie. Drżenie ciała zwykle pojawia się w czasie 6–8 godzin po zaprzestaniu przyjmowania alkoholu. W części przypadków alkoholowych zespołów abstynencyjnych – łagodnych, przebiegających bez powikłań – dochodzi do samoistnego ustąpienia objawów w ciągu kilku dni. Jednakże niektóre postacie zespołów abstynencyjnych mogą mieć ciężki przebieg i stanowić istotne zagrożenia dla życia pacjenta. Przykładem takiego alkoholowego zespołu abstynencyjnego powikłanego jest tzw. majaczenie drżenne (inaczej majaczenie alkoholowe, łac. delirium tremens). W takich przypadkach w ciągu 72 godzin od ostatniego spożycia alkoholu pojawiają się zaburzenia świadomości oraz objawy psychotyczne takie, jak halucynacje, iluzje i urojenia. Ocenia się, że w majaczeniu drżennym bez pomocy medycznej w około 20% przypadków dochodzi do śmierci, natomiast intensywne leczenie w warunkach szpitalnych pozwala ograniczyć śmiertelność do poziomu kilku procent. Przy prawidłowym leczeniu w przypadkach majaczenia drżennego o pomyślnym przebiegu większość objawów ustępuje w ciągu 7–10 dni od początków zaburzenia[1][4].

Podział i typowe powikłania

Zespół abstynencyjny niepowikłany

Rozpoznanie opiera się na stwierdzeniu co najmniej 3 z następujących objawów wywołanych przerwaniem intensywnego picia alkoholu lub znacznym zmniejszeniem jego dawek[1]:

  • drżenie języka, powiek lub wyciągniętych dłoni
  • nudności lub wymioty
  • tachykardia i/lub wzrost ciśnienia tętniczego krwi
  • pobudzenie psychoruchowe
  • bóle głowy
  • zaburzenia snu
  • złe samopoczucie lub osłabienie
  • zwiewne halucynacje (omamy) lub złudzenia (iluzje) wzrokowe, dotykowe lub słuchowe

Zespół abstynencyjny powikłany

Majaczenie alkoholowe

Jako powikłane określa się m.in. alkoholowe zespoły abstynencyjne, które osiągają nasilenie odpowiadające majaczeniu alkoholowemu. Na obraz kliniczny majaczenia alkoholowego składają się silnie wyrażone objawy alkoholowego zespołu abstynencyjnego, do których dołączają się następujące objawy[1]:

  • zaburzenia świadomości (obejmujące dezorientację w czasie i miejscu)
  • halucynacje (omamy) i iluzje (złudzenia) głównie dotykowe i słuchowe (o wyrazistym nasileniu, a nie tylko zwiewnym, jak ma to miejsce zespole abstynencyjnym niepowikłanym)
  • lęk (często związany z objawami wytwórczymi o treściach prześladowczych)
  • silne drżenie mięśniowe
  • urojenia (m.in. dziania się, prześladowcze)
  • pobudzenie psychoruchowe
  • trudności z zaśnięciem lub odwrócony rytm snu i czuwania
  • nadaktywność układu nerwowego autonomicznego przejawiająca się m.in. tachykardią, nadciśnieniem tętniczym, rozszerzeniem źrenic

Napady padaczkowe

Powikłaniem alkoholowego zespołu abstynencyjnego może również być napad padaczkowy. Zwykle dochodzi do pojedynczego napadu, zaś przypadki mnogich są sporadyczne. Wywołane odstawieniem alkoholu napady mają charakter uogólniony (grand mal). Powikłanie to dotyka około 5% ogółu osób uzależnionych od alkoholu, w tym do 15% pacjentów wymagających hospitalizacji z powodu objawów odstawiennych[1].

Zespół Wernickego-Korsakowa

Zespół ten wywołany jest niedoborem witaminy B1 (tiaminy). Najczęściej jest on następstwem uzależnienia od alkoholu, ale może mieć także inne przyczyny. Jego objawy zwykle pojawiają się gwałtownie podczas alkoholowego zespołu abstynencyjnego. Ich wystąpienie może być zainicjowane podaniem glukozy, której metabolizm wiąże się ze wzrostem zapotrzebowania na witaminę B1. Na obraz chorobowy składają się dwie grupy objawów: objawy neurologiczne (objawy encefalopatii Wernickego) oraz objawy psychopatologiczne (objawy psychozy Korsakowa). Do objawów neurologicznych należą: zaburzenia ruchu gałek ocznych, nierówność źrenic, brak reakcji na światło, problemy z chodzeniem, niezborność ruchów (ataksja). Do objawów psychopatologicznych należą: zaburzeniami pamięci świeżej oraz konfabulacje stanowiące formę kompensacji defektu pamięci, niekiedy podwyższony nastrój, problem z percepcją przestrzenną i myśleniem abstrakcyjnym. W badaniach obrazowych metodą rezonansu magnetycznego typowe są zmiany martwiczo-krwotoczne ciał suteczkowatych znajdujących się w okolicy podstawnej mózgu. Objawom zespołu Wernickego-Korsakowa można zapobiec lub uzyskać ich redukcję poprzez odpowiednio wczesne uzupełnienie niedoborów witaminy B1[4].

