Краязнаўства Беларусі

Краязнаўства Беларусі ― вывучэнне элементаў гісторыі, геаграфіі, культуры, побыту, прыроды Беларусі ў цэлым, ці ж горада, мястэчка, вёскі, помнікаў культуры і г. д. У самім тэрміне «краязнаўства» заключана яго вызначэнне. У навуцы краязнаўства дзеліцца на комплякснае, калі вывучаюцца ўсе з'явы ў іх ўзаемасувязі, дзе на геаграфічнай базе аб'ядноўваюцца веды гісторыі, геаграфіі, археалогіі, тапанімікі, тапаграфіі, геральдыкі, беларускай этнаграфіі, філалогіі, мастацтвазнаўства, і галінавае ― гістарычнае, этнаграфічнае, геаграфічнае і г. д[1].

Агульныя звесткі пра краязнаўства

Беларусь на карце Еўропы. 1997 год

Асноўныя метады краязнаўства ― збіранне дакументаў, прадметаў матэрыяльнай культуры, узораў фаўны і карысных выкарняў, пошукі гістарычных помнікаў і інш. Навуковы і ненавуковы падыход абумовіў міждысцыплінарны характар краязнаўства. Па словах Д. С. Ліхачова, «важная і выключна рэдкая асаблівасць краязнаўства, у тым, што ў яго няма «двух ўзроўняў»: для спецыялістаў і для шырокай публіцы. Яно само па сабе папулярна, і існуе пастолькі, паколькі ў яго стварэнні ўдзельнічаюць масы»[2].

У Расійскай імперыі краязнаўства актывізавалася ў другой палове XIX ст., але першыя фрагментарныя апісання сустракаюцца ў сярэдзіне XVI ст. У 1804 годзе заснавана Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцяў Расійскіх, у 1845 годзе ўтварылася Рускае геаграфічнае таварыства. Многія даследчыкі Беларусі з'яўляліся яго членамі. У 1867 годзе у Вільні пачаў дзейнічаць Паўночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства, які працаваў да 1876 года. У 1846 годзе ў Санкт-Пецярбургу утварылася Імператарскае Рускае археалагічнае таварыства. Арганізацыйнымі цэнтрамі краязнаўчай працы з 1880-х гадоў сталі губернскія архіўныя камісіі. Вялікую даследчую і выдавецкую працу прарабіла Віленская навучальная акруга, якая выпусціла, у прыватнасці, «Археаграфічны зборнік дакументаў, якія адносяцца да гісторыі Паўночна-Заходняй Русі» ў 14 тамах (1867―1904). Зборнік склалі дакументы па гісторыі палітычнага складу, правоў і царквы ў XV―XIX стст., з мноствам звестак пра матэрыяльную культуру насельніцтва, уклад жыцця, звычаях. Тэрмін краязнаўства з'явіўся ў 1914 годзе. У СССР ў 1920-я гады пад краязнаўствам разумелі метад сінтэтычнага вывучэння пэўнай тэрыторыі, вылучаемай па адміністрацыйных, гаспадарчых ці палітычных прыкметах. З 1960-х гадоў гэта ўжо комплекс навуковых дысцыплін, розных па метадах даследвання і па змесце, але ў сукупнасці ставілася за мэту ўсебаковае, у той ці іншай ступені, навуковае пазнанне краю. З 1980-х гадоў краязнаўства разглядалася як ўсебаковае пазнанне пэўнай тэрыторыі мясцовымі жыхарамі; пад ўсебаковым пазнаннем мелася на ўвазе вывучэнне гісторыі, прыроды, культуры і побыту[3][4].

У Беларусі склаліся тры арганізацыйныя формы краязнаўства: 1) дзяржаўнае ― якое ажыццяўляецца цэнтральнымі, абласнымі, гарадскімі, раённымі краязнаўчымі музеямі, архівамі, бібліятэкамі і навуковымі ўстановамі; 2) грамадскае (краязнаўцы-аматары, рамадскія арганізацыі, газеты); 3) школьнае [5].

Пачатак краязнаўства Беларусі

Краязнаўства было звязана з з'яўленнем пісьменнасці, — з'явілася магчымасць зафіксаваць ўсе асаблівасці мясцовасці і перадаваць гэтыя апісання наступным пакаленням, вызваляючы іх ад неабходнасці вывучаць і апрабаваць на практыцы тое, што ўжо зроблена папярэднікамі[6]

Першыя краязнаўчыя звесткі аб беларускай тэрыторыі можна сустрэць ў летапісных крыніцах, хроніках, помніках эпіграфікі і літаратуры ранняга Сярэднявечча[7][8]. «Аповесць мінулых гадоў», Лаўрэнцеўскі і Іпацьеўскі летапісы распавядаюць аб усходнеславянскіх плямёнах:

«адны прыйшлі і селі па Дняпры і назваліся палянамі, а іншыя — драўляне, таму што селі ў лясах, а іншыя селі паміж Прыпяццю і Дзвіною і назваліся дрыгавічамі, іншыя селі па Дзвіне і назваліся палачанамі па рацэ, што ўпадае ў Дзвіну і называецца Палата... Ад гэтых апошніх пайшлі крывічы».

Летапісы даюць звесткі аб першых полацкіх князях, гарадах на тэрыторыі цяперашняй Беларусі[9][10]. У «Радзівілаўскім летапісу» сярод 617 мініяцюр ёсць дзве, прысвечаныя беларускім землям: «Бітва на Нямізе» і «Паланенне князя Усяслава Полацкага»[11]. Мініяцюры Летапіснага зводу Івана Грознага даюць нам ўяўленне пра вобраз і вопратку вялікіх князёў Вялікага Княства Літоўскага[12].

Мясцовае летапісанне зарадзілася на беларускіх землях ў XII—XIV стагоддзях. Летапісцы прыводзілі ў сваіх працах звесткі, якія тычацца дадзенай мясцовасці, раскрывалі асаблівасці побыту, адносін паміж людзьмі, апісвалі прыродныя з'явы. Найбольш вядомыя, што дайшлі да нашага часу ― «Магілёўская хроніка» і «Віцебскі летапіс». Гістарычныя запісы вяліся таксама ў Навагрудку, Пінску, Слуцку і іншых гарадах Беларусі. У мясцовых летапісах апісваліся падзеі, якія тычыліся пераважна гісторыі асобнага удзельнага княства і яго сталіцы.

Сярод непасрэдна беларускіх летапісаў краязнаўчыя звесткі сустракаюцца ў «Баркулабаўскім летапісу» ― зводзе хранікальных матэрыялаў пра падзеі ад 1563 да 1608 года, сабраных з розных крыніц і перапісаных разам ў другой палове XVII ст. Ёсць меркаванне, што аўтарам быў жыхар беларускага мястэчка Баркулабава, які належыў да праваслаўнага духавенства. Ён запісваў вядомыя яму падзеі, прычым уключаў ў сваю хроніку запіскі іншых відавочцаў, розныя універсалы, лісты і інш[13][14][15].

Фрагмент Баркулабаўскага летапісу

З сярэдзіны XIV ст. у Вялікім Княстве Літоўскім пачалі фармавацца хронікі, у якіх ў адрозненне ад летапісаў апісаны падзеі не толькі мясцовага, але і еўрапейскага маштабу, з частымі адступленнямі ад храналагічнай паслядоўнасці. Хронікі пісаліся па памяці або з выкарыстаннем дзённікавых запісаў. Аўтары шэрагу хронік вывучалі разнастайныя гістарычныя дакументы, што набліжае іх творы да гістарычных даследаванняў[16]. У XV ст. беларускае летапісанне набыло новыя якасці і рысы. У летапісах таго часу выявіліся погляды грамадскіх сіл Беларусі і Літвы, якія ўсталі на бок вялікакняжай ўлады ў барацьбе супраць феадальнай раздроблянасці за адзінства і магутнасць краіны. Вядомыя 4 важных гісторыка-літаратурных летапісных помніка: «Летапісец вялікіх князёў літоўскіх», «Беларуска-літоўскі летапіс 1446 года», «Хроніка Вялікага Княства Літоўскага і Жамойцкага», «Хроніка Быхаўца». У іх выкладзена гісторыя Вялікага Княства Літоўскага.

У XVI ст. беларуска-літоўскія летапісы паступова страцілі агульнарускі характар[17]. У другой палове XVI ст. летапісанне спынілася, аднак летапісы і хронікі XV―XVI стагоддзяў яшчэ доўга перапісваліся. У «Хроніцы Быхаўца», як мяркуецца, створанай ў1550―1570-х гадах, досыць падрабязна выкладзены падзеі ВКЛ да пачатку XVI стагоддзя[18][19]. «Магілёўская хроніка» стваралася з XVII па XIX стагоддзе, ахоплівала час з 1526 па 1856 год. З'яўляецца важнай крыніцай па эканамічнаму і культурнаму жыццю Магілёва[20]. У «Віцебскім летапісу Аверкі» каштоўныя звесткі па гісторыі Беларусі і Віцебска, асабліва пра падзеі канца XVII — пачатку XVIII стагоддзяў. У летапісе дадзены імёны членаў віцебскага магістрату 1597 года, віцебскіх ваяводаў 1516―1753 гадоў, розныя юрыдычныя матэрыялы[21]. Летапісы і хронікі даюць шырокае поле дзейнасці для краязнаўцаў, якія вывучаюць гісторыю старажытнай Беларусі.

Краязнаўства Беларусі ў XV стагоддзі

Жыльбер дэ Лануа

Бургундскі дыпламат Жыльбер дэ Лануа падарожнічаў па Усходняй Еўропе ў 1413—1414 і 1421 гадах. Накіроўваўся паслом англійскага караля Генрыха V да вялікіх князёў Ягайлы і Вітаўта. У першую чаргу дэ Лануа цікавілі фартыфікацыйныя збудаванні ВКЛ, але ў яго дзённіках даволі шмат і этнаграфічных звестак[22][23].

Краязнаўства Беларусі ў XVI стагоддзі

Каштоўнай краязнаўчнай крыніцай служыць выдадзеная Віленскай археаграфічнай камісіяй пад рэдакцыяй дырэктара народных вучылішчаў К. І. Сніткі «Писцовая кніга Пінскага і Клецкага княстваў, складзеная пінскім старостаю Станіславам Хвальчэўскім ў 1552―1555 гг.» (Вільня, 1884). Па загадзе караля Жыгімонта Аўгуста пінскі і кобрынскі староста Лаўрын Война ў 1561―1566 гадах займаўся складаннем Пісцовой кнігі Пінскага староства. Гэта вылілася ў аб'ёмную працу, якая змяшчае розныя гісторыка-краязнаўчыя звесткі аб жыцці рэгіёна[24].

Рускі купец-паломнік Трыфан Карабейнікаў адправіўся ў 1593 годзе ў Канстанцінопаль і Палестыну. Праязджаючы Мінск, пакінуў ў дзённіку запіс: «Гарадок Менск дрэвяны, худ, у інам месцы разваліўся, вялічынёю з Вязму (у Вязьме ў канцы XVI стагоддзя было каля 500 двароў), а пад ім рака Сыслан (Свіслач) паменшы ракі Березыні, ды сажалкі». Пра Слуцк: «Гарадок Слутьцк невялікі, паменшы Каломны, дрэвяны, а каля мястэчка астрог на гарадавое справа, а ў астрогу таргі ды двор, цэрков каменная ды полаты каменныя, ды на пасадзе ратуша вялікая каменная, а па руску палата, а пад ёю падклет і пахаваны, а над склепам з надвор’я крамы, а над крамамі зверху святліцы, а жыве ў той палаце канстанцінаўскі жыхар, іх суддзя, а па літоўскі іваіт, а пасад ў Канстанцінаве з Растоў, а рака пад ім Случ». Піша Карабейнікаў таксама пра Барысав і Оршу[25].

