Главная страница

„Bóg objawiony w ciele” (gr. θεός ἐφανερώθη ἐν σαρκί) – wariant tekstowy występujący w 1 Tm 3,16, w późnych greckich rękopisach Nowego Testamentu. Wariant prawdopodobnie powstał w III wieku przez przypadek, motywowany był potrzebami ortografii, bądź miał na celu podkreślenie boskości Chrystusa, w XVI wieku wszedł do Textus receptus i był obecny w niemal wszystkich wydaniach Nowego Testamentu do końca XIX wieku. Obecnie uważany jest przez krytyków tekstu za nieautentyczny. Zdaniem krytyków oryginalny tekst biblijny przekazywał wariant „który został objawiony w ciele” (ὅς ἐφανερώθη ἐν σαρκί). Wariant ten wspierany jest przez wcześniejsze rękopisy oraz przekłady. W XVIII wieku wariant ten był przedmiotem batalii dogmatycznej, ponieważ był to jeden z tekstów używanych na potwierdzenie boskości Chrystusa.

Starożytność i wczesne średniowiecze

Kodeks Synajski, druga linijka, u góry nadpisane ΘΣ
Kodeks Aleksandryjski, środek drugiej linijki

Kodeks Synajski (IV wiek), najstarszy grecki rękopis Nowego Testamentu przekazujący tekst 1. Listu do Tymoteusza[1], przekazuje wariant ὅς (który) i tym samym fraza 1 Tm 3,16 uzyskuje znaczenie „który został objawiony w ciele”[2]. Wariant ten wspierają rękopisy V wieku Kodeks Aleksandryjski i Kodeks Efrema, oraz późniejsze: Kodeks Augiański, Kodeks Boerneriański, 17, 33, 365, 442, 1175, 2127 oraz lekcjonarz 599 przekazują wariant[3][2][4]. Wariant ten wspierany jest przez starożytne przekłady: syryjskie, gocki, etiopski, koptyjskie[5]. Z Ojców Kościoła stosują go Orygenes, Epifaniusz, Hieronim, Teodoret, Cyryl, Liberatus[2].

Kodeks z Clermont przekazuje wariant ὅ (które) odnosząc go do μυστηριον (tajemnica) z poprzedniej frazy[a]. Całość uzyskuje sens – „wielka jest tajemnica pobożności, która została objawiona w ciele”[6]. Wariant wspierany jest przez przekłady starołacińskie, Wulgatę oraz niektórych łacińskich Ojców Kościoła, jak Ambroży, Pelagiusz i Augustyn[5]. Wariant ten w sposób pośredni przemawia na rzecz ὅς, jako wariantu pierwotnego[7]. Wariant ten powstał w wyniku świadomej zmiany dla uzyskania większej poprawności gramatycznej dla całego całego ustępu, zbagatelizowano natomiast kontekst, który wyraźnie wskazuje na Chrystusa[8]. Jest on charakterystyczny dla tekstu zachodniego[9].

Peszitta stosuje zaimek względny Syriac Serta dalat.svg, który może być odpowiednikiem zarówno dla greckiego ὅς jak ὅ[10].

Rękopis 061 przekazuje wariant ω (któremu) i cała fraza uzyskuje znaczenie „któremu została objawiona w ciele”[5].

Wariant ὅς traktowany jest jako oryginalny wariant ze względu na oparcie w starożytnych rękopisach oraz przekładach. Badacze hymnów chrystologicznych zauważyli ponadto, że starożytne wyznania wiary zazwyczaj zaczynają się od zaimka względnego[8], czego przykłady znajdujemy w Flp 2,6 i Kol 1,15[11].

