Главная страница

Albatros żółtodzioby
Thalassarche chlororhynchos[1]
Gmelin, 1789
Ilustracja
Osobnik sfotografowany na archipelagu wysp Tristan da Cunha
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd rurkonose
Rodzina albatrosy
Rodzaj Thalassarche
Gatunek albatros żółtodzioby
Synonimy
  • Diomedea chlororhynchos Gmelin, 1789
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 EN pl.svg

Albatros żółtodzioby (Thalassarche chlororhynchos) — gatunek dużego ptaka morskiego z rodziny albatrosów. Występuje na Oceanie Atlantyckim między Ameryką Południową a Afryką. Zagrożony wyginięciem.

Taksonomia

Po raz pierwszy albatrosa żółtodziobego opisał Johann Friedrich Gmelin w 1789 roku w dziele Caroli a Linné. Systema naturae per regna tria naturae pod nazwą Diomedea chlororhynchos[3]. Opis tego gatunku sporządził John Latham 8 lat przed Gmelinem wcześniej w pracy A general synopsis of birds, jednak nie nadał mu nazwy naukowej, opisując go pod obecną nazwą angielską (Yellow Nosed Albatross). Ilustracja w tej książce została sporządzona na podstawie okazu pochodzącego z Przylądka Dobrej Nadziei[4]. John Gould w 1844 roku użył nazwy Diomedea olivaceorhyncha[5], która pojawiła się także w formie D. olivaceirostris w raporcie posiedzeń Akademii Nauk w 1856 r.[6]

Obecna nazwa naukowa Thalassarche chlororhynchus pojawiła się po raz pierwszy w literaturze w 1870 roku. Enrico Hillyer Giglioli wydzielił rodzaj Thalassarche z adnotacją "Dziób zwężony, ogon średniej długości". Zaznaczył też, że albatros żółtodzioby i a. szarogłowy (Thalassarche chrysostoma) to osobne gatunki (przedtem T. chrysotoma był włączany do T. chlororhynchos)[7]. Gregory Macalister Mathews w 1913 roku nadał temu gatunkowi nazwę Nealbatrus chlororhynchus i wydzielił podgatunki - N.c. carteri i N.c. bassi[8]. Odnosiły się one do jednego gatunku, albatrosa białoszyjego (T. carteri), który został wydzielony do rangi gatunku w 2004 roku[9]. Obecnie nie wyróżnia się podgatunków[10].

Morfologia

Wymiary średnie

Długość ciała wynosi 74-86 cm, rozpiętość skrzydeł 178-206 cm[11]. Pojedyncze skrzydło ma długość 456-499 mm, ogon 177-199 mm, dziób 105-124 mm (jego szerokość u nasady 22-27,5 mm), stęp 74-84 mm[12]. Długość zewnętrznego palca wynosi ok. 11,2 cm (4,41(6) cali), w tym pazura ok. 1,5 cm (7/12 cala). Tylny palec (łac. hallux, odpowiednik ludzkiego palucha) ma tą samą długość, jednak pazur jest dłuższy, mierzy ok. 1,9 cm (¾ cala)[13].

Wygląd zewnętrzny

Głowa i szyja mają barwę popielatą. Dziób czarny, za wyjątkiem jego górnej krawędzi, która ma barwę żółtą. U dojrzałych ptaków na końcu ciemnieje do barwy pomarańczowej, poszerzając swój zasięg do całej końcówki dzioba, nie tylko górnej krawędzi, natomiast koniuszek dzioba jest jasnożółty[14]. Nogi i stopy niebieskawe[11]. Skrzydła szare z brązowym odcieniem, sterówki ciemnoszare. Kuper, pokrywy nadogonowe i podogonowe, pierś, boki i brzuch białe. Osobniki młodociane posiadają czarny dziób[15].

Występowanie

Albatros żółtodzioby występuje w centralnej części Oceanu Atlantyckiego. Gniazduje na wyspach z archipelagu Tristan da Cunha (Inaccessible, Middle Island, Nightingale, Stoltenhoff) oraz wyspie Gough. Na otwartym oceanie występuje między równoleżnikami 15°S i 45°S, pomiędzy Ameryką Południową a Afryką. Prócz tego, pojawiło się kilka raportów o obserwacjach tego gatunku przy wybrzeżach Australazji[16]. W latach '70 ubiegłego wieku na wyspie Middle Sister Island (Wyspy Chatham) został złapany osobnik tego gatunku, który złożył jajo[17].

Osobnik tego gatunku obserwowany był w Norwegii 28 czerwca 2007 roku. Następnego dnia znalazł się w Somerset w Wielkiej Brytanii, co zostało już udokumentowane zdjęciami i ustalono, że był to osobnik trzyletni, nieposiadający jeszcze żółtej górnej części dzioba. Został oznaczony i wypuszczony, jednak odnaleziono go potem w Lincolnshire. 7 lipca 2007 zaobserwowano albatrosa z czarnym dziobem u wybrzeży Szwecji, a następnie na Wyspach Owczych 8 lipca, jednak nie było wiadomo, jaki to gatunek[18].