Польскі гісторык XVI стагоддзя Мацей Стрыйкоўскі быў першым, хто зацікавіўся археалагічнымі старажытнасцямі Беларусі і Літвы. Займаючыся археалогіяй, па знойдзеных артэфактам ён спрабаваў вызначыць месцазнаходжання паселішчаў і час іх існавання[26]. Яго цікавілі гарадзішчы, замкі, царквы. Стрыйкоўскі быў знаёмы з архівамі і бібліятэкамі князёў слуцкіх, заслаўскіх. У Супрасльскім манастыры ён выявіў каля 200 рукапісаў. Вынікам яго краязнаўчай дзейнасці з'явілася «Хроніка польская, літоўская, жмудская і ўсяе Русі» («Kronika Polska, Litewska, Żmudzka i wszystkiej Rusi», 1582), якая расказвае пра падзеі ў Рэчы Паспалітай да 1581 года. Хроніка з'яўляецца творчай кампіляцыяй папярэдніх хронік Яна Длугаша, Мацея Мяхоўскага і іншых. Хроніка выкарыстоўвалася ў хроніках XVII―XVIII стст[27][28][29].

Тытульны ліст «Хронікі...» Мацея Стрыйкоўскага

Італьянец Аляксандр Гваньіні з 1550-х гадоў служыў ротмістрам ў войску ВКЛ. Магчыма, ён аўтар помніка гістарыяграфіі XVI стагоддзя, які стаў крыніцай для беларускіх і украінскіх хронік ― «Апісанне Еўрапейскай Сарматыі» (Sarmatiae Europeae descriptio). Гэта першы твор, які пазнаёміў заходняеўрапейскага чытача з гісторыяй ВКЛ. Складзены на лацінскай мове ў першай палове 1570-х гадоў, ён распавядае пра Масковію, Польшчу, Літву і іншыя краины, пра культуру і звычаі народаў (напрыклад, артыкул «Спосаб ворыва глебы і сяўбы на Белай Русі»). Апісаны горад Барысаў, замкі ў Оршы, Лагойску, Копысі[30].

У паэме беларускага паэта-лацініста Міколы Гусоўскага «Песня пра зубра» (1522) упершыню апісана беларуская прырода, дадзеная карціна палявання на зубра. Як адзначыў У. Калеснік, «Гусоўскі спадзяваўся ўвесці беларускае жыццё і гісторыю ў кантэкст гуманітарнай культуры Еўропы»[31].

Канут Русецкі. «Паляванне на зубра». 1844

З 1581 г. польскі гісторык-кальвініст Ян Ласіцкі жыў у Вільні, настаўнічаў у сям'і кашталяна мінскага Яна Глебавіча, затым пасяліўся ў Заслаўі. Вынікам назіранняў за жыццём Вільні, Заслаўя і Радашковіч стала яго праца «Пра рэлігію, ахвярапрынашэнне, вясельныя, пахавальныя абрады русінаў, маскавітаў і татараў...» («De Russorum, Moscovitarum et Tartarorum religione, sacrificiis, nuotiarum funerum ritu», 1582), дзе аўтар распавядае пра вопратку, ежу і абрады беларусаў, будынкі Вільні і Полацка. Пасмяротна выйшла яго праца «Пра багоў жамойтов, іншых сарматаў і несапраўдных хрысціян» («De diis Samogitarum, caeterorumque Sarmatarum...», Базель, 1615) — першыя весткі аб паганскіх вераваннях Літвы[32].

Успаміны аўстрыйскага дыпламата Сігізмунда Герберштейна «Запіскі пра Масковію» былі напісаны пасля яго службовых паездак ў Маскву і Ноўгарад (1516―1517, 1526―1527). У главе «Аб Літве» ён кажа пра багаццё рэк, азёр і балот, пра нядобры клімат. Падрабязна апісвае зуброў. Сацыяльны уклад Вялікага Княства Літоўскага, відавочна, выклікае ў яго непрыманне: «Народ прыгнечаны цяжкім рабствам, бо кожны, у суправаджэнні натоўпу слуг, які валодае уладай, увайшоўшы ў жыллё сяляніна, можа беспакарана тварыць, што яму заўгодна, рабаваць і забіраць неабходныя ў жыццёвым побыце рэчы (з яды, і ўсё, што заманецца) і нават жорстка збіваць селяніна, калі той раптам адмовіцца аддаваць. Таму вёскі размяшчаюцца ўдалечыні ад дарог. Сялянам падданым без падарункаў зачынен шлях да гаспадароў, якую б яны ні мелі да іх справу. А калі іх і дапусцяць, то ўсё роўна адсылаюць да службовых асоб і начальнікаў. І калі тыя не атрымаюць дароў, то не вырашаць і не пастановяць нічога добрага... Гэты парадак існуе не толькі для простага люду, але і для бедных дваран, калі яны хочуць дамагчыся чаго-небудзь ад вяльможаў. Я сам чуў, як адзін вышэйшы чыноўнік пры маладым карале сказаў наступнае: «У Літве кожнае слова — золата». Гэта значыць: нікога не выслухаюць і нікому не дапамогуць без грошай...»[33][34].

Краязнаўства Беларусі ў XVII стагоддзі

Тытульны аркуш «Historiae Lithuanae pars prior, de rebus Lithuanorum ante susceptam Christianam religionem conjunctionemque… cum regno Poloniae» (Данцыг, 1650)

Аўстрыйскі пасланнік Аўгусцін Меерберг пісаў ў справаздачы «Падарожжа ў Масковію»: «Зрабіўшы яшчэ 70 вёрст па лясістай пустыні, 5 кастрычніка мы прыбылі ў Менск, галоўны горад Менскага ваяводства, які размешчаны на пагорках і рацэ і ганараваны гонару мець вярхоўны суд для ўсёй Літвы, акрамя Вільні, кожныя тры гады па чарзе з новогарадецкім. Сумным позіркам мы глядзелі на спусташэнне, зробленае гэтаму гораду маскавіцянамі (падчас Руска-польскай вайны 1654―1667 гг. горад быў захоплены і разбураны, засталося толькі дзве тысячы жыхароў і 300 дамоў). Далучаныя базыльяне, дамініканцы, бернардынцы пачалі ўжо там папраўляць свае разбураныя, святыя мясціны і царквы з дапамогай міласцяў пабожных людзей. Бацькі езуіцкага грамадства таксама рыхтаваліся пакласці пачатак там свайго калегіума»[35][36].

Чэх Бернгард Танер ў складзе польскай амбасады ездзіў ў Маскву. Вось Мінск, убачаны ім ў 1678 годзе

Гэта — горад вялікі, шырока раскінуўся па ўзгорках і далінах. Ён пацярпеў ад масквіцян, якія звярнулі яго амаль ў разваліны; але з цягам часу ён стаў прымаць лепшы выгляд: манастыры дамініканцаў (Кастрычніцкая плошча) і францысканцаў (паміж праспектам Незалежнасці і вуліцай Інтэрнацыянальнай), калегія бацькоў братэрства Ісусавага (амбасада Францыі на пл. Свабоды), якім падстава ўжо пакладзена, зноў нададуць гораду немалую красу. Ды неблагія і вельмі шматлікія царквы схізматыкаў (праваслаўных) і цяпер робяць горад прыгожым. Пасля схізматыкаў — усяго больш тут жыдоў з іх сінагогамі. Уносячы заўсёды акуратна магнатам велізарныя падаткі і будучы праз гэта ім вельмі карысныя, яны валодаюць і немалою свабодай. Галоўнае ўпрыгожванне плошчы — ратуша, якая стаіць ў сярэдзіне, акружаная мноствам крам. Лад жыцця і адзенне, асабліва жаночы ўбор, царквы, параўнальна з іншымі больш прыглядныя, упрыгожаныя пры ўваходзе карцінамі, якія паказваюць на заможнасць гараджан. Панам сваім горад прызнае Яна Казіміра Сапегу, ваяводу полацкага, прызначанага ў той час паслом ад Вялікага Княства Літоўскага. У яго жыллё, пабудаванае на гары і забяспечанае ўсім неабходным, за яго адсутнасцю нас не пусцілі; мы спыніліся ў горадзе, дзе жыхары прынялі нас гасцінна, удосталь частавалі мёдам, півам і іншымі прынашэннямі...»

Два гады падарожжаў маскоўскага стольніка П. А. Талстога апісаныя ім ў дзённіку. У 1697 годзе стольнік пабываў у Мінску

Горад мае каля сябе земляны вал. У ім жыве стараста пан Завіша; у маю бытнасць ўМенску ён не быў, а быў у той час ў сваёй маетнасці. Дом ево ў Менску ў замку (Мінскі замак, або Замчышча), будынак драўляны... У Менску ж ёсць дом вялікі камянным будынкам пана Глябовіча: стаіць пусты, жыхароў у ім нікога няма. Горад Менск меншы Магілёва многім; будынкі каменнаго ў Мінску нямала... У Мінску ёсць шмат дамоў з камяннымі будынкамі; і ў рядех, дзе гандлююць, крамы каменныя і тавараў ёсць нямала. У Менску ёсць манастыр набожнай грэчаскай веры ў імя святых апосталаў Пятра і Паўла. У тым манастыры царква каменная вялікая (Петрапаўлаўскі сабор на Нямізе), ізраднага будынку, падобная магілёўскай Брацкага манастыра саборнай царкве... Скрозь Менск цячэ рака Віславіца (Свіслач) невялікая, на ёй ёсць мелніца аб чатырох камянях, і праз тую раку мост ладны, драўляны... Быў я ў кляшторе ўпанен барнадынок (сабор Святога Духу на Нямізе) і ў панен бенедыкцянак (Інтэрнацыянальная, 22). Дзяўчаты барнадынкі ходзяць ў чорным, на голым целе носяць замест кашуль валасяніцы тоўстыя і падпаясаныя яны вяроўкамі з вузламі, ступаюць заўсёды босымі нагамі, у касцёл ўваходзяць таямніцаю лесніцаю, устрояннаю ў сцяне, і стаяць на хорах, гледзячы ў касцёл малымі скважынамі скрозь рашоткі, каб іх людзі не бачылі. Тыя бернардынкі пры мне гралі на арганах на хорах і спявалі зело прэдзіўна. Вячэрні і ютрані адпраўляюць самі без папа, калі да іх прыходзіць ксёндз для адпраўлення мшы. Бенедэктынкі ходзяць ў белых вопратках і носяць на галовах белыя ўборы ж, зело ладна прыбіраюцца; а ў касцёл уваходзяць таксама сцяною таемна і стаяць ўпатаёмных месцах, каб нікім былі відзены...

