Главная страница

Adaks
Addax nasomaculatus[1]
(Blainville, 1816)
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Gromada ssaki
Podgromada ssaki żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd parzystokopytne
Rodzina krętorogie
Podrodzina Hippotraginae
Rodzaj Addax
Laurillard, 1841
Gatunek adaks
Synonimy
  • Adace Frisch, 1775
  • Cerophorus de Blainville, 1816
  • Cerophorus (Gazella) nasomaculata de Blainville, 1816
  • Antilope suturosa Otto, 1825
  • Antilope addax Cretzschmar, 1826
  • Antilope mytilopes Hamilton-Smith, 1827
  • Oryx addax Hamilton-Smith, 1827
  • Antilope gibbosa Savi, 1828
  • Oryx nasomaculatus Gray, 1843
  • Addax nasomaculatus Gray, 1846
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 CR pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Zasięg występowania adaksów
(IUCN 2015)

     Populacja rodzima

     Populacja reintrodukowana

Adaks[3], addaks[4] (Addax nasomaculatus) – gatunek ssaka parzystokopytnego z rodziny krętorogich, zaliczany do antylop[3]. Jedyny przedstawiciel rodzaju Addax. Pierwotnie występował na całej Saharze: od Mauretanii, Maroka i Algierii aż do Sudanu[5]. Obecnie adaks należy do najrzadziej spotykanych gatunków antylop. Spadek liczebności tych zwierząt jest rezultatem polowań dla cenionego mięsa i skóry[3]. Z powodu braku wystarczającej ochrony zwierzętom tym grozi całkowite wytępienie[2]. Adaks jest uznawany za gatunek wymarły[5] (akronim: EX) lub regionalnie wymarły[2] (RE) w Algierii, Egipcie, Libii i Maroku, a prawdopodobnie także w Sudanie[2][5]. Według „Mammal Species of the World”, zarówno w Algierii jak i w Sudanie można jednak sporadycznie napotkać pojawiające się tam wędrujące adaksy[5]. Rozbieżności w danych mogą wynikać z faktu że adaksy wiodą koczowniczy tryb życia[6], więc nie zamieszkują danego terenu na stałe. Zwierzęta tego gatunku są regularnie odnotowywane w Nigerii, Mauretanii, w Czadzie[2][5] i w północnej części Mali[5]. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody wskazuje, że w Tunezji i Maroku jest prowadzony program reintrodukcji[2].

Systematyka

Adaks jest gatunkiem ssaka parzystokopytnego z rodziny krętorogich, zaliczanym do antylop[3].

W 1816 roku jako pierwszy badacz adaksa opisał w swojej publikacji „Sur plusieurs espèces d’animaux mammiferes de l’ordre des ruminants” francuski zoolog Henri de Blainville[7]. Naukowiec nadał antylopie nazwę Cerophorus (Gazella) nasomaculata[6]. Rodzaj Addax ustanowił Charles Léopold Laurillard w 1841. Naukowej nazwy Addax nasomaculatus użył po raz pierwszy brytyjski zoolog John Edward Gray w 1846[8].

Nazewnictwo

Epitet gatunkowy nasomaculatus stanowi połączenie przedrostka „naso-” (łac. nāsus = nos) i „macula” (łac. plama) i nawiązuje do plam na pysku zwierzęcia. Żyjące w naturze adaksy Beduini określają arabskim terminem „baqar al-waḥš”, co w dosłownym tłumaczeniu oznacza „dzika krowa”. Termin ten bywa jednak także używany na określenie innych gatunków żyjących w okolicy[6].

Kariotyp

Garnitur chromosomowy adaksa tworzy 29 par (2n=58) chromosomów[6].

Charakterystyczne rogi adaksa

Budowa ciała

Adaks należy do antylop o ciężkiej budowie ciała[6]. Tułów wraz z głową zwierzęcia osiąga długość około 1,5–1,7 m[3] lub 1,2–1,3 m[6]. Wysokość adaksa mierzona w kłębie osiąga 95–115 cm[3] (u samic 95–110 cm, u samców 105–115 cm), a masa ciała dochodzi do 125 kg, odpowiednio – samic 60–90 kg, a samców 100–125 kg[6]. Tułów pokrywa krótka sierść, która zimą ma barwę szarawą, zaś latem piaskową lub zbliżoną do białej. Sierść na kończynach, biodrach, części brzusznej, uszach oraz koło oczu jest biała[3]. Jasny ogon osiąga 25–35 cm długości[6].