Behawior

John Latham w swoim opisie zamieścił informację mówiącą, że albatros żółtodzioby lata 5-6 stóp nad powierzchnią wody (1 stopa = 30,48 cm)[4]. Zazwyczaj na morzu milczy[19], poza sytuacjami, w których walczy o pożywienie. W koloniach lęgowych głośny, wydaje z siebie wysokie, gwałtowne, wibrujące, nosowe okrzyki hek-ek-ek-ek-ek-ekek-eg-eg-eeg-eeeg[20].

U 27 zbadanych okazów tego gatunku, zebranych w latach 1994-2004, w układach pokarmowych stwierdzono obecność otolitów morskich bezkręgowców z rodzajów Sagitta i Asteriscus, soczewki oczu, ząb, kości ryb doskonałokostnych, mięso ryb, szczątki głowonogów i pióro. Znaleziono także worek foliowy i plastikową żyłkę do połowu ryb. U martwych okazów znalezionych u wybrzeży Brazylii oraz 21 ptaków złapanych w trakcie połowu ryb w układach pokarmowych stwierdzono obecność Micropogonias furnieri z rodziny kulbinowatych, umbryny argentyńskiej (Umbrina canosai), Porichthys porosissimus z rodziny batrachowatych, Malacocephalus occidentalis z rodziny buławnikowatych, kalmara argentyńskiego (Illex argentinus), nieokreślone gatunki z rodzajów: Ornithoteuthis z rodziny strzalikowatych, Gonatus z podrzędu Oegopsina oraz Histioteuthis, rodziny kalmarowatych, kałamarnice oraz nieokreślony gatunek należący do spodoustych[21].

Lęgi

Osobnik w szacie juwenalnej

Ptaki zaczynają przybywać do kolonii lęgowych w lipcu[16]. Gniazdo usypane jest z błota, torfu, piór i roślinności. Jaja składane są od sierpnia do października. W lęgu jedno białe jajo. Inkubacja trwa od początku sierpnia do grudnia; wysiadują oba ptaki z pary. Opieka nad pisklętami trwa od listopada do końca kwietnia. Młode osobniki powracają do kolonii po 5 latach. Sukces lęgowy wynosi 62-76%[17][16].

Status, zagrożenia i ochrona

Wg IUCN gatunek jest klasyfikowany jako zagrożony wyginięciem (EN - endangered). Całkowita liczebność szacowana jest na 21-32 tys. ptaków. W 1974 roku liczebność na wyspie Tristan da Cunha szacowana była na 16-30 tys. par lęgowych, na wyspie Nightingale 4500 par, w 2010 roku na Middle Island na 40 par, a na Stoltenhoff 210[17]. Na Inaccessible Island w 2004 roku populację oszacowano na 2000 osobników[22]. W 2007 roku liczebność na wyspie Nightingale zmalała do 4000 par. Z tych informacji można wywnioskować, że całkowita liczebność powinna wynosić 27 500-41 600 par lęgowych, jednak dane z wyspy Tristan da Cunha są nieaktualne, gdyż pochodzą sprzed ponad 30 lat. W 2001 roku liczebność na tej wyspie wynosiła 3250 par lęgowych[17]. Na wyspie Gough w trakcie sezonu lęgowego w latach 2000-2001 zliczono 538 wysiadujących osobników, 137 ptaków w gnieździe, lecz bez jaj oraz 113 albatrosów niezajętych lęgami[23]. Na tej wyspie w latach 1982-1988 przeżywalność piskląt szacowana była na 23-39%[16].

Sztucznie wprowadzone lub zawleczone zwierzęta zagrażające albatrosom (ich lęgom), ale i innym ptakom morskim to królik europejski (Oryctolagus cuniculus), kot domowy (Felis catus), szczur wędrowny (Rattus norvegicus), szczur śniady (R. rattus), ostronos białonosy (Nasua narica), gronostaj (Mustela erminea), pies domowy (Canis lupus familiaris), mysz domowa (Mus musculus) oraz świnia domowa (Sus scrofa)[24].

Zagrożenie dla tego gatunku stanowi także połów na takle (ang. longline fishing), w które łapią się te ptaki. Populacja albatrosów żółtodziobych jest monitorowana na wyspie Gough. W latach 2000-2001 liczebność na Tristan da Cunha była również zliczana. W latach 2004-2005, celem ustalenia morskiego zasięgu, kontrolowano ptaki z wyspy Gough z nadajnikami, a od 2007 do 2008 roku osobniki z Tristan da Cunha. W 2006 roku South East Atlantic Fisheries Commission zarządziło, by takle były umieszczane w wodzie w nocy[17].