У 1698 годзе ў Масковію праз Беларусь ехаў сакратар аўстрыйскага пасольства Ёган Корб. Цікаўныя яго назірання жыцця манастыроў

У Ашмянах, мястэчку, якое належыць Сапегу, здабылі мы канец нашым працам, у надзеі назаўтра мець лепшую дарогу. Каля двара, дзе мы спыніліся, быў манастыр дамініканцаў; каля чатырох гадзін папаўдні з яго паказалася працэсія; так як гэта было ў Вялікі пост, то ўдзельнікі яе няшчадна секлі сябе бізунамі. Разам з іншымі і мы праспявалі малітву ў гонар Найсвяцейшай Панны Марыі. Затым ў манастыры была сказаная на польскай мове пропаведзь, саспяваная песня аб пакутах Гасподніх і, у заключэнне, зайгралі на аргане. Пад гукі гэтага інструмента народ зноў стаў бічаваць сябе...». «У Менску была дзёнка. Абедню мы адслужылі ў езуітаў. Нам казалі, што тутэйшы езуіцкі калегіум не мае дастатковых фундушей, пры ўсім тым, аднак жа, у ім жыве 12 манахаў. Базыльяне, бернардынцы і босыя таксама жывуць бедна. Адзін толькі касцёл дамініканцаў прыбраны лепей за іншых. Менск, некалі багаты і слаўны горад, даведзены гады тры таму назад моцным пажарам да поўнага заняпаду. У ім было раней шмат купцоў, цяпер жа не больш за два, ды і тыя з цяжкасцю ўтрымліваюць сябе і падтрымліваюць нікчэмны гандаль. На хорах францысканскага манастыра спявалі толькі два манаха, па гэтым можна судзіць аб іх малалікасці і беднасці...». Корб наракае на неўладкаваны побыт заезных двароў: «Мы прыбылі ў Смалявічы. Заезны двор змяшчае тут яўрэй, і ў карчме было так брудна, што мы вырашылі адкласці святкаванне да месцы нашага абеду — гарадка, які называецца аднымі Жодін, а іншымі — Багуслаў. Але і тут карчма належыць яўрэю, таму набажэнства не было зусім». «Каля трох гадзін, пасля абеду, прыехалі мы ў горад Горкі, вельмі доўгі і заселены яўрэямі. Начавалі мы ў яўрэяў. У пакоях была яшчэ якая-ніякая чысціня, але спаўшыя ў адрынах знайшлі там гадасць, якая даводзіла іх да млосці

Польскі езуіт, доктар тэалогіі Альберт Віюк-Каяловіч добра ведаў жыццё ВКЛ, выкладаў у калегіуме Брэста і Слоніма. Вынікам яго прац з'явіліся «Гербоўнік рыцарства Вялікага Княства Літоўскага» і «Гісторыя Літвы», ― у апошняй Каяловіч паспрабаваў растлумачыць сутнасць сялянскіх хваляванняў у ВКЛ[37].

Краязнаўства Беларусі ў XVIII стагоддзі

Тытульны ліст кнігі І. І. Ляпёхіна

Каштоўнай краязнаўчай крыніцай першай паловы XVII ст. з'яўляецца «Інвентар Эканоміі Берасцейска-Кобрынскага графства Флемінга генерала артылерыі 1743 г.» з ілюстрацыямі А. Даманскага.

У 1745―1747 гадах ў Любліне выпушчаны двухтомнік «Svada Latina...» (Typographia S. R. M. Collegii S. J., 1747, р. 1624), які ўключаў статыстыку, лісты, панегірыкі, розныя надпісы і інш. Шмат дакументаў адносілася да дынастыі Сапегаў. Зборнік склаў сакратар пінскага дыстрыкту ордэна марыянаў Я. Д. Астроўскі пры ўдзеле канцлера ВКЛ Яна Сапегі[38][39].

А. Рыгельман. Сялянні-паляшук. Другая палова XVIII ст.

Першым беларускім археолагам можна лічыць кашталяна полацкага Роберта Бжастоўскага. У сваей сядзібе Мосар блізу Глыбокага ён распачаў спробы раскопак курганнага могільніка пачатку XI стагоддзя. Знойдзеныя артэфакты ― званочкі на раменьчыку ― ён адаслаў у 1790 годзе каралю Рэчы Паспалітай Станіславу Аўгусту, які прыняў падарунак вельмі добразычліва[40]. Праз 20 гадоў раскопкамі курганоў-валатовак ў Лідчыне займаўся ваенны інжынер Тэадор Нарбут, які выдаў аматарскае даследаванне «Пра курганы»[41].

Ігнацій Кульчынскі ў 1736―1747 гадах быў архімандрытам гродзенскага Барысаглебскага (Каложскага) манастыра. Даследаваў гісторыю вёскі Жыровічы, гродзенскай Барысаглебскай царквы, напісаў «Хроніку ігуменаў, архімандрытаў, царкоўных старастаў і заступнікаў Гродзенскага Каложскага манастыра», на аснове дакументаў манастырскага архіва сістэматызаваў і выдаў ў 1738 гаду «Інвентар Гродзенскага Каложскага базыльянскага манастыра». Пісаў на латыні і па-польску[42].

Сістэматычнае навуковае даследаванне Беларусі пачалося пасля далучэння яе да Расійскай імперыі. У Беларусь і Прыбалтыку ў 1773 годзе Акадэміяй навук накіроўваецца экспедыцыя І. І. Ляпёхіна, якая апісала беларускую прыроду і сабрала гербарый для Батанічнага саду Пецярбургскай Акадэміі навук. Удзельнік экспедыцыі, будучы акадэмік М. Я. Азеркавецкі, акрамя прыродазнаўчай працы, збіраў матэрыялы мясцовага сялянскага побыту і сельскай гаспадаркі[43].

У 1780 годзе імператрыца Кацярына II распачала падарожжа ў беларускія землі. У губернскія і павятовыя гарады была папярэдне накіравана анкета з 16 пытаннямі: як ажыццяўляліся ў жыцці «Установы для кіравання губерняў Усерасійскай імперыі» і ў якім выглядзе фінансава-эканамічны стан губерняў і паветаў. Таксама было прапанавана выказаць свае меркаванні аб патрэбах і недахопах. Імператрыца пазнаёмілася з ходам рэформаў, станам прамысловасці і гандлю, укладам жыцця насельніцтва. Шлях Кацярыны II адзначыўся багатымі ахвяраваннямі на адкрыццё школ, добраўпарадкаванне праваслаўных храмаў і манастыроў, будаўніцтва устаноў. Пазней Акадэмій навук была выпушчаная кніга «Тапаграфічныя заўвагі на самыя знакамітыя месцы падарожжа Яе Імператарскай Вялікасці ў Беларускія намесніцтвы» з гісторыяй і станам ўсходнебеларускіх тэрыторый, апісаннем гарадоў і мястэчак з іх замкамі, манастырамі і храмамі, колькасцю жыхароў і родам іх заняткаў»[44][45].

Аўтар «Батанічнага слоўніка», прысвечанага Кацярыне II, генерал-маёр А. К. Меер ў 1786 годзе падрыхтаваў «Апісанне Крычаўскага графства або былога староства Г. А. Пацёмкіна, у ста вёрстах ад Дуброўны, паміж Смаленскаю і Магілёўскаю губернямі. 1786 г.», дзе распавёў аб прыродзе, побыце і матэрыяльнай культуры жыхароў сучасных Крычаўскага, Клімавіцкага, Хоцімскага, Касьцюковіцкага і Краснапольскага раёнаў Беларусі. Рукапіс знаходзіцца ў Казанскім ўніверсітэце. Апублікавана ў 1901 годзе з скарачэннямі Е. Р. Раманавым ў «Магілёўскай даўніне», 1901, вып. 2[46][47]. Меер дзеліцца ўражаннямі ад мясцовага кірмаша: «Крычаўскія мяшчане гандлявалі жалезам, соллю, тытунём, пянькой, рыбай, зернем...». Прыезджыя рыжскія і гданьскія купцы прывозілі «розныя суконныя паркалёвыя і шаўковыя тавары, напоі, поўсць, шапкі, запрэжкі, рукавіцы, хусткі, батыст, галандскае і простае палатно і многія дробязі, якія ўжываюцца мясцовымі мяшчанамі і сялянамі. З Масквы прывозяцца ў асноўным жалеза, чыгун і медзь, а з Маларосіі розная рыба, асабліва сула, данскія карпы, або сазаны, судакі, ці, па-мясцоваму, калодкі, і многія іншыя салёныя і вараныя рыбы, таксама і напущенный тытунь». Меер пісаў, што большасць сялян «... сутнасць бедныя. І некаторыя з іх не толькі з мякінай змешанага хлеба не маюць, але і ... таўкуць вымачанае ў вадзе гнілое дубовае з сярэдзіны дрэва і пякуць з гэтага з прыбыткам мукі..». Адзначае А. К. Меер асаблівасць гаворкі мясцовых жыхароў: «Я думаю, што не брыдка будзе, калі я згадаю тут пра тую гаворку, якім усе (?) крычаўскія мяшчане, краўцы, шаўцы і іншых мастерств людзі, а асабліва тыя, што жывуць каля польскай мяжы корелы (не ад корелов, а ад рабаванняў сваіх так названыя сяляне) паміж сабою размаўляюць. Гэта прыслоўе падобна шматлікім расійскім, а асабліва суздальскому, уведзена ва ўжытак празным і ў распусце і п’янству жывучым... гэта каб зручней абкрадваць і махляваць маглі. Яно не заснавана ні на якіх правілах і акрамя мноства адвольна выдуманых, складаецца яшчэ з пераламаных нямецкіх і лацінскіх слоў. Ўжываецца паміж імі такая гаворка завецца тут атверніцкаю або адврашчонаю». Атверінцай называецца вёска блізу Магілёва, якая дала назву атверніцкаму жаргону, які складаўся не столькі з чужаземных слоў, колькі слоў роднай мовы, але з «атварочваннем» складоў, іх перастановай і заменай і устаўкай розных часціц (ку, хер, шаце і інш.). Меер прыводзіць некалькі слоў і выразаў гэтага мовы: «Еперь укаврюка чуху — крадзі ў спадара футру; хлісь ў хаз, а то Сяргей смакшуніць — ідзі ў хату, а то дожджык замочыць; клева кургае — добра спявае; манекен хімшае — мой брат хварае; клева капені па лауде — добранька стукні яго па галаве» і г. д. Гэты жаргон, магчыма, быў прынесены ў Смутны час ў Маскву беларусамі, якія былі ў польскім войску[48][49].

Краязнаўства Беларусі ў XIX стагоддзі

Атоні Тызенгаўз

Падскарбій надворны літоўскі Антоні Тызенгаўз кіраваў Гродзенскай каралеўскай эканоміяй у ВКЛ. Ён арганізаваў ва Гродне «кабінет натуральнай гісторыі», дзе сабраў больш за дзесяць тысяч экспанатаў ― мінералаў, старажытных закамянеласцяў і інш. Яго пляменнік Констанцін Тызенгаўз, які захапляўся птушкамі, у Паставах стварыў вялікі арніталагічны музей з выдатнай калекцыяй: каля трох тысяч пудзілаў птушак і некалькі сотняў птушыных яек. Упершыню адкрыў і апісаў гнездавання ў Беларусі шэрагу відаў птушак, выдаў працы «Асновы арніталогіі, навукі аб птушках», «Агульная арніталогія, або апісанне птушак ўсіх частак Свету», «Каталог птушак і млекакормячых ВКЛ і Каралеўства Польскага», склаў ілюстраваныя табліцы да кнігі У. К. Тачаноўскага «Заалогія польскіх птушак». У 1856 годзе яго сын Рэйнольд Тызенгаўз перадаў экспанаты ў новы музей Віленскай археалагічнай камісіі[50].