Halucynoza alkoholowa

Wystąpienie pierwszych objawów halucynozy alkoholowej następuje zwykle w ciągu pierwszych dwóch dób od momentu zaprzestania spożywania alkoholu. Jej typowymi objawami wyraziste, nieprzyjemne halucynacje wzrokowe, słuchowe lub dotykowe występujące przy niezaburzonym stanie świadomości. Halucynacje te mogą ustąpić po kilku tygodniach lub mogą utrzymywać się przewlekle. Powikłanie to najczęściej występuje w przypadkach ciężkiej, wieloletniej choroby alkoholowej[5].

Inne powikłania

Podczas alkoholowych zespołów abstynencyjnych może dojść do wystąpienia lub zaostrzenia zaburzeń depresyjnych oraz zachowań samobójczych. Nierzadko dochodzi także do poważnych komplikacji somatycznych m.in. takich jak: krwawienie z przewodu pokarmowego, zapalenie żołądka, zaburzenia wchłaniania jelitowego, dysfunkcje wątroby, niedobory witaminowe, zapalenie płuc, udar mózgu, zawał serca, zapalenie trzustki, a także ujawnienie się objawów urazów doznanych podczas intoksykacji, często objętych niepamięcią, w tym objawów krwiaków wewnątrzczaszkowych[5].

Leczenie

Sposób leczenia alkoholowego zespołu abstynencyjnego zależny jest od jego nasilenia, obecności ewentualnych powikłań, współwystępujących chorób, zdolności pacjenta do zastosowania się do zaleceń lekarskich i dostępności opieki w warunkach domowych. Większość przypadków niepowikłanych alkoholowych zespołów abstynencyjnych nie wymaga hospitalizacji i może być leczona w warunkach domowych. Tym niemniej, określenie ryzyka przejścia zespołu odstawiennego niepowikłanego w powikłany, a co za tym idzie wskazań do hospitalizacji, może wymagać badania przez doświadczonego lekarza. W przypadkach, w których prognozowane jest wystąpienie powikłań, zaleca się hospitalizacje w oddziałach leczenia alkoholowych zespołów abstynencyjnych, potoczenie określanych jako „oddziały detoksykacyjne” (często mylonych z oddziałami toksykologii lub oddziałami leczenia odwykowego). Może być wskazane m.in. monitorowanie ciśnienia tętniczego krwi, czynności serca, temperatury ciała, poziomu elektrolitów, zwłaszcza potasu, poziomu glukozy, funkcji wątroby i nerek. W zależności od nasilenia postępowanie może wymagać kontrolowania żywienia, wyrównywania zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej i węglowodanowej, suplementacji witaminowej m.in. tiaminy i kwasu foliowego. W stanach znacznego pobudzenia psychoruchowego, nad którym pacjent nie ma kontroli i które stwarza zagrożenie zachowaniami agresywnymi lub autoagresywnymi, nierzadko stosuje się zabezpieczenie np. w postaci unieruchomienia pacjenta w pozycji leżącej w łóżku pasami zakładanymi na kończyny. Cięższe postacie alkoholowego zespołu odstawiennego wymagają wprowadzenia leków benzodiazepinowych (np. diazepam, chlordiazepoksyd, klorazepat), których dawki następnie są stopniowo redukowane aż do ich całkowitego odstawienia w ciągu 4–7 dni. Po zakończeniu leczenia alkoholowego zespołu abstynencyjnego niezwykle ważne jest zalecenie pacjentowi rozpoczęcia leczenia odwykowego (czyli leczenia uzależnienia) oraz motywowanie do ich podjęcia[1][4][5][6].

Przypisy

Szablon:Przypisy-lista

Star of life.svgZapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.

  1. a b c d e f g h Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Rybakowski
    BŁĄD PRZYPISÓW
  2. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Bili
    BŁĄD PRZYPISÓW
  3. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Klasyfikacja
    BŁĄD PRZYPISÓW
  4. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Kaplan
    BŁĄD PRZYPISÓW
  5. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Intro
    BŁĄD PRZYPISÓW
  6. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Szczeklik
    BŁĄD PRZYPISÓW