Wariant θεός

Codex Boernerianus, druga grecka linijka, z lewej

Jednym z najstarszych rękopisów greckich stosujących wariant θεός ἐφανερώθη (Bóg został objawiony) jest Kodeks Athous Lavrensis datowany na koniec IX wieku lub początek X wieku[7]. Wariant ten wspiera większość późnych rękopisów, do ważniejszych należą: Kodeks Moskiewski, Angelicus, Porphyrianus, Minuskuł 81, 104, 181, 326, 330, 436, 451, 614, 629, 630, 1241, 1505, 1739, 1877, 1881, 1962, 1984, 1985, 2492, 2495, rękopisy bizantyjskiej tradycji tekstualnej, lekcjonarze[5][3].

U Ojców Kościoła wariant ten pojawia się w IV wieku[12][7]. Stosowali go: Grzegorz z Nyssy, Dydym, Jan Chryzostom, Teodoret, Eutaliusz oraz późni Ojcowie[7].

Kodeks Synajski został poprawiony przez korektora e w XII wieku[7]. Tekst Kodeksu Aleksandryjskiego, Efrema i Kodeksu z Clermont również został poprawiony przez późnych korektorów[7][b]. Zmiana ta uzgadniała tekst starożytnych rękopisów z tekstem normatywnym i była motywowana przesłankami natury dogmatycznej – Bóg dokonał inkarnacji[8].

Wariant θεός ἐφανερώθη powstał albo przez przypadek, ΟΣ błędnie zostało odczytane jako ΘΣ, tj. jako skrót od θεός (patrz nomina sacra)[13], albo była to zmiana świadoma mająca na celu dostarczenie rzeczownika dla sześciu następujących rzeczowników i tym samym zmiana była motywowana potrzebami ortografii. Zdaniem Metzgera zachodzi też niewielkie prawdopodobieństwo, że zmiana była motywowana pobudkami natury dogmatycznej[12][7].

Bart D. Ehrman jest zdania, że wariant powstał najpóźniej w III wieku, miał antyadopcjonistyczne podłoże, a jego celem było podkreślenie boskości Chrystusa[8].

Tekst drukowany

Minuskuł 1424, IX/X wiek, wariant "Bóg objawiony" (druga linijka)
Kodeks Kaburis, wariant „który został objawiony” (druga linijka)

Wariant „Bóg objawiony” został przyjęty w pierwszych drukowanych wydaniach greckiego Nowego Testamentu (Textus receptus)[14], a za ich pośrednictwem wszedł do nowożytnych przekładów Nowego Testamentu.

Ludolf Küster wydając drugie i uzupełnione wydanie Novum Testamentum Milla zastosował wariant zgodny z Textus receptus, jednak w przypisie wyliczył rękopisy oraz świadectwa Ojców Kościoła opowiadających się za wariantem ὅς ἐφανερώθη[15].

Isaac Newton napisał dzieło „An Historical Account of Two Notable Corruptions of Scripture”, w którym odrzuca dwa warianty Textus receptus - Comma Johanneum i θεός ἐφανερώθη z 1 Tm 3,16. Newton nie odważył się opublikować tego dzieła, w 1690 roku przesłał jego rękopis dla Locke'a (New College, Oxford, MS. 361(4)). Następnie zasugerował mu, aby dzieło to przełożyć na francuski i wydać we Francji. Locke przesłał rękopis dla Jeana Le Clerc z prośbą opublikowania go. Le Clerc zasugerował, by Newton najpierw się zapoznał z pracą Simona „Histoire critique du texte du Nouveau Testament”. Newton zastosował się do rady i zrewidował swoją pracę. Le Clerk przełożył pracę na łacinę i przygotowywał ją do druku. W ostatniej chwili Newton zmienił zdanie i prosił, by nie publikować. Dzieło zostało wydane dopiero w 1754 roku, 27 lat po jego śmierci[16][17]. Oryginalny rękopis został opublikowany w 1785 roku[18].