Двойчы (1819, 1821) пабываў у Беларусі адзін з стваральнікаў Рускага геаграфічнага таварыства вядомы вучоны П. І. Кёпен. Вынікам яго паездак з'явіліся тры гісторыка-краязнаўчыя працы[51][52][53][54].

Двойчы наведаў Беларусь акадэмік, заснавальнік рускай мінералагічнай школы В. М. Севяргін. Ўражанне ад убачанага ён адлюстраваў ва «Запісках падарожжа па заходніх правінцыях Расійскай дзяржавы...» (1803) і «Працяг запісак...» (1804). У іх звесткі пра беларускія гарады, стан эканомікі, даецца аналіз глебы і мінералаў; у канцы першай кнігі ― «Роспіс раслінам, якія растуць ў ваколіцах г. Гродна»[55][56].

Граф М. П. Румянцаў, які пасяліўся ў Гомелі, арганізаваў экспедыцыі па выяўленню археалагічных рэдкасцяў, стварыў у сваім замку хатні музей. Дзякуючы яму, у полацкім манастыры было знойдзена Дабрылава Евангелле 1164 года, на Гродзеншчыне ― Супрасльскі летапіс і архіў Сапегаў. З гісторыкаў і археографаў Румянцаў арганізаваў гурток, які пасля атрымаў назву Румянцаўскага. Мэтай гуртка сталі пошук і публікацыя дакументальных помнікаў гісторыі ў архівах і бібліятэках[57]. У пошуку дакументаў Румянцаву ў Беларусі дапамагалі прафесары Віленскага універсітэта М. К. Баброўскі, І. М. Лабойка, І. М. Даніловіч[58], І. Лелевель[59], архіварыус грэка-уніяцкай полацкай духоўнай кансісторыі. І. Кунцэвіч, архімандрыт І. Шулакевіч, наглядчык полацкіх павятовых вучылішчаў А. М. Дарашкевіч, служачы полацкага павятовага казначэйства І. Сышчанка, перакладчык магілёўскага магістрацкага суда М. Р. Гартынскі[60][61]. У 1817 годзе І. М. Лабойка параіў Румянцаву ажыццявіць «крытычнае апісанне ўсіх унутраных і замежных крыніц, якія адносяцца да айчыннай гісторыі», у тым ліку археалагічныя помнікі, народныя легенды, казкі, міфалогію і г. д. Да 1836 года ім апісаны 132 рукапісы з бібліятэкі закрытага да таго часу Віленскага ўніверсітэта, рукапісы былі перададзеныя ў Імператарскую публічную бібліятэку ў Санкт-Пецярбург[62]. Доктар багаслоўя М. К. Баброўскі яшчэ гімназістам зацікавіўся бібліятэкай і архівам беластоцкага Супрасльскага манастыра, дзе ў 1822 годзе знайшоў і даследаваў Супрасльскі зборнік, адзін з значных царкоўнаславянскіх помнікаў[63]. Некаторыя дакументы, якія тычацца беларускіх зямель, член румянцаўскага гуртка гомельскі протаіерэй І. І. Грыгаровіч аб'яднаў ў том «Беларускі архіў старажытных грамат». Грыгаровічам было абследавана больш за 30 дзяржаўных, прыватных і царкоўных архіваў, складзена некалькі тысяч копій дакументаў. Ён жа склаў «Слоўнік западнарускага прыслоў’і». Пад беларускім прыслоў’ем румянцаўскі гурток разумеў не мясцовую народную мову, а старабеларускія і стараўкраінскія дыялекты, на аснове якіх утварыліся сучасныя літаратурныя беларуская і украінская мовы. Грыгаровіч ўдакладняў: «Западнарускае нарэчыя інакш званае беларускім, ўжываецца жыхарамі Белай Русі, Літвы, Валыні, Падоліі, Палесся і ў абласцях цяперашняй Аўстрыйскай Галіцыі, пачынаючы ад Заходняй Дзвіны і Дняпра па Вісле, Бугу, Днястру і за Карпацкімі гарамі»[64]. Галоўнай працай Грыгаровіча стаў 5-томнік «Акты, якія адносяцца да гісторыі Заходняй Расіі» (СПб., 1843―1853), дзе ён сабраў архіўныя дакументы па гісторыі Беларусі, Украіны і Літвы XIV―XVII стагоддзяў[65][66].

У час Айчыннай вайны 1812 года афіцэр К. Ф. Калайдовіч апынуўся ў Беларусі. Полк стаяў у Оршы. Па абавязку службы яму даводзілася ездзіць ў Мінск, Вільню, Віцебск, бываць ў беларускіх мястэчках. Калайдович склаў кароткі слоўнік беларускай мовы, які надрукаваў ў 1822 годзе ў «Працах Таварыства расійскай славеснасці пры Маскоўскім ўніверсітэце». Тады ж ён на сродкі М. П. Румянцава выдаў ў Маскве творы Кирилы Тураўскага, якія адшукаў у маскоўскай Сінадальнай бібліятэцы[67][68][69].

Будучы генерал, ваенны пісьменнік-гісторык, а ў 1810 годзе пакуль яшчэ лейтэнант расійскага флоту У. Б. Бранеўскі напісаў сваю першую кнігу шляхавых нататак ― «Падарожжа ад Трыеста да С.-Пецярбурга ў 1810 годзе», дзе распавёў аб наведванні Пінска, Нясвіжа, Барысава, Лагішына. Некалькі старонак ў ёй прысвечаны Мінску

Вялікая чатырохвугольная плошча (плошча Свабоды) забудаваная двух - і трохпавярховымі дамамі, у цэнтры — ратуша і гаўптвахта простага, але вельмі прыемнага выгляду. Дзве каталіцкія царквы гатычнай (мабыць, барока) архітэктуры надаюць плошчы асаблівы выгляд. Ва ўсе бакі ідуць вуліцы, з якіх галоўныя забрукаваныя; дамы на іх драўляныя, нізкія, афарбаваныя. Горад невялікі, але ва ўсім бачны парадак і старанне. Частка Мінска, якая знаходзіцца на другім баку ракі, нядаўна выгарэла, што складае змрочную цень ў панараме горада. Распавядаюць, што ў адну ноч згарэла каля сямісот дамоў, жыхары засталіся без прытулку, а многія пазбавіліся ўсей маёмасці. Пара б забараніць будаваць ў гарадах драўляныя хаты, якія, як парахавыя скляпы, узлятаюць ад маланкі, знікаюць ад іншых няшчасных выпадкаў... Публічны сад (парк Горкага), як нешта рэдкае, небывалае, спадабаўся мне больш. Я прыходзіў туды чатыры разы і заўсёды гуляў з роўным задавальненнем. У гарадах, дзе лад жыцця, так бы мовіць, разлучае з прыродай, такія ўстановы, як для ўпрыгожвання горада, так і для асвяжэння паветра ў ім, карысныя і неабходныя. Мінскі сад абавязаны сваім існаваннем былому губернатару Карнееву, які многімі карыснымі ўстановамі пакінуў па сабе добрую памяць; усе грамадзяне ставяцца пра яго з пахвалою. Размяшчэнне саду на раўніне па абодва бакі рэчкі робіць гонар ведаў і густу Яго Правасхадзіцельства... Шмат я бачыў садоў і па параўнанні стаўлю тутэйшы ў лік лепшых; ён будзе вельмі багаты, калі дрэвы разрастутся і скончацца ўсе пачатыя па плане працы. Мастацтва слаўнага Лянотра ўжо састарэла — і ў самай справе, няма нічога аднаабразняй і таму сумней яго прамых праспектаў, стрыжаных алей, рассечаных ў трыкутнікі, паралелаграмаў і іншых расліных фігуры... Мінскі сад размешчаны па ўзорах ангельскіх садоў; толькі ў прыстойных месцах лепшае запазычанае ад Лянотра, які сваім спосабам ўсюды безабразіў прыроду. Спадар Карнееў не дазволіў нажніцам закрануць ні аднаго дрэва, і яны пышна растуць ва ўсёй сваёй красе...

Рускі пісьменнік І. І. Лажэчнікаў напісаў пра беларускія гарады ў «Паходных запісках рускага афіцэра» (1820). Вось як ён ўбачыў у 1812 годзе мясцовасць каля Барысава: «Шлях ад Раславля да Барысава ўсеяны мёртвымі целамі, якія прадстаўляюцца вачам ў розных жудасных відах. Нікога не сустракаеш на дарозе, акрамя знявечаных воінаў вялікай арміі ў жаночых, сялянскіх, жыдоўскіх і іншых дзіўных адзеннях. Першы раз у жыцці бачу сумны маскерад. Спаленыя карчмы, спустошаныя вёскі, і дзе бродзіць каля руінаў сваіх з палашем пры баку шляхціч, абрабаваны вялікімі сваімі вызваліцелямі — французамі: вось прадметы, якія паўтараць не занадта прыемна!..». Мінск, убачаны Лажэчнікавым ў 1812 годзе: «Хто тутэйшыя насельнікі? — Жыды. Да каго звярнуцца для пакупкі ці продажу? — Да жыдоў. Дзе знойдзеш тут мастакоў і майстравых? — Паміж жыдамі. Яны прададуць, купяць, зробяць, знойдуць і даставяць усё, што толькі прадаць, купіць, зрабіць і адшукаць можна. Увесь гандаль і прамысловасць, усё мастацтва і майстэрствы плацяць багатую даніну абаротлівым і спрытным яўрэяў — і золата Польшчы большаю часткай сыпляцца ў іх шырокія кішэні. У надзел прыродным яе насельнікам дасталіся: апрацоўка зямлі і абарона яе. Яны сілкуюць і абараняюць чужы народ, які спакойна седзячы ў сваіх канторах, крамах, майстэрнях і карчмах, збірае з іх жа грошы і іх жа падманвае».