Znaczenie w kulturze człowieka

W 1954 i 1972 roku na wyspie Tristan da Cunha ukazały się dwa znaczki pocztowe przedstawiające wizerunek albatrosa żółtodziobego. Pierwszy, czarno-biały przedstawiał dorosłego osobnika z dwoma młodymi, a na drugim, kolorowym, 2 dorosłe osobniki oraz roślinę Apium australe z rodzaju selerów. W 1977 w serii znaczków dotyczącej awifauny tej wyspy uwzględniony został także ten gatunek. W 1987 roku ukazał się znaczek upamiętniający norweską ekspedycję na Tristan da Cunha, mającą miejsce w latach 1937-1938 i będącą pierwszą ekspedycją badawczą na tej wyspie[25]. Ukazana została scena obrączkowania ptaka. W 1988 roku na znaczku przedstawiono malunek autorstwa Augustusa Earle, londyńskiego artysty, na którym znalazł się także albatros żółtodzioby[26]. BirdLife International w 2003 roku wydało 5 znaczków zachęcających do ochrony tego gatunku[27]. 7 lat później również na wyspie Tristan de Conha ukazał się znaczek ze zdjęciem obrączkowanego ptaka. Oprócz tego T. chlororhynchos ukazano także na znaczkach z wyspy Amsterdam, znaczku z serii Inauguration of Ghana Airways obok samolotu Boeing 377 Stratocruiser[28], z Grenady, Mozambiku, Namibii i Tanzanii[29].

  1. Thalassarche chlororhynchos, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Thalassarche chlororhynchos. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. Johan Friedrich Gmelin, Carl von Linne: Caroli a Linné. Systema naturae per regna tria naturae. T. 1. 1789.
  4. a b John Latham: A general synopsis of birds. Londyn: Benj. White, 1781.
  5. John Gould. On the family Procellariidae with descriptions of ten new species. „The Annals and magazine of natural history”. 13, s. 361, 1844. 
  6. Académie des sciences. „Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences”. 42, s. 678, 1856. 
  7. Enrico Hillyer Giglioli: Note intorno alla distribuzione della fauna vertebrata nell'oceano. 1870, s. 59.
  8. Novitates Zoologicae. T. 39. Londyn: Hazell, Watsey & Viney, 1933-36.
  9. C. R. J. Robertson, G. B. Nunn: Towards a new taxonomy for albatrosses. W: Albatross Biology and Conservation. Chipping Norton: Surrey Beatty & Sons, 1998. ISBN 0949324825).
  10. F. Gill & D. Donsker: Loons, penguins, & petrels. IOC World Bird List (v.3.3), 2013.
  11. a b L.H. Brown, E.K. Urban, K. Newman: The Birds of Africa. T. 1. Ostriches and to Birds of Prey. Londyn: Academic Press, 1982. ISBN 978-1-4081-9052-4.
  12. Emmet Reid Blake: Manual of Neotropical Birds. University of Chicago Press, 1977, s. 97-98. ISBN 978-0-226-05641-8.
  13. Johan James Audobon: The birds of America: from drawings made in the United States and their territories. 1840, s. 196-197.
  14. Sir Walter Lawry Buller: A History of the Birds of New Zealand. Londyn: 1888.
  15. Alexander Wilson: Wilson's American Ornithology: With Notes by Jardine; to which is Added a Synopsis of American Birds, Including Those Described by Bonaparte, Audubon, Nuttall, and Richardson. s. 741.
  16. a b c d Agreement on the Conservation of Albatrosses and Petrels: Atlantic Yellow-nosed Albatross. 2009.
  17. a b c d e Atlantic Yellow-nosed Albatross Thalassarche chlororhynchos. BirdLife International, 2013. [dostęp 1 maja 2013].
  18. Steve Gantlett, Tony Pym: The Atlantic Yellow-nosed Albatross from. Somerset to Lincolnshire – a new British bird. Birding.co.uk, 2007.
  19. National Audobon Society: Yellow-nosed Albatross.
  20. Michael K. Morcombe: Field guide to Australian birds. Steve Parish Publications, 2002. ISBN 978-1-74021-417-9.
  21. Fernanda I. Colabuono, Carolus M. Vooren: Diet of Black-browed Thalassarche melanophrys and Atlantic Yellow-nosed T. chlororhynchos Albatrosses and White-chinned Procellaria aequinoctialis and Spectacled P. conspicillata petrels off southern Brazil. Marine Ornithology, 2006.
  22. Peter G. Ryan: Inaccessible Island Seabird Monitoring Manual. Reserch Raport. Royal Society for the Protection of Birds, 2005.
  23. Richard Cuthbert, Erica Sommer: Gough Island Monitoring Manual. Royal Society for the Protection of Birds, 2004.
  24. Thalassarche chlororhynchos — Yellow-nosed Albatross. Australian Government Department of Sustainability. [dostęp 2 maja 2013].
  25. Allan Crawford's work for Tristan da Cunha. Tristan da Cunha Association. [dostęp 1 maja 2013].
  26. Tristan da Conha. Birds on Stamps. [dostęp 1 maja 2013].
  27. Albatrosses and petrels are depicted on postage stamps from around the World. Agreement on the Conservation of Albatrosses and Petrels, 2011.
  28. Znaczek:Stratocruiser and Albatross. Colnect. [dostęp 1 maja 2013].
  29. Diomedidae. Birds on Stamps.