Wettstein, duchowny i teolog z Bazylei, podczas studiowania Kodeksu Aleksandryjskiego zauważył, że ligatura nad literami theta i sigma nadpisana została innym atramentem i inną ręką. Ponadto pozioma kreska wewnątrz litery theta nie była częścią tej litery, lecz plamką przebijającą się z drugiej strony karty pergaminu. Oznacza to, że w tym miejscu rękopisu Chrystus nie został nazwany Bogiem[19]. W 1730 roku wydał „Prolegomena ad Novi Testamenti Graeci”, w którym to dziele opowiedział się za wariantem ὅς ἐφανερώθη, a ponadto przeciwko autentyczności Comma Johanneum oraz brzmieniu tekstu Dz 20,28 mówiącego o boskości Chrystusa[20]. Wariant ten zaczerpnął z Kodeksu Aleksandryjskiego i Kodeksu Efrema. Wkrótce po ukazaniu się Prolegomeny zarzucono mu socynianizm, wydalony został ze stanu duchownego i musiał przenieść się do Amsterdamu[21]. W latach 1751-1752 opublikował w Amsterdamie opracowany przez siebie tekst Nowego Testamentu[22].

Textus receptus bronili Daniel Whitby, Franz Anton Knittel i inni. Carl Gottfried Woide wydając facsimile Kodeksu Aleksandryjskiego zastosował wariant ΘΣ i polemizował z Wettsteinem, którego zdaniem oryginalny tekst kodeksu przekazywał wariant ΟΣ[23]. Wariant ΘΣ odrzucali krytycy Textus receptus, tacy jak: Bengel, Griesbach, Lachmann, Tischendorf, Tregelles, Wordsworth[10].

Westcott i Hort w swoim The New Testament in the Original Greek opowiedzieli się za wariantem potwierdzonym przez starożytne rękopisy[24][9]. Od tego wydania większość przekładów stosuje wariant „który został objawiony w ciele”.

Dean Burgon w swoim „Revision Revised” poświęca 77 stron dla obrony wariantu Textus receptus[25]. Powątpiewa, by Kodeks Aleksandryjski i Efrema wspierały wariant ὅς. Argumentował, że po roku 1770 karta Kodeksu Aleksandryjskiego z rzeczonym wariantem była tak często przeglądana, że wpłynęło to na obniżenie jej czytelności. Powołał się na przekład gruziński, cerkiewnosłowiański oraz Ojców Kościoła stosujących ten wariant[26].

Scrivener z pewnym wahaniem faworyzował wariant θεός i przyznał, że nie ma odwagi uznać go za korupcję[26]. Kodeks Aleksandryjski i Efrema zaliczył do świadków wspierających wariant ὅς, jednak z wahaniem i opatrzył je znakiem zapytania (A*? C*?)[4].

Ernst Nestle przytoczył przykład wariantu Jz 2,11 z Septuaginty, gdzie zachodzi podobna sytuacja. Kodeks Watykański i Ambrozjański podają wariant κυριος ο θεος υμων ος εν ουρανω ανω, natomiast Kodeks Aleksandryjski przekazuje κυριος ο θεος υμων θεος εν ουρανω ανω[27].

Wariantu Textus receptus bronią dziś fundamentaliści protestanccy skupieni wokół Burgon Society (Donald A. Waite, Scott Jones) oraz Ruchu "Tylko Król Jakub"[28]. Zarzucają oni, że aparat krytyczny współczesnych wydań greckiego Nowego Testamentu został sfałszowany, że korektor Kodeksu Synajskiego żył nie w XII wieku, lecz IV wieku, a korekty dokonano jeszcze przed opuszczeniem scriptorium. Fałszerstwa współczesnych krytyków tekstu mają dotyczyć również rękopisów A, C, F, G[29]. Argumentują oni, że wariant Textus receptus jest bardziej poprawny gramatycznie, a wers ten jest jednym z nielicznych tekstów biblijnych wspierających boskość Chrystusa[30][31].

  1. W języku greckim μυστηριον jest rodzaju neutrum.
  2. Korektorzy Kodeksu Efrema i Kodeksu z Clermont datowani są na ok. IX wiek. (Aland, The Text... s. 108.)
  1. NA28, s. 65*.
  2. a b c Metzger, A Textual Commentary..., s. 573.
  3. a b NA28, s. 638.
  4. a b Scrivener, A Plain Introducion... , s. 390.
  5. a b c d UBS3, s. 724.
  6. Metzger, A Textual Commentary..., s. 573-574.
  7. a b c d e f g Metzger, A Textual Commentary..., s. 574.
  8. a b c d Ehrman, The Orthodox Corruption..., s. 78.
  9. a b Westcott & Hort, Introduction to the New Testament in the Original Greek, 1882, ss. 132-134.
  10. a b Scrivener, A Plain Introducion... , s. 392.
  11. Ehrman, The Orthodox Corruption..., s. 111.
  12. a b Omanson, A Textual Guide..., s. 438.
  13. Aland, The Text of the New Testament, s. 283.
  14. Omanson, A Textual Guide..., s. 437.
  15. Novum Testamentum graecum (Lipsiae 1723), s. 491-492.
  16. John C. Attig, John Locke Manuscripts – Chronological Listing: 1690 2010.
  17. Isaac Newton, An Historical Account of Two Notable Corruptions of Scripture
  18. John C. Attig, John Locke Bibliography — Chapter 5, Religion, 1751-1900
  19. Ehrman, Przeinaczanie Jezusa, s. 134-135.
  20. Ehrman, Przeinaczanie Jezusa, s. 136.
  21. Scrivener, A Plain Introduction..., s. 213.
  22. Ehrman, Przeinaczanie Jezusa, s. 137.
  23. S. P. Tregelles: An Introduction to the Critical study and Knowledge of the Holy Scriptures. London: 1856, s. 156.
  24. The Greek New Testament, Westcott & Hort, Hendrickson Publishers 2007, s. 558. ISBN 978-1-36563-674-3.
  25. Patrz J. W. Burgon: The Revision Revised. London: 1883, s. 424-501.
  26. a b Scrivener, A Plain Introduction..., s. 395.
  27. Eberhard Nestle & William Edie, Introduction to the Textual Criticism of the New Testament (New York 1901), s. 318.
  28. Floyd Jones: Ripped Out The Bible. KingsWord Press, 1998, s. 14.
  29. Scott Jones, False Citations: 1 Timothy 3:16 Examined (2001). Lamb Lion Net
  30. 1 Timothy 3:16 Sharp Iron.
  31. D. A. Waite: Defending the King James Bible. New Jersey: 2004. ISBN 978-1568480121.

Bibliografia

Wydania krytyczne Nowego Testamentu

  • Eberhard et Erwin Nestle: Novum Testamentum Graece. communiter ediderunt: B. et K. Aland, J. Karavidopoulos, C. M. Martini, B. M. Metzger. Wyd. 28. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2012. ISBN 978-3-438-05140-0. [NA28]

Komentarze tekstualne Nowego Testamentu

  • Bruce M. Metzger: A Textual Commentary on the Greek New Testament. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2001, s. 573-574. ISBN 3-438-06010-8.
  • Roger L. Omanson: A Textual Guide to the Greek New Testament. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2006, s. 437-438. ISBN 3-438-06044-2.

Opracowania dotyczące krytyki tekstu NT

  • K. Aland, B. Aland: The Text of the New Testament: An Introduction to the Critical Editions and to the Theory and Practice of Modern Textual Criticism. przeł. Erroll F. Rhodes. Michigan: William B. Eerdmans Publishing Company, 1995, s. 283. ISBN 978-0-8028-4098-1. (ang.)
  • Bart D. Ehrman: The Orthodox Corruption of Scripture. New York: Oxford University Press, 1993, s. 77-78. ISBN 978-0-19-510279-6.
  • Bart D. Ehrman: Przeinaczanie Jezusa. (przeł.) Mieszko Chowaniec. Warszawa: Wydawnictwo CIS, 2009, s. 134-138. ISBN 978-83-85458-27-2.
  • F. H. A. Scrivener: A Plain Introduction to the Criticism of the New Testament. Wyd. 4. T. 2. London: George Bell & Sons, 1894, s. 390-395.

Linki zewnętrzne