Батанік-аматар, якога В. А. Жукоўскі называў «рускім Бюфонам», уладальнік багатай фларыстычнай калекцыі, якая захоўваецца цяпер пры Маскоўскім ўніверсытэтў, нярэхсткі памешчык А. К. Башняк, які праехаў беларускія землі ў 1815 годзе, запісваў ва дзённік ўражанні ад убачаных ім курганоў, адзначаючы іх неаднастайнасць. Башняк таксама апісаў рэльеф глебы, стан дарог, гарады Віцебск, Полацк, Вільню, Мазыр, Бабруйск, Мінск. Вось якім ён ўбачыў цяперашнюю беларускую сталіцу: «Губернскі горад Мінск даволі шырокі і добра пабудаваны; ляжыць на няроўным, некалькі пагорыстам месцы; шмат прамых і даволі шырокіх вуліц, але таксама шмат крывых і вузкіх, як у Вільні; усе большай часткай брукаваныя. На канцах горада дома драўляныя і, за выключэннем нешматлікіх, пабудаваныя з сучаснымі фасадамі, чаму выгляд гэтых і не агідны; у сярэдзіне ж горада ўсе будынкі камянныя і большай часткай ў гатычным (на самай справе ў барочным) гусце; так што можна не без падстаў сказаць, што звонку Мінск падобны на рускі, а ў цэнтры — на польскі горад. У розных месцах узвышаюцца вялізныя касцёлы. Унутры горада шырокая плошча, званая Верхнім рынкам, сярэдзіна якой займаецца даволі вялікім, з каланадаю будынкам, які заключае ўладавыя месцы. На той жа плошчы стаіць і губэрнатарскі дом, некалькі цяжка пабудаваны, як і вялікая частка іншых ў горадзе будынкаў; некалькі касцёлаў узвышаецца па баках плошчы; аднак, вялізною сваёю ўражае расійскі сабор, тут жа знаходзіцца. Крамы, як і ў Вільні, знаходзяцца пад дамамі і, як частку плошчы, так і адну або дзве крывыя вуліцы займаюць. Наогул, хоць у Менску і будуецца шмат новых дамоў, з чаго вынікае выснова аб памнажэннні колькасці жыхароў, але не прыкметная тая жвавасць, што прысутнічае ўсюды у Вільні». Падрабязна расказана пра флору Беларусі. Башняк адзін з першых, хто ўслухаўся ў беларускую гаворку: «Яшчэ каля Ігумена пачынае прымячацца збліжэнне звычаяў літоўскіх з рускімі. За Бабруйскам і каля Мазыра сяляне кажуць даволі чыстай расейскай ці, лепш сказаць, маларасійскай мовай, і, несумненна, паказваюць сляды расійскага паходжання...». Аб жыцці вёскі: «Сяляне складаюць самы бедны ў Беларусі клас людзей: худзізна зямель, невуцтва злучыліся на іх пагібель. Галеча, да якой яны даведзены, пераўзыходзіць ўсякае апісанне. Мала таго, што жывуць ў бедных халупах, якія крыты саломаю, без падлог і труб, мала таго, што ледзь маюць рубішчы для прыкрыцця галізны; але часта пакутуюць голадам, маючы патрэбу ў хлебе і ў якім? Багаты мужык перашкаджае муку напалову з мякінаю і захапляецца сваім, так званым, пуціным хлебам; звычайна ж кладуць пяць частак мякіны праціву двух частак мукі, якая, за недахопам, не заўсёды чыста жытняя або ячная бывае, а змешаная з грэчняваю; пры недахопе жа ўжываюць і іншыя рэчывы: капаюць карэнні бабоўніка, пырніка, калосніцы балотнай, і, высушыўшы, таўкуць, заквашваюць і пякуць хлеб, ад ўжывання якога зрэшты асабліва шкодных наступстваў не заўважана; у крайнасці ж падмешваюць таўчоную кару або гнілякі, з-за чаго адбываюцца завалы, паносы, гарачкі, пухліна па ўсім целе, а часта і самая смерць. Вясною ж, за недахопам мукі і мякіны, сяляне вымушаны часам здавольвацца заквашваннымі ці проста ў вадзе атвараннымі травой, як-то: лябядою, сніцью, крапівою і шчаўем; звычайна ж страва іх складаецца ў галушках, то ёсць: у комьях мукі, замешанай і варанай на вадзе, падбелянай, для прысмакі, малаком, і тое не заўсёды...». «Аруць сохамі, — піша Башняк пра беларускіх сялян, — і па прычыне камяністай глебы, забараніваюць прастою фінскаю бараною, якая, быўшы звязаная з пакладзеных крыж на крыж маладых ёлак, з абрубленымі і абвостранымі сукамі па лёгкасці сваёй зручна пераскоквае праз рассеяныя ўсюды камяні, не цягнучы іх за сабою». Таму, «ураджай бывае вельмі худы; сяляне часам і насення не здымаюць, і шмат калі жыта прыйдзе ў іх сама-трэцяя... бо ў некаторых няма ні коней, ні жывёлы... У памешчыкаў ж жыта прыходзіць складанасці сама-тычкі... бо ўтрымліваюць на дзесяціну скацін васьмі і больш[70][71][72].

Прафесар Віленскага ўніверсітэта, пазней супрацоўнік Румянцаўскага музея, гісторык ВКЛ, І. С. Анацэвіч збіраў і апрацоўваў матэрыялы для «Актов Западной России». Сваё падарожжа па Гродзенскай губерні апісаў у часопісе «Северный архив» (т. 24, 1822)[73]. Фрэйліна імператрыцы Лізаветы Пятроўны, пісьменніца А. П. Шышкіна, аўтар рамана «Пракоп Ляпуноў, або Міжкаралеў’е ў Расіі» (1845), якія ўчыніла ў 1845 годзе падарожжа па Расійскай імперыі, пакінула ўспаміны пра Оршу і Магілёв[74]. Карціну беларускага мястэчка 1840-х гадоў можна ўбачыць ва ўспамінах афіцэра Серпухаўскага пяхотнага палка А. Раіча. Яго полк, які квартыраваў ў Мінску, быў адпраўлены ў мястэчка Лагішын на ўціхамірванне Лагішынскага бунта 1874 года

Цмяна асвятляная ледзь гарашчымі, знарок запаленымі жыхарамі смалянымі лучынамі, нам прадставілася наступная карціна: па абодвух баках дарогі стаялі дзве групы людзей: з аднаго боку — хрысціяне, з другога — яўрэі. На чале яўрэяў стаяў рабін са сувоем дзесяці запаведзяў у руцэ, а побач з ім іншы яўрэй трымаў у адной руцэ падпаленую свечку, а ў другой хлеб з соллю. Хрысціяне стаялі на каленях, і адзін з іх таксама трымаў у руках хлеб-соль, пакрытыя тоўстым палатняным уціральнікам. Хрысціянская группа складалася чалавек з 20, нейкіх панурых, загнаных лёсам аборвышаў: яны ціснуліся як авечкі адзін да аднаго і глядзелі ў зямлю. Яўрэі, наадварот, глядзелі весела і бадзёра, а па касцюмах іх можна было заключыць, што на галечу яны скардзіцца не маюць права... «Дзе ж бунтаўшчыкі? Няўжо гэтыя бедныя людцы, якія пакорліва стаяць ў бруду на каленях, здольныя бунтаваць»? Гэтыя пытанні міжволі напрошваліся кожнаму афіцэру. Між тым, генерал, прыняўшы хлеб-соль ад яўрэяў, звярнуўся з строгаю прамоваю да хрысціян, заявіўшы, што хлеба-солі ён ад іх не прыме і патрабуе, каб яны неадкладна заплацілі следуемыя ўладальніку грошы і выдалі завадатараў непадпарадкавання паліцыянтам уладам... Дзеянні па панавання парадку паміж «бунтаўнікамі», жыхарамі Лагішына, пачаліся на наступны дзень па прыбыцці батальёна. Ролю войскі абмежавалася пасылкай салдат у лес за лазой... у працягу трох дзён станавая кватэра абвяшчалася крыкамі каральных розгамі. Выбар суб'ектаў для лупцоўкі вырабляўся па ўказанні мясцовага прыстава. У той жа час у мястэчку адбываўся аўкцыённы продаж маёмасці жыхароў на папаўненне падатку, які суправаджаўся ровам баб і дзяцей, якя хваталіся хвасты кароў і авечак, влякомых на продаж. Пакупшчыкамі з'явіліся мясцовыя жыдкі, якія добра набілі кішэні наконт лагішынскіх бунтаўнікоў

[75].

У канцы 1830-х гадоў ваеннае ведамства Расійскай імперыі пачало статыстычнае вывучэнне краіны. Пасля плённай працы выйшлі дзве шматтомныя серыі даследаванняў: «Ваенна-статыстычнае агляд Расійскай імперыі» і «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі Расіі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба» ў 39 тамах. У мнагатомнік ўвайшлі дакументы з архіваў, статыстычныя звесткі пра губерні, іх геаграфічныя апісанні, карты і планы, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба. Рэдактарам тома пра Гродзенскаю губерню быў у 1859 годзе зацверджаны генерал-маёр П. В. Баброўскі, які нарадзіўся ў сям'і віленскага прафесара і драгічынскай шляхцянкі. У томе даваліся звесткі аб гаспадарцы, побыце, этнаграфіі, матэрыяльнай культуры жыхароў губерні. За гэтую працу Баброўскі быў прыняты ў члены-карэспандэнты Рускага геаграфічнага таварыства. Імператар Аляксандр II узнагародзіў яго ордэнам Святога Уладзіміра 4-й ступені[76]. Баброўскім апублікавана больш за 100 гістарычных і краязнаўчых нарысаў, некаторыя з іх прысвечаны беларускім мясцінам («Слонім і характэрныя месцы Слонімскага павета», «Некалькі слоў пра зельвенскі кірмаш» і інш.)[77].

П. В. Баброўскі

Па заданні генеральнага штаба у 1831―1847 гг. пад кіраўніцтвам генерал-маёра М. В. Без-Карніловіча ў Мінскай, Віцебскай губернях і Беластоцкай акрузе праводзілася тапаграфічнае і вайскова-статыстычнае вывучэнне мясцовасці. Без-Карніловіч, які сабраў багаты гісторыка-этнаграфічны матэрыял, выдаў дзве кнігі ― «Віцебская губерня» (1852) і «Гістарычныя звесткі аб прымечацельнейшых месцах Беларусі з прысавакупленнем і іншых звестак, якія да яе ж адносяцца» (1855)[78]. Без-Карніловіч лічыў беларускай тэрыторыяй толькі Віцебскую і Магілёўскую губерні, дзе, па яго думцы, жылі «нашчадкі крывічоў», якіх вельмі хваліў за патрыярхальнасць. Астатнія землі ён называў Літвой. Беларусаў вызначаў як асобнае самастойнае племя. Сабраў мноства звестак пра беларускія гарады і мястэчкі[79][80]. У 1861 годзе выйшаў зборнік «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі Расіі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба. Віленская губерня», які склаў капітан Генеральнага штаба А. К. Корэва. Ён таксама апублікаваў нарыс пра гісторыю беларускіх рэк «Рэчкі. Старажытнасці»[81]. У 1864 годзе выйшаў двухтомнік «Мінская губерня. Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба» пад рэдакцыяй падпалкоўніка І. І. Зяленскага.

Шэраг этнаграфічных экспедыцый ў Беларусь арганізавала Рускае геаграфічнае таварыства. Пісьменнік і этнограф С. В. Максімаў па заданні таварыства ў складзе этнаграфічнай экспедыцыі праехаў у 1867―1868 гадах Смаленскую, Магілёўскую, Віцебскую, Віленскую, Гарадзенскую і Мінскую губерні. Матэрыялы экспедыцыі друкаваліся ў часопісе «Древняя и Новая Россия», у трэцім томе «Живописной России». Беларускія ўражанні Максімава ўвайшлі ў кнігу нарысаў «Брадзячая Русь дзеля Хрыста», персанажы якой ― жабракі, багамольцы, вандроўныя гандляры і рамеснікі-адходнікі, сектанты. У 1908 годзе багаты мецэнат князь В. М. Тенішэў стварыў у Пецярбургу «Этнаграфічнае бюро», дзе Максімаў заняўся падрыхтоўкай кніг пра народныя звычаі і вераванні. У яго кнігах «Нячыстая сіла» (1899) і «Нячыстая, невядомая і хросная сіла» (1903) шмат старонак аддадзена беларускай міфалогіі[82].

Д. Струкаў. Полацк.

У 1864 годзе М. Н. Мураўёў запрасіў рускага мастака Д. М. Струкава да ўдзелу ў этнаграфічнай экспедыцыі па Літве і Беларусі. Мэтамі экспедыцыі было «разысканне ў краі старажытнарускіх помнікаў ці, па меншай меры, слядоў тых з іх, якія ў сляпой нянавісці да праваслаўя і рускай народнасці былі знішчаны». Струкаў зрысовываў акварэллю, тушшу і пяром віды гарадоў і мястэчак, помнікі культуры і архітэктуры, мастацкія вырабы з розных матэрыялаў, паганскія помнікі, абразы і аклады кніг. Некаторыя храмы вядомыя толькі па працам Струкава. У 2011 годзе ў Мінску выйшла кніга: «Д. Струкаў. Альбом малюнкаў. 1864―1867» ― альбом помнікаў архітэктуры, пейзажаў, твораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі з 200 малюнкамі, каментарамі, пуцявымі нататкамі[83][84][85].

Этнограф П. П. Чубінскі ― аўтар слоў нацыянальнага гімна Украіны «Ще не вмерла Україна»; у 1869―1870 гадах узначаліў экспедыцыю ў Украіну, Беларусь і Малдову. Экспедыцыя пабывала ў некалькіх беларускіх паветах. У «Працы этнаграфічна-статыстычнай экспедыцыі ў Заходне-Рускі край» (т. 1-7, 1872―1879) ўвайшлі фальклорна-этнаграфічныя матэрыялы Мінскай і Гродзенскай губерняў: песні, прыказкі і загадкі, звычаі і абрады, народны дзённік, казкі, побыт беларусаў, яўрэяў і палякаў. Гэтая праца атрымала залатыя медалі Рускага геаграфічнага таварыства (1873), Міжнароднага геаграфічнага кангрэса ў Парыжы (1875 г.) і Увараўскую прэмію Пецярбургскай Акадэміі навук (1879). У 1873―1875 гадах Чубінскі ― сакратар Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства[86].

Стваральнік Віленскай археалагічнай камісіі і Віленскага музей старажытнасцей, ганаровы член Пецярбургскай акадэміі навук, граф Яўстафій Тышкевіч, які жыў у Вільні і ў сваёй сядзібе Антопаль Барысаўскага павета, сабраў вялікую калекцыю старых рукапісаў, манет, карт і гравюр. Толькі з скасаваных манастыроў ён вывез 7 тысяч тамоў. Збіраў фальклор, розны этнаграфічны матэрыял, рабіў раскопкі. Актыўна ўдзельнічаў у Мінскай часовай камісіі па збору і выданні старажытных актаў, грамат і прывілеяў XVI―XVIII стст. гарадоў Мінскай губерні[87]. Главные работы ― «Описание Борисовского уезда» (1847), «Археологические исследования памятников ремёсел и т. д. в древней Литве и Руси Литовской» (1850)[88][89]. Брат Я. Тышкевіча ― Канстанцін Тышкевіч даследаваў больш за 200 курганоў, гарадзішчаў і замчышчаў ў Мінскай губерні, выканаў тапаграфічныя планы гарадзішчаў. У 1856 годзе ім арганізавана даследчая паездка па Віліі, якая дала багаты этнаграфічны матэрыял. Асноўныя працы ― «Гістарычныя звесткі аб старажытных замках, гарадзішчах і курганах ў Літве і Літоўскай Русі» (1859), «Пра курганы ў Літве і Заходняй Русі» (1865), «Вілія і яе берагі» (1871)[90]. Дзейнасць Тышкевічаў выклікала цікавасць ў іх кузэна, павятовага правадыра дынанбургскага дваранства графа Адама Плятэра, які заняўся археалагічнымі раскопкамі, даследаваў басейн Заходняй Дзвіны, яе прыроду рыб. Знойдзеныя артэфакты аддадзеныя ім ў 1858 годзе Рускаму археалагічнаму таварыству[91].

Віленская часовая археалагічная камісія, якая была заснавана на сродкі Я. Тышкевіча, знаходзілася пад заступніцтвам спадчынніка цэсарэвіча, яе мэтай быў «сістэматычны агляд ўсіх помнікаў старажытнасці». Старшыні Я. Тышкевіч і Ю. Крачкоўскі. Актыўныя члены камісіі П. В. Кукальнік і А. К. Кіркор. У 1856 годзе мела 66 членаў. Адкрыты Музей старажытнасцей[92], выпущены «Записки Виленской временной археологической комиссии» (1856, 1858), «Собрание государственных и частных актов, касающихся истории Литвы и соединенных с нею владений» (от 1387 до 1710 г.) /Под ред. М. Круповича. Вильна, 1858. Ч. 1. VIII , 164 с.)[93][94].

Вялікі ўклад ў развіццё беларускага краязнаўства ўнёс мінскі адвакат З. Я. Даленга-Хадакоўскі. Адзначыўшы яго цягу да гістарычных навук, князь Адам Ежы Чартарыйскі паслаў маладога чалавека ў Кракаўскі ўніверсітэт. Пазней З. Даленга-Хадакоўскі некаторы час жыў на Львоўшчыне, ў Галіцыі, Кіеве, Чарнігаве, Гомелі. У 1818 годзе ён атрымаў ад Віленскага універсітэта ліст на права археалагічных раскопак, пасля чаго даследаваў гарадзішчы ў Віцебску, Магілёве, Гомелі, каля Брэста і Бабруйска. Яго метад раскопак студнямі або траншэямі зрабіўся пасля звычайным у археалогіі XIX―пачатку XX стагоддзя. Вынікам даследаванняў стала праца «О славянщине до христианства», якая давала ўяўленне пра побыт і культуру старажытнаславянскага грамадства. Ён пісаў: «...я павінен перанесціся за дзесяць стагоддзяў хрысціянскага летазлічэння і, сабраўшы, па магчымасці, некаторыя невядомыя адбіткі тых часоў, засцерагчы іх ад змроку забыцця». Карту гарадзішчаў, складзеную З. Даленгай-Хадакоўскім, М. П. Пагодзін апублікаваў у трэцім томе «Старажытнай рускай гісторыі дамангольскага прыгнёту»[95]. Атрымаўшы ад Міністэрства асветы Расійскай імперыі фінансаванне этнаграфічнай паездкі, З. Даленга-Хадакоўскі праехаў па Беларусі, збіраючы фальклор, запісваючы мясцовыя абрады і звычаі, песні (каля 500 песень). Вызначыў межы распаўсюджвання беларускай мовы[96].

П. М. Шпілеўскі нарадзіўся ў сям'і беларускага святара, вучыўся ў духоўнай семінарыі, у Пецярбургскай духоўнай акадэміі. Атрымаўшы ступень кандыдата багаслоўя, выкладаў славеснасць у Варшаўскім повятовым вучылішчы. З 1853 года жыў у Пецярбургу. На працягу трох гадоў ездзіў у Беларусь, добра вывучыў этнаграфічныя асаблівасці і побыт Гродзенскай, Віцебскай і Мінскай губерняў[97]. У 1846 годзе пад псеўданімам П. Драўлянскі апублікаваў у «Часопісе Міністэрства Народнай Асветы» артыкул «Беларускія народныя паданні» з апісаннем паганскіх 36 багоў і духаў «беларусцаў». У новым артыкуле 1852 года яшчэ дадаў 16 багоў. На артыкулы звярнулі ўвагу А. М. Афанасьеў і Адам Кіркор, але ў цэлым артыкулы выклікалі крытыку, якая ўлічала аўтара ў фальсіфікацыі. А. А. Пацебня лічыў, што Шпілеўскі «змешвае свае і чужыя фантазіі з народнымі павер'ямі, выдае нейкія варварскія віршы за народныя песні і таму аўтарытэтам... быць не можа», а на думку І. І. Насовіча, «ствараў вобразы багоў на аснове няправільна зразумелых слоў і прыказак»[98]. Найноўшыя даследаванні таксама сумняваюцца ў сцвярджэннях Шпілеўскага[99][100]. У часопісе «Масквіцянін» Шпілеўскім апублікавана праца «Даследаванні аб ваўкалаўках на падставе беларускіх павер'яў» (1853), «Беларусь ў характарыстычных апісаннях і фантастычных казках», у часопісе «Современник» ― «Падарожжа па Палессі і Беларускім краі» (13 гісторыка-этнаграфічных нарысаў). Падарожжа пачыналася ў Варшаве і сканчалася ў Грэску Слуцкага павета. Тады ж выйшлі яго «Беларускія прыказкі», у 1857 годзе ― «Археалагічныя знаходкі». У часопісе «Ілюстрацыя» апублікаваныя 6 «Заходнерускіх нарысаў». Працы Шпілеўскага аднак з'яўляюцца каштоўным ўкладам ў беларускае краязнаўства. Яны вывучаюцца ў школах і ўніверсітэтах, па ім пішуцца дысертацыі[101].

Член Маскоўскага археалагічнага таварыства М. Ф. Кусцінскі скончыў Віленскі дваранскі інстытут і Пецярбургскі ўніверсітэт. Жывучы з 1885 года ў Завідзічах Лепельскага павета, праводзіў раскопкі, склаў археалагічную карту павета, пачаў складаць фотатэку старажытнасцей Віцебскай губерні, вывучаў Барысавы камяні. Артыкулы публікаваў у «Працах археалагічных з'ездаў», «Віцебскіх губернскіх ведамасцях» і «Полацкіх епархіяльных ведамасцях» ― «Пра курганы Лепельскага павета», «Нататкі аб археалагічных раскопках ў Віцебскай губерні», «Вопыт археалагічных даследаванняў у Лепельскім павеце Віцебскай губерні», «Нататкі пра знаходкі ў Віцебскай губерні ў курганах з трупасгараннем»[102].

Малюнкі Барысавых камяней прадстаўленыя М. Ф. Кусцінскім на першым археалагічным з'ездзе ў Маскве ў 1869 годзе

Пошукаў вестак аб культавых камянях займаліся многія краязнаўцы, асабліва імі цікавіліся Ф. В. Пакроўскі і Е. Р. Раманаў. Пакроўскі апублікаваў свае даследаванні археалагічных картаў[103]. Материалы Романова мала друкаваліся и хаваюцца ў архіве Львоваа[104].

Ураджэнец польскага Замосьце, паэт і драматург П. В. Кукальнік пасля выхаду аб’ёмнай працы Л.-Ф. Сегюра «Скарочаная ўсеагульная гісторыя...» ў яго перакладзе, быў прызначаны ў 1824 годзе прафесарам Віленскага ўніверсітэта па кафедры ўсеагульнай гісторыі. Пасля закрыцця ўніверсітэта выкладаў гісторыю ў каталіцкай Віленскай акадэміі, з 1863 года ― старшыня Віленскага цэнзурнага камітэта. Захапіўшыся гісторыяй краю, апублікаваў у Вільні шэраг краязнаўчых нарысаў і нататак («Паданні літоўскага народа», «Гістарычныя ўспаміны пра раку Нёман», «Урыўкі з паездкі ў Гродзенскую губерню» і інш.), выдаў кнігі «Гістарычныя нататкі аб Літве» (1864), «Гістарычныя нататкі аб Паўночна-Заходняй Расіі» (1867)[105]. Будучыню Беларусі і Літвы разглядаў выключна ў яднанні іх з Расіяй, адмаўляў сяброўства з Польшчай, лічачы пашырэнне каталіцтва экспансіяй на Усход[106].

Дырэктар віленскага вучылішча, член Таварыства аматараў рускай славеснасці, гісторык і фалькларыст-славіст П. А. Бяссонаў, у 1864―1867 гадах, калі ўзначальваў Віленскую археаграфічную камісію, выдаў зборнік песень-літаній старцаў «калік перахожых», у які ўвайшлі і беларускія песні. У 1871 годзе выпусціў у Маскве зборнік «Беларускія песні, з падрабязнымі тлумачэннямі іх творчасці і мовы, з нарысамі народнага абраду і ўсяго побыту» з валачобнымі, юр’еўскімі, нікольскімі, купальскімі і каляднымі песнямі[107].

Сакратар Віцебскага губернскага статыстычнага камітэта, рэдактар неафіцыйнай часткі «Віцебскіх губернскіх ведамасцяў» пазней рэдактар «Памятнай кніжкі Віцебскай губерні» А. М. Семянтоўскі ― першы, хто заняўся сістэматычным краязнаўствам Віцебшчыны; аўтар 159 артыкулаў, нарысаў і нататак («Апісанне Віцебскай губерні ў лясных адносінах», «Віцебск і павятовыя гарады Віцебскай губерні», «Гідраграфічны агляд Віцебскай губерні», «Віцебск, статыстычны нарыс», «Аб кірмашы Віцебскай губерні», «Помнікі даўніны Віцебскай губерні», Беларускія старажытнасці», Этнаграфічны агляд Віцебскай губерні» і інш.). За плённую працу быў абраны членам-супрацоўнікам Вольнага эканамічнага таварыства, Рускага геаграфічнага таварыства і членам-карэспандэнтам Маскоўскага археалагічнага таварыства. Газета «Віленскі веснік» ў 1869 годзе пісала: «У шэрагу губернскіх ведамасцяў і статыстычных камітэтаў «Віцебскім ведамасцям» і камітэту належыць першае месца ў паўночна-заходняй і адным з бачных месцаў у астатняй Расіі. Гэтым становішчам паміж сваімі субратамі «Віцебскія ведамасці» і камітэт абавязаны дзейнасці А. М. Семянтоўскага, а таксама садзейнічанні М. Ф. Кушчынскага, А. М. Сазонава і некаторых іншых віцебцеў, хоць малы, але асвечаны гурток людзей, сур'ёзна адданых навуцы. Дзейнасць яго пры самых бедных сродках, плён багаты колькасцю і якасцю, тым больш, што віцебскі гурток не атрымлівае ні тысячных акладаў жалавання, ні асаблівых сум і дапамог на выданні, як гэта бачым ў некаторых навуковых установах». Сучасныя беларускія гісторыкі адзначаюць ў працах Семянтоўскага вялікадзяржаўныя пазіцыі[108][109].

Пасля заканчэння Маскоўскага універсітэта А. П. Сапуноў выкладаў у віцебскай гімназіі, працаваў у Віцебскім цэнтральным архіве старажытных грамат, з 1901 сакратар Віцебскага губернскага статыстычнага камітэта, адзін з ініцыятараў адкрыцця Віцебскага аддзялення Маскоўскага археалагічнага інстытута, выкладаў у ім. Адзін са стваральнікаў Віцебскай вучонай архіўнай камісіі (1909) і Віцебскага царкоўна-археалагічнага музея (1893). Аўтар прац па гісторыі, этнаграфіі і археалогіі Віцебшчыны: «Польска-літоўскае і рускае заканадаўства аб яўрэях» (1884), «Дзвінскія або Барысавы камяні» (1890), «Рака Заходняя Дзвіна: Гісторыка-геаграфічны агляд» (1893), «Матэрыялы па гісторыі і геаграфіі Дзісненскага і Вілейскага паветаў Віленскай губерні» (1896), «Помнікі часоў старажытных і найноўшых у Віцебскай губерні» (1903). Склаў і выдаў зборнік дакументаў па гісторыі краю Віцебская даўніна (1883―1888)[110]. З шасці запланаваных ім тамоў, атрымалася выпусціць тры. Першы том змяшчае ў асноўным віцебскія дакументы: гарадскія інвентары, прывілеі і дараваныя граматы, статыстыку ў розныя перыяды; у чацвёртым томе віцебскія дакументы часоў Лівонскай вайны і руска-польскіх войнаў 1654―1667 гадоў; у пятым томе дакументы Полацкай епархіі і дакументы скасавання уніяцкай царквы. У другі і трэці тамы Сапуноў меў намер ўключыць дакументы па гісторыі іншых гарадоў Віцебскай губерні; у шосты том ― вялікі гістарычны нарыс Віцебскай губерні з картамі, малюнкамі помнікаў архітэктуры і інш. У 1909 годзе Сапуноў прыняў удзел ў стварэнні і працы Віцебскай вучонай археаграфічнай камісіі, царкоўна-археалагічнага музея. Выкладаў у Віцебскім аддзяленні Маскоўскага археалагічнага інстытута (1911―1924) і ў Віцебскім інстытуце народнай адукацыі. Быў ганаровым членам розных навуковых таварыстваў у Віцебску, Маскве, Пецярбургу, ганаровы грамадзянін Вяліжа. Удастоены залатой Уваровской медалі Расійскай акадэміі навук. У 1907 годзе з'ездам віцебскіх землеўладальнікаў абраны ў члены III Дзяржаўнай думы. У Віцебску яго імем названа вуліца[111].

Выпускнік Строганаўскага вучылішча тэхнічнага малявання В. В. Гразноў па запрашэнні папячыцеля Віленскай навучальнай акругі І. П. Карнілава пасяліўся ў Вільні, дзе, як ён пісаў мастацкаму крытыку У. В. Стасову, «прысвяціў сябе з пылкім юнацкім запалам розным працам... і ў асаблівасці па пошуку гістарычных помнікаў». У 1860-е гады Гразноў першы даследаваў гродзенскую Барысаглебскую (Каложскую) царкву, даў свае ўражанні ў нарысе, які выйшаў у Вільні ў 1893 годзе[112][113]. Малюнкі Гразнова сталі ілюстрацыямі да кніг П. Бацюшкава («Беларусь і Літва», 1890), І. Карчынскага («Старажытная Каложская царква ў імя святых князёў Барыса і Глеба ў г. Гродне», 1908), трэцяга тому «Жывапіснай расіі» (1882) і інш. Ў 1864 годзе, аглядаючы ў Мазырскім павеце царкву ў Тураве, Гразноў ў скрыні з вуглём знайшоў старыя рукапісы, сярод якіх выявіўся пісьмовы помнік XI стагоддзя, які атрымаў у навуковым свеце назву Тураўскага Евангелля[114].

Даўно займаўся выдавецкай справай заснавальнік часопісаў «Вакол святла», «Новы свет», «Новь», «Шчырае слова» М. О. Вольф. Ён ажыццявіў пад рэдакцыяй П. П. Сямёнава-Цян-Шанскага выданне шматтомнага зборніка «Жывапісная Расія», дзе трэці том «Літоўскае Палессе» і «Беларускае Палессе» (1882) змяшчае пераважна нарысы аўтарства А. Кіркора, якія прысвечаны гісторыі і прыродзе беларускіх зямель, матэрыяльнай і духоўнай культуры беларусаў. Кніга перавыдадзеная ў Мінску ў 1993 годзе.

Выпускнік Кіеўскай духоўнай акадэміі, чыноўнік дэпартамента шляхоў зносін І. П. Барычэўскі вядомы ў гістарычнай навуцы як даследчык Вялікага Княства Літоўскага, ён жа аўтар прац па беларускай гісторыі, этнаграфіі і археалогіі ― «Камяні Літоўскіх багінь», «Даследаванне пра паходжанне, назву і мову літоўскага народа» (1847); сабраў і апублікаваў шмат беларускіх паданняў і павер'яў. Ураджэнка Гомельшчыны, З. Ф. Радчанка апублікавала ў 1881―1911 гадах ў Пецярбургу больш за 700 беларускіх народных песень, першай з даследчыкаў адзначыўшы двухгалосье ў беларускіх напевах. Геаграфічнае таварыства прыняло яе ў правадзейныя члены. У прадмове да зборніка 1888 года Радчанка дэталёва апісала беларускі сялянскі побыт, жыллё, абрады і звычаі[115]. Беларускі этнограф А. Я. Багдановіч быў актыўным карэспандэнтам П. В. Шэйна, які выкарыстаў яго звесткі пра матэрыяльную і духоўнаю культуру сялян Барысаўскага павета. Першая этнаграфічная праца А. Багдановіча ― «Нарыс становішча жанчыны ў сялянскім асяроддзі беларускага краю» («Мінскі лісток», 1886). У 1895 годзе выйшла фундаментальная праца Багдановіча Перажыткі старажытнага светапогляду ў беларусаў, у якой вялікі фактычны матэрыял, сабраны на тэрыторыі Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў, класіфікаваны ў адмысловыя раздзелы, ― фетышызм, культ сонца, вераванні ў нячыстую сілу і інш[116]. Настаўнік гісторыі і грэцкай мовы гродзенскай гімназіі, а пазней шматгадовы бібліятэкар гарадской публічнай бібліятэкі Я. Ф. Арлоўскі ў «Гродзенскіх губернскіх ведамасцях» вёў «Аддзел крытыкі і бібліяграфіі па гісторыі Заходняй Русі» і «Агляд гістарычных часопісаў», публікаваўся таксама ў «Гродзенскіх епархіяльных ведамасцях». Аўтар кніг: «Нарыс гісторыі горада Гродна» (1889), «М. Свіслач-Ваўкавыская: гістарычны нарыс» (1895), «Гістарычны нарыс Гродзенскай гімназіі» (1901), артыкулаў «Пра Нёман», «Жыровіцы. З запісак турыста», «Граф М. Н. Мураўёў як дзеяч над ўмацаваннем правоў рускай народнасці», «Лёс праваслаўя ў сувязі з гісторыяй лацінства і уніі ў Гродзенскай губерні ў XIX стагоддзі (1794-1900)». Імем Арлоўскага названая вуліца ў Гродне[117][118]. Артыкулы магістра багаслоўя, прафесара Кіеўскай духоўнай акадэміі і рэдактара «Весніка Еўропы» І. О. Эрэміча, чыя маладосць прайшла на Ружаншчыне, публікаваўся ў асноўным ў рэдагуемым ім часопісе. Асобнымі выданнямі выпушчаныя «Панскія фатэцыі» (Вильно, 1865) і «Нарысы беларускага Палесся» (Вільня, 1868)[119]. Ураджэнец ўсходняй Польшчы Станіслаў Мікуцкі, які скончыў Маскоўскі ўніверсітэт (1851), і спецыялізаваўся ў параўнальным мовазнаўстве, атрымаў для «напісання параўнальнага слоўніка літоўскай і славянскіх моў» камандзіроўку на два гады ад Акадэміі навук ў Літву, у выніку якой склаў «Справаздачы пра падарожжы» («Известия Императорской Академии наук» (1853―1854). Мікуцкі стаў адным з першых ініцыятараў перакладу літоўскай мовы з лацінкі на кірыліцу, на аснове гэтай азбукі ў 1864 годзе выпушчаны літоўскі «Буквар для сельскіх дзяцей», «Кароткая гісторыя Старога і Новага Запавету» і «Сельская хрэстаматыя, або Вытрымкі з твораў розных польскіх аўтараў»»[120]. Нароўні з мовазнаўчых працамі ў галіне мовазнаўства, Мікуцкі надрукаваў ва «Этнографическом обозрении», «Живой старине» і «Віленскім весніку» матэрыялы «Беларускія песні і загадкі, запісаныя ў Віцебскай губерні ў маёнтку Зябкі Дрысенскага павета», «Беларускія словы» і іншыя[121]. Выпускнік Маскоўскага універсітэта, пасля прафесар універсітэта ў Празе, гісторык рускай літаратуры Я. А. Ляцкі, вядомы ў літаратуразнаўстве як даследчык «Слова пра паход Ігаравы» і рэдактар часопіса «Современник», удзельнічаў у фальклорных экспедыцыях па Літве і Палессі, збіраючы беларускі фальклор і народную міфалогію. Ім апублікаваныя артыкулы «Уяўленне беларуса аб нячыстай сіле» (1890), «Хвароба і смерць ва ўяўленні беларуса» (1892), «Матэрыялы для вывучэння творчасці і быту беларусаў. Прыказкі, прымаўкі, загадкі» (1898). У 1927―1928 гадах ў чэшскім часопісе «Slavia» апублікаваў серыю артыкулаў «Нататкі пра беларусазнаўства». Вялікая колькасць сабранага ім фальклорнага матэрыялу захоўваецца ў Інстытуце рускай літаратуры (Пушкінскі Дом) АН РФ[122].

Сын магілёўскага купца-яўрэя П. В. Шэйн, які перайшоў ва лютэранства, у 1851―1881 гадах быў настаўнікам у Віцебску. З сярэдзіны 1850-х стаў збіраць беларускі фальклор, які з 1859 года публікаваў з каментарамі. Рускае геаграфічнае таварыства выдзеліла яму субсідыю, дапамагло і Міністэрства фінансаў. У «Віленскім весніку» за 1877 год надрукаваў зварот да настаўнікаў школ і семінарый ― «Праграму для збірання помнікаў народнай творчасці». Сярод яго карэспандэнтаў былі А. Я. Багдановіч, Янка Лучына, Я. Ф. Карскі, Ю. Ф. Крачкоўскі, М. Я. Нікіфароўскі, З. Ф. Радчанка. У зборніку «Беларускія народныя песні...» (1874) больш за тысячу тэкстаў, у «Матэрыялах для вывучэння побыту і мовы рускага насельніцтва Паўночна-Заходняга краю» (т. 1-3, 1887―1902) апісанні сямейных і каляндарных абрадаў з песнямі, розныя празаічныя жанры беларускага фальклору, звесткі па матэрыяльнай культуры. Зборнікі, пры ўсім багацці матэрыялу і складнасці яго сістэматызацыі, не пазбаўленыя ад некаторых недахопаў: з аднаго боку бязладна запісаў, што абумоўлена рознай ступенню адукаванасці карэспандэнтаў, з другога ― непаслядоўная грамадска-палітычная пазіцыя Шэйна, што адбілася на адборы матэрыялу і яго інтэрпрэтацыі[123]. Ураджэнец Віцебшчыны, член Геаграфічнага таварыства, настаўнік М. Я. Нікіфароўскі апублікаваў больш за 20 гісторыка-этнаграфічных нарысаў: «Нарысы простага жыцьця-быцьця ў Віцебскай Беларусі і апісанне прадметаў абіходнасці» (1895), «Прыкметы і павер'і, забабоныя абрады і звычаі, легендарныя паданні аб асобах і мясцінах» (1897), «Старонкі з нядаўняй даўніны горада Віцебска» (1899), «Нячысцікі: свод паданняў ў Віцебскай Беларусі пра нячыстую сілу» (1907) і іншыя[124][125]. Рэдактар з 1869 года «Літоўскіх епархіяльных ведамасцей», член Віленскай археаграфічнай камісіі Я. А. Катовіч заўсёды спрыяў краязнаўчым публікацыям. Аўтар нарысаў «Пра праваслаўныя царквы ў г. Кобрыне», «Некалькі слоў пра віленскаю Кальварыю і пра наведванне яе праваслаўнымі». Гісторык П. А. Гільтэбрант, які служыў ў 1865―1879 гадах памочнікам архіварыуса Віленскага цэнтральнага архіва старажытных актавых кніг, а потым загадчыкам аддзела рукапісаў Віленскай публічнай бібліятэкі, у Вільні выпусціў «Зборнік помнікаў народнай творчасці ў Паўночна-Заходнім краі» (1866) з 300 песнямі, 93 загадкамі, 150 прыказкамі, бытавымі і рэлігійнымі абрадамі Віленскай, Мінскай і Гродзенскай губерній. Аснову зборніка склалі матэрыялы, сабраныя вучнямі Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі. Аўтар «Даведачнага і тлумачальнага слоўніка да Новага Запавету»[126]. Дырэктар навагрудскай, а затым гродзенскай гімназій М. А. Дзмітрыеў стаў збіраць беларускі фальклор у 1850-х гадах. Публікаваўся ў «Весніку Заходняй Расіі», «Весніку Імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства», «Віленскім весніку», «Мінскіх губернскіх ведамасцях», «Гродзенскіх губернскіх ведамасцях», «Памятнай кніжцы Гродзенскай губерні». Аўтар прац «Алфавітны паказальнік асаблівых слоў і казак Навагрудскага павета», «Вясельны абрад ў вёсках Навагрудскага павета», «Некалькі звестак аб хатнім быце сялян Паўночна-Заходніх губерняў», «Збор песень, казак, абрадаў і звычаяў сялян Паўночна-Заходняга краю», «Абрады і звычаі заходнярускіх сялян», «Вопыт збірання песень і казак сялян Паўночна-Заходняга краю» і інш. Апублікаваў шэраг беларускіх легенд. Узнагароджаны сярэбраным медалём Рускага геаграфічнага таварыства[127]. Ураджэнец Слуцка, гісторык і аматар-археолаг, калекцыянер старых абразоў і кніг, А. І. Слупскі ў 1888 годзе ў Мінску апублікаваў працу «Ізяслаўль і Тураў, рассаднікі хрысціянства, заснаваныя св. Уладзімірам ў цяперашняй Беларусі: (з нагоды 900-годдзя юбілею хрышчэння Русі)», дзе ў прыватнасці, даказваў, што легенда аб заснаванні Заслаўя князем Уладзімірам з'яўляецца гістарычным фактам. Пад рэдакцыяй Слупскага ў Мінску выйшаў «Паўночна-Заходні каляндар» за 1892 і 1893, дзе змешчаны беларускі народны каляндар на аснове прыкмет і абрадавых песень. Выпусціў таксама «Гісторыю Мінска» і «Легенду аб Магілёве». У 1980-х ― 1990-х гадах публікаваў гісторыка-краязнаўчыя нарысы ў мінскіх газетах[128]. Хатні настаўнік князёў Друцкіх-Любецкіх на Піншчыне, выпускнік Віленскага ўніверсітэта Р. С. Зянкевіч апублікаваў у польскім перакладзе ў часопісе Ю. Крашэўскага «Athenaeum» «Народныя песні, сабраныя на Піншчыне» (1847); у зборніку «Народныя песенькі пінскага люду» (Коўна, 1851) сабраў 219 беларускіх народных песень, у працы «Пра ўрочышчы і звычаі жыхароў Пінскага павета, а таксама пра характар іх песень» (1852) даў апісанне вясельных, купальскіх і іншых мясцовых абрадаў, забабонаў і вераванняў, упершыню ў этнаграфіі распавёў пра беларускі абрад «дзяды». У 1843 годзе Зянкевіч правёў абмеры курганоў, гарадзішчаў, замчышчаў ва Ашмянскім павеце, стварыўшы яго археалагічную карту. Сцвярджаў, што ў VI ст. н. э. у беларускім Палессі жылі Будзіны, славяне ж з'явіліся пазней[129]. Інспектар народных вучэльняў у Гродзенскай, пазней ў Мінскай губерні, Г. І. Кулжынскі, апублікаваў (1866―1874) ў губернскіх газетах «Нататкі пра гісторыю народнай паэзіі», «Пра духоўныя песні Паўночна-Заходняга краю», «Сцэны з беларускага побыту». Выдаючы ў Харкаве духоўны часопіс «Дабравест», надрукаваў там «Успаміны пра Паўночна-Заходні край» (1861―1874)[130]. Наглядчык Свянцянскага дваранскага вучылішча І. І. Насовіч заняўся этнаграфіяй, калі выйшаў ў 1844 годзе ў адстаўку і пасяліўся ў Мсціславе. З 1864 года ў Пецярбургу, шмат працаваў у архівах. Аўтар прац «Беларускія прыказкі і прымаўкі» (1852), «Зборнік беларускіх прыказак» (1867, Залаты медаль рускага геаграфічнага таварыства), «Беларускія прыказкі і загадкі» (1868), «Беларускія песні» (1873). Асноўная праца ― «Слоўнік беларускай гаворкі» (1870), куды ўвайшлі больш за 30 тысяч слоў, запісаных Насовічам ў беларускіх губернях, а таксама знойдзеных ў старабеларускіх пісьмовых помніках. Цікавыя яго артыкулы на рэлігійныя тэмы: «Аб барацьбе сапраўднай набожнасці з забабонамі і памылкамі ў часы старазапаветнай царквы, або гістарычны нарыс ўнутранага жыцця юдэяў, выняты з кніг Святога пісання» (1867), «Пра адказ паслання расейскіх архірэяў да сарбонскіх біскупаў» (1848). У 1866 годзе ў Пецярбургу выйшлі яго вершаваныя пераклады псалмоў. У архіве бібліятэцы РАН ў Пецярбургу захоўваецца нявыдадзены «Алфавітны паказальнік старажытных слоў, вынятых з «Актаў, якія адносяцца да гісторыі Заходняй Расіі, выдадзеных у 1853 годзе» з 13 тысячамі слоў і іх тлумачэннямі[131][132].

Ураджэнец Ігуменскага павета, гісторык і краязнаўца, член Кракаўскай акадэміі навук А. К. Ельскі у свой сядзібе Замосце ў 1864 годзе стварыў краязнаўчы музей, дзе з часам сабралася больш за 20 тысяч рукапісаў і 7 тысяч кніг з манастыроў і шляхецкіх хатніх архіваў, аўтографы Пятра I, Напалеона I, Людовіка XVI, тысячы запісаў беларускіх фальклорных твораў, прадметаў побыту, медалі і ордэны, слуцкія паясы. Сярод карцін былі палотны Рубенса, Паола Веронезе, Валенція Ваньковіча, