Главная страница

Szablon:PropozycjaDobregoArtykułu

Nagrobek Adelajdy

Adelajda (ur. zapewne pod koniec lat 70. lub na początku lat 80. XII w., zm. 8 grudnia 1211) – księżniczka małopolska z dynastii Piastów.

Córka księcia krakowskiego i zwierzchniego księcia Polski, księcia sandomierskiego i mazowieckiego Kazimierza II Sprawiedliwego i Heleny, córki Konrada II znojemskiego z dynastii Przemyślidów.

Na podstawie napisu na płycie nagrobnej w kościele dominikanów pw. św. Jakuba w Sandomierzu: „hic jacet domicella Adleais filia ducis Casimiri fundatrix illius convent(us) et obiit anno Domini millesimo. cc. XI.”[1] historycy ustalali pochodzenie i fakty z życia pochowanej tam kobiety. W literaturze pojawiły się dwie odrębne teorie. Jedna z nich głosiła, że Adelajda była córką Kazimierza II Sprawiedliwego, ufundowała sandomierski kościół, w którym po śmierci w 1211 została pochowana. Druga teoria, mająca zdecydowanie więcej zwolenników, następnie zakwestionowana, uznawała ją za córkę Kazimierza I kujawskiego, dominikankę sandomierską, zmarłą w 1291.

Biogram

Księżna Adelajda – fragment obrazu w klasztornym krużganku

Jan Długosz przekazał, że Adelajda była córką Kazimierza Sprawiedliwego[2]. Nie wiadomo, kiedy się urodziła. Fakt, iż nie wyszła za mąż ani nie wstąpiła do żadnego klasztoru, przemawia za domniemaniem, że zmarły w 1194 ojciec nie zdążył zadecydować o jej przyszłości[3]. Data urodzenia: pod koniec lat 70. lub na początku lat 80. XII w. jest tylko przypuszczalna[3]. Umownie wśród potomstwa Kazimierza Sprawiedliwego i Heleny znojemskiej jest umieszczana na piątym miejscu, po Odonie, a przed Leszkiem Białym i Konradem I mazowieckim[3].

Geneza jej imienia nie jest jasna. W literaturze istnieją trzy domysły[4]. Kazimierzówna mogła otrzymać imię po Adelajdzie, matce Salomei z Bergu a babce Kazimierza Sprawiedliwego, aczkolwiek odległość chronologiczna między śmiercią hrabiny Bergu a narodzinami Kazimierzówny jest znaczna. Wątpliwe też, aby babka wpisała się w pamięć osieroconego przez matkę w wieku 6 lat księcia. Gdyby rodzice Kazimierza Sprawiedliwego, Bolesław Krzywousty i Salomea z Bergu, mieli córkę o imieniu Adelajda, zmarłą w młodym wieku, niepoświadczoną przez źródła, której grób znajdowałby się w kraju, to właśnie po niej Kazimierzówna mogłaby otrzymać miano. Wreszcie jej imię mogło nawiązywać do Adelajdy Zbysławy, córki księcia wrocławskiego Bolesława Wysokiego, z którym Kazimierz Sprawiedliwy był przez kilka lat w sojuszu. W tym przypadku Piastówna musiałaby się urodzić między 1177 a 1184.

Adelajda była fundatorką kościoła św. Jakuba w Sandomierzu, przy którym w 1226 biskup krakowski Iwo Odrowąż osadził dominikanów[5].

Kazimierzówna miała być mniszką w klasztorze cysterek w Trzebnicy za rządów pierwszej jego opatki Petrussy[6].

Zmarła 8 grudnia 1211[7]. Została pochowana w erygowanym przez siebie kościele.

Pod koniec XIV lub na początku XV w.[8] ufundowano gotycką płytę nagrobną. Znajduje się na niej wyrzeźbiona wypukło postać kobiety, ubranej w długą suknię i płaszcz, z głową opartą na poduszce, z rękoma złożonymi do modlitwy oraz informacja w języku łacińskim o spoczywającej w tym miejscu kobiecie.

Pochodzenie

Część historyków, wbrew przekazowi Długosza, uznała Piastównę za córkę Kazimierza I kujawskiego[9]. Przyjęto, że pochowana w sandomierskim kościele dominikanów Kazimierzówna musiała być tamtejszą mniszką. Jako że konwent został powołany w 1226, stwierdzono, że Piastówna nie mogła umrzeć w 1211[10].

Ustalono, że urodzona krótko przed 7 kwietnia 1249 Adelajda była córką księcia kujawskiego Kazimierza I i Konstancji, córki księcia krakowskiego i śląskiego Henryka II Pobożnego[11]. Po 1278 wstąpiła do zakonu dominikanów w Sandomierzu, znajdującego się na ziemiach jej rodzonego brata, Leszka Czarnego[10]. Tytuł fundatorki miał do niej przylec dzięki nadaniom na rzecz konwentu poczynionym przez nią samą lub dzięki jej wstawiennictwu przez Leszka[12]. Zmarła 8 grudnia 1291, a rok 1211 na nagrobku tłumaczono pomyłką rzeźbiarza[13].

Ta zaakceptowana przez historyków wykładnia została zakwestionowana[14]. Podano w wątpliwość interpretację przekazu Długosza, jakoby Adelajda była mniszką w klasztorze dominikanów, uzasadniając, że kobieta nie mogła być zakonnicą w męskim zgromadzeniu i że kronikarz wcale nie wspomniał o jej zakonnej profesji[15]. Kwestionując pogląd, wskazano także na brak bezpośredniego oparcia w ówczesnych źródłach przyjętych dat życia jak i filiacji. Adelajda nie mogła być córką Kazimierza I kujawskiego. Gdyby pochodziła z małżeństwa z Konstancją, zostałaby wymieniona w napisanej w 1300 (najpóźniej w 1301) Genealogii św. Jadwigi, w której wspominani są Kazimierzowice: Leszek Czarny i Ziemomysł inowrocławski wraz z potomstwem. Na niekorzyść tej filiacji świadczy fakt, iż wpływ na powstanie Genealogii miał franciszkanin wrocławski Henryk z Breny, siostrzeniec Kazimierza I[16], który nie pominąłby w opracowaniu swojej siostry ciotecznej. Ponadto w czasie jego pisania opatką trzebnickiego klasztoru (sanktuarium św. Jadwigi) była Konstancja, córka Ziemomysła Kazimierzowica. Gdyby natomiast Adelajda była córką księcia kujawskiego z małżeństwa z Eufrozyną opolską, wówczas nie byłaby wymieniona w Genealogii św. Jadwigi, ale zostałaby oddana do któregoś z miejscowych klasztorów na Kujawach, gdzie znajdowałaby się pod opieką rodzonych braci.

  1. Cytowany tekst napisu z nagrobka w łacinie klasycznej (na nagrobku w łacinie średniowiecznej) za K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 17. Tłumaczenie: Tu spoczywa panna Adelajda, córka księcia Kazimierza, fundatorka tego klasztoru i zmarła w roku Pańskim 1211.
  2. Zob. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 337. Filiację podaną przez Długosza uznał K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 17-22.
  3. a b c K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 21.
  4. K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 20-21.
  5. Jan Długosz przekazał, że w 1200 Adelajda erygowała konwent dominikanów. Zob. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 337-338; K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 18-19 stwierdził, że Kazimierzówna nie ufundowała klasztoru tylko kościół. Tytułowanie Adelajdy fundatorką klasztoru na nagrobku, skąd wiedzę zaczerpnął Długosz, tłumaczy pozostawieniem grobu Piastówny w przejętym przez dominikanów kościele i wynikłym z tego powodu błędem w źródle.
  6. Wiadomość o cysterce imieniem Adelajda, córce Kazimierza II, króla Polski zaczerpnął O. Balzer z XVII-wiecznej edycji źródłowej S. Szczygielskiego. Właściwie emendował tekst zapiski, w myśl której Kazimierz II okazał się nie królem, lecz księciem Polski, jednak uznał ją za Piastównę rzekomą, bowiem nie mógł jej uznać za córkę Kazimierza II Sprawiedliwego, jako że przypisał Adelajdę do potomstwa Kazimierza kujawskiego. Zob. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 418.
  7. Data dzienna za Janem Długoszem. Przyjęli ją O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 339, i K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 21-22.
  8. Pierwsza datacja za K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 22, przyp. 46, druga za S.A. Sroka, Adelajda, (w:) Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999.
  9. Pierwszy, który przypisał Adelajdę do dzieci Kazimierza I kujawskiego, był J. Wagilewicz w pracy Genealogia książąt i królów polskich od roku 880-1195. Podobnie uważał A. Semkowicz w książce Krytyczny rozbiór dziejów polskich Jana Długosza do roku 1384, Kraków 1887, s. 203. O. Balzer w Genealogii Piastów, s. 337-339, najpełniej uargumentował tę hipotezę. W literaturze historycznej zdobyła ona przewagę, w literaturze genealogicznej była właściwie jedyna, opowiedzieli się za nią S. Łaguna w pracy Rodowodzie Piastów, „Kwartalnik Historyczny” 11, 1897, s. 767, jak i W. Dworzaczek w książce Genealogia, Warszawa 1959, tabl. 3. Zob. K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 17.
  10. a b O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 338.
  11. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 339, przypuścił, że dokument Siemowita I mazowieckiego, brata Kazimierza I, z 7 kwietnia 1249, w którym wspominana jest jakaś uroczystość rodzinna, dotyczy chrzcin Adelajdy.
  12. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 338-339.
  13. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 338-339, twierdził, że rzeźbiarz opuścił jedną literę C – zamiast MCCXCI artysta wyrył MCCXI.
  14. K. Jasiński, Rodowód Piastów śląskich, cz. I, wyd. II, Kraków 2007, s. 121, przyp. 7, zarzucił poglądowi Balzera brak podstaw źródłowych, oparcie się na domysłach i ryzykownych rekonstrukcjach tekstu źródłowego.
  15. J. Woroniecki w pracy Św. Jacek Odrowąż i wprowadzenie Zakonu Kaznodziejskiego do Polski, Katowice 1947, s. 86. Długosz nazwał Adelajdę „pobożną i oddaną w służbie Bogu dziewczyną”, z czego O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 337-338, wywnioskował, że była mniszką. Zob. K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 18.
  16. Był on synem Eudoksji mazowieckiej i hrabiego Breny Dytryka I.

Bibliografia

  • Balzer O., Genealogia Piastów, Akademia Umiejętności, Kraków 1895, s. 337-339 i 418.
  • Jasiński K., Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Wydawnictwo Historyczne, Poznań – Wrocław 2001, ISBN 83-913563-5-3, s. 17-22.
  • Jasiński K., Rodowód Piastów śląskich, cz. I, wyd. II, Wydawnictwo Avalon, Kraków 2007, ISBN 978-83-60448-28-1, s. 121.
  • Sroka S. A., Adelajda, (w:) Piastowie. Leksykon biograficzny, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1999, ISBN 83-08-02829-2, s. 210.