Na głowie przedstawicieli obu płci rosną cylindryczne[8], wygięte ku tyłowi „skręcone” rogi, które osiągają zazwyczaj 76–90 cm długości[3] i stanowią jedną z podstawowych cech odróżniających od spokrewnionych gatunków antylop z rodzaju Oryx. Rogi oryksów są wyraźnie dłuższe (do 127 cm) i nie mają (charakterystycznych dla adaksów) spiralnych wygięć, lecz równolegle opadają łukiem ku dołowi. Rekordowa długość rogów adaksa osiągała 109,2 cm. Sierść u podstawy rogów jest wybarwiona na kolor ciemnobrązowy[6]. Spłaszczone racice[8] adaksów ułatwiają im chodzenie po piasku[3].

Uzębienie

Wzór zębowy I C P M
40 = 3 1 3 3
3 1 3 3

Zęby trzonowe mają budowę hypsodontyczną (wysokokoronową), co oznacza zęby o krótkich korzeniach i masywnej koronie. Uzębienie składa się z 6 par siekaczy, 2 par kłów, 6 par przedtrzonowców i 6 par trzonowców[6].

Tryb życia

Adaksy wiodą koczowniczy tryb życia[6] w małych stadach liczących od 5 do 20 sztuk. Nie są agresywne, ale sprowokowane mogą szarżować na przeciwnika. Migrują na duże odległości. Poruszają się dość wolno, przez co stanowią łatwy cel dla polującej na nie lokalnej ludności[6]. Zdaniem Kazimierza Kowalskiego stadem przewodzi stary samiec[3], jednak Krausman i Casey podają, że na wolności stadem kierują starsze samice, które w niewoli także zachowują znaczącą pozycję w stadzie[6].

Adaks z cielakiem

Rozród

Młode adaksy przychodzą na świat raz w roku – najczęściej zimą lub wczesną wiosną[3]. Pora cielenia się samic adaksa jest jednak zróżnicowana w poszczególnych strefach zasięgu występowania gatunku. W północnej części Sahary potomstwo najczęściej przychodzi na świat pod koniec zimy lub na początku wiosny. Z kolei na południu Sahary we wrześniu i październiku oraz w okresie od stycznia do połowy kwietnia[6]. Ruja trwa około 24–48 godzin, a do kopulacji przystępują niemal wyłącznie samce alfa[9]. Po ciąży trwającej 257–264 dni[10] samica rodzi zwykle jedno młode[3], którego masa ciała osiąga wówczas około 5 kg[6][10]. Podczas porodu samica może stać lub leżeć[9]. Cielaki samic z jednego stada wychowują się w grupie. Są karmione przez matki do 23–29 tygodnia życia[9].

Adaks, który przyszedł na świat w London Zoo w styczniu 1987, w ciągu pierwszej doby życia zjadł 700 ml mleka (w sześciu porcjach). Młoda samiczka zaczęła żuć siano z lucerny po osiągnięcia wieku 14 dni. Od 20 dnia życia otrzymywała bardziej kaloryczne pożywienie: ziemniaki, marchew i ciemny chleb. W ciągu pierwszych 70 dni życia masa jej ciała wzrosła z 6,1 kg do 25 kg[11].

Samice osiągają dojrzałość płciową po 24,2–24,7 miesiącach, a samce po 30–30,5 miesiącach[10]. Krausman i Casey odnotowali, że adaksy dożywają w niewoli wieku 25 lat i 8 miesięcy[6].

Ekologia

Adaksy są zwierzętami roślinożernymi. Odżywiają się roślinami pustynnymi, a bez dostępu do wody mogą wytrzymać przez wiele miesięcy[3]. Pozyskują ją ze zjadanych roślin. Dietę adaksów stanowią lokalne trawy, zioła, oraz liście małych krzewów[6]. Między innymi: bylice z rodziny astrowatych, trawy z rodzaju Aristida, arbuzy oraz części akacji[12].

