Главная страница

Afera Hniliczek, Konwersja hnilicka[1], Sprawa hnilicka[1]

Aferę Hniliczek uważa się za wydarzenie przełomowe w historii dyskusji nad świadomością i orientacją kulturową oraz narodową Ukraińców galicyjskich[1].

Tło historyczne

Konwersja mieszkańców Hniliczek

Okoliczności wydarzenia

Zdaniem Włodzimierza Osadczego cała sytuacja była wynikiem wmieszania się aktywistów moskalofilskich w konflikt między proboszczem greckokatolickiej parafii w Hniliczkach a mieszkańcami wsi Hniliczki Małe[2]. Od 1877 żyjąca w tej miejscowości ludność greckokatolicka zgłaszała prośby o powołanie we wsi filii parafii hnilickiej, jednak zgodnie z regulaminem Kościoła nie było to możliwe z powodu niewystarczającej liczby mieszkańców (800 osób). Były proboszcz parafii w Hniliczkach, Jan Herasimowicz (Harasimowicz), doradził złożenie prośby do starostwa i konsystorza[2].

Konwersja

Na przełomie lat 1881 i 1882 prasa galicyjska poinformowała, iż 129 mieszkanców wsi Hniliczki Małe w powiecie zbaraskim złożyli prośbę o konwersję z katolicyzmu obrządku wschodniego na prawosławie[1]. Podanie adresowane do starostwa nosiło datę 25 grudnia 1881 i było podpisane przez 21 osób. Deklarowały one zmianę wyznania z greckokatolickiego na prawosławne w imieniu własnym oraz nieletnich dzieci[2]. Większą objętość miał list do greckokatolickiego konsystorza, w którym te same osoby zarzucały papieżowi złamanie postanowień unii brzeskiej, narzucanie jej przemocą i niszczenie cerkwi. Kapłanom obrządku łacińskiego pracującym w Galicji zarzucono ponadto negatywny stosunek do ludności ruskiej. Podanie kończyła deklaracja lojalności wobec cesarza Austrii[2].

Reakcja władz Galicji oraz prasy

Starosta zbaraski w relacji dla Wysokiego c.k. namiestnictwa we Lwowie stwierdził, iż wydarzenia w Hniliczkach były od dawna przygotowanym aktem antypaństwowym, jak również, iż

zamach ten jest tylko wytryskiem rozgałęzionej agitacji moskalofilskiej na zburzenie umysłów włościan, zakłóceniem spokoju i porządku, podniecaniem nienawiści przeciw narodowościom[1].

Równocześnie starosta ten, podobnie jak greckokatolicki proboszcz Hniliczek, twierdzili, że w miejscowości nigdy nie była prowadzona propaganda moskalofilska, a ludność nie wyrażała szczególnej sympatii dla prawosławia[2]. Z kolei żandarmeria z miejscowości Nowe Sioło w raporcie dla dowództwa okręgowego w Zbarażu podawała, że:

Hniliczki cierpiały od dawna biedę i przykrość, ponieważ nie miały swego własnego miejscowego księdza, o którego się starały, a władze nie mogły im takiego delegować, dlatego wystosowały deklarację do zwierzchności, że przejdą na prawosławie[3].


Proces moskalofilów

Skutki

Zdaniem Włodzimierza Osadczego

Apostazja na prawosławie galicyjskiej gminy Hniliczki w powiecie zbaraskim wstrząsnęła nie tylko prowincją, ale głośnym echem odbiła się w wysokich gabinetach wiedeńskich i progach apostolskich Rzymu. (...) Wiedeń i Rzym przedsięwzięły szereg zdecydowanych kroków, by radykalnie wpłynąć na kondycję Rusinów i Cerkwi czy raczej obrządku greckokatolickiego[2].

  1. a b c d e B. Wójtowicz-Huber: "Ojcowie narodu". Duchowieństwo greckokatolickie w ruchu narodowym Rusinów galicyjskich (1867-1918). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2008, s. 133. ISBN 978-83-235-03833-5.
  2. a b c d e f W. Osadczy: Święta Ruś. Rozwój i oddziaływanie idei prawosławia w Galicji. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007, s. 246-249. ISBN 978-83-227-2672-3.
  3. B. Wójtowicz-Huber: "Ojcowie narodu". Duchowieństwo greckokatolickie w ruchu narodowym Rusinów galicyjskich (1867-1918). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2008, s. 134-135. ISBN 978-83-235-03833-5.