Na adaksy polują: likaony, lwy, gepardy i lamparty. Natomiast karakale, hieny cętkowane i serwale atakują ich cielęta[6].

Pasożyty

Adaksy są najbardziej podatne na pasożyty w wilgotnych warunkach klimatycznych[13]. Antylopy te były zawsze zakażane nicieniami z rodzin Trichostrongylidae i Strongyidae (rząd Strongylida)[14]. Na egzotycznej farmie w Teksasie, adaksy były gospodarzami nicieni Haemonchus contortus i Longistrongylus curvispiculum, które znaleziono w ich trawieńcach[6], z których pierwszy był dominujący[15].

Biotop

A. nasomaculatus egzystują w środowisku pustynnym Sahary[3][6], wędrując w kierunkach zależnych od nieregularnych deszczy, po których pojawia się roślinność stanowiąca pokarm adaksów. Poruszanie się w takim terenie ułatwiają szeroko rozstawione i spłaszczone racice[3]. Zamieszkują tereny otwarte, płaskie lub pagórkowate[12].

Rozmieszczenie geograficzne

Adaksy żyją w małych, znacznie rozproszonych populacjach w Nigerii, Mauretanii w Czadzie[5][2] i w północnej części Mali[5].

W Egipcie, Libii[5][2], Maroku[5], na Saharze Zachodnia[2] i wTunezji są uznawane za wymarłe lub regionalnie wymarłe[5][2]. Lokalne populacje adaksów wyginęły także w Algierii i w Sudanie, ale pojawiają się tam sporadycznie wędrowne stada[5].

Kopalne ślady występowania adaksów

W czasach starożytnych, adaks występował od Afryki Północnej przez Półwysep Arabski i Lewant. Rysunki w grobowcach, datowanych na 2500 p.n.e. ukazują przynajmniej częściowe udomowienie adaksów przez starożytnych Egipcjan. Rysunki te ukazują adaksy i inne antylopy przywiązane linami do pali. Liczbę złapanych w ten sposób zwierząt uznano za wskaźnik wysokiej pozycji społecznej i ekonomicznej w społeczeństwie w tamtych czasach[16]. Nadmierne kłusownictwo doprowadziło jednak do wyginięcia tego gatunku w Egipcie w latach 60. XX w.[17].

Kopalne ślady adaksów zostały odkryte w czterech lokalizacjach w Egipcie[6]:

oraz na stanowisku Mittleres Wadi Howar w Sudanie – 4000–7000 lat p.n.e.

Skamieniałości adaksów odkryto także na stanowiskach archeologicznych w Dżabal Ighud w południowej części Maroka oraz Parc d’Hydra w Algierii[6].

Hodowla adaksów (Aszdod, Izrael)

Zagrożenie i ochrona

Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody zaliczyła adaksa do gatunków krytycznie zagrożonych wymarciem i umieściła go w kategorii CR (critically endangered). Łączna liczebność populacji tych zwierząt żyjących na wolności jest szacowana na mniej niż 300 osobników[2]. W 1983[18] Addax nasomaculatus został wymieniony w załączniku nr I Konwencji o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem (CITES Appendix I)[19].

W celu ochrony gatunku powołano do życia kilka rezerwatów. Między innymi na terenie masywów Ahaggar i Tasili Wan Ahdżar w Algierii, Ténéré w Nigrze, w Ouadi Rimé-Ouadi Achim w Czadzie i w Wadi Howar w Sudanie. W 1994 rozpoczęto hodowlę adaksów na zamkniętych terenach w Parku Narodowym Bu Hadma w Tunezji i w Sus-Massa-Dara w Maroku. Z 70 umieszczonych tam zwierząt, do 2007 powstały populacje liczące w sumie około 500 osobników. Wyhodowane adaksy reintrodukowano na terenie Parku Narodowym Dżubajl w Tunezji, oraz na obszarze Wielkiego Ergu Wschodniego w Algierii. Dzięki poszczególnym programom hodowlanym (w Europie, Libii, Egipcie, Japonii, Australii oraz w Ameryce Północnej) udało się wyhodować ponad 600 adaksów. Co najmniej 1000 osobników żyje także w prywatnych hodowlach w USA i na Bliskim Wschodzie[2].

W Maroku, Tunezji i Algierii gatunek podlega ochronie na podstawie lokalnych aktów prawnych. Prawodawstwo Libii i Egiptu zabrania polowań na wszystkie gatunki antylop[2].

  1. Addax nasomaculatus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c d e f g h i j k l m Addax nasomaculatus. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. a b c d e f g h i j k l m n o Kazimierz Kowalski (redaktor naukowy), Adam Krzanowski, Henryk Kubiak, G. Rzebik-Kowalska, L. Sych: Mały słownik zoologiczny: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991. ISBN 83-214-0637-8.
  4. Zygmunt Kraczkiewicz: SSAKI. Wrocław: Polskie Towarzystwo Zoologiczne - Komisja Nazewnictwa Zwierząt Kręgowych, 1968, s. 81, seria: Polskie nazewnictwo zoologiczne.
  5. a b c d e f g h i j k l Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Addax nasomaculatus. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 3 marca 2015]
  6. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v Paul R. Krausman, Anne L. Casey. Addax nasomaculatus. „Mammalian Species”. 807, s. 1-4, 2007. American Society of Mammalogists. DOI: 10.1644/807.1. ISSN 1545-1410 (ang.). 
  7. Henri Marie Ducrotay de Blainville. Sur plusieurs espèces d’animaux mammiferes de l’ordre des ruminants. „Bulletin de la Société Philomatique de Paris”. 1, s. 73-82, 1816. Société Philomatique de Paris (fr.). 
  8. a b c John Edward Gray. On the arrangement of the hollow-horned ruminants (Bovidae). „Annals and Magazine of Natural History”. 18, s. 223–233, 1846 (ang.). 
  9. a b c David A. Manski. Reproductive behavior of addax antelope. „Applied Animal Behaviour Science”. 29 (1-4), s. 39-66, 1991. Elsevier. DOI: 10.1016/0168-1591(91)90237-R. ISSN 0168-1591 (ang.). 
  10. a b c L. Dittrich. Gestation periods and age of sexual maturity of some African antelopes. „International Zoo Yearbook”. 12 (1), s. 184-187, 1972. Wiley Blackwell. DOI: 10.1111/j.1748-1090.1972.tb02322.x. ISSN 0074-9664 (ang.). 
  11. Janet Markham, James K. Kirkwood. Formula intake and growth of an Addax Addax nasomaculatus hand-reared at the London. „International Zoo Yearbook”. 27 (1), s. 316-319, 1988. Wiley Blackwell. DOI: 10.1111/j.1748-1090.1988.tb03230.x. ISSN 0074-9664 (ang.). 
  12. a b D.P. Mallon, S.C. Kingswood: Antelopes. Gland, Szwajcaria i Cambridge, Wielka Brytania: IUCN Publications Services Unit, 2001, s. 44, seria: Status Survey and Conservation Action Plan 2001. ISBN 2-8317-0594-0.
  13. E. C. Mungall: Exotic Animal Field Guide : Nonnative Hoofed Mammals in the United States. Wyd. 1st. College Station: Texas A&M University Press, 2007. ISBN 1-58544-555-X. (ang.)
  14. AAZPA Regional Conference Proceedings. American Association of Zoological Parks and Aquariums, 1993, s. 553. (ang.)
  15. T.M. Craig. Longistrongylus curvispiculum (Nematoda: Trichostrongyloidea) in free-ranging exotic antelope in Texas. „Journal of wildlife diseases”. 29 (3), s. 516–7, 1993. DOI: 10.7589/0090-3558-29.3.516. PMID: 8355363 (ang.). 
  16. M. Burton, Burton, R.: International Wildlife Encyclopedia. Wyd. 3rd. New York: Marshall Cavendish, 2002, s. 24–5. ISBN 978-0-7614-7266-7. (ang.)
  17. N. Manilus. Historical ecology and biogeography of the addax in Egypt. „Israel Journal of Zoology”. 46 (4), s. 261–71, 2000. DOI: 10.1560/H4XC-Y7PP-T1D9-014B (ang.). 
  18. Addax (ang.). CITES. [dostęp 2015-03-07].
  19. Konwencja o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem. , 2015-02-05. Program Środowiskowy Organizacji Narodów Zjednoczonych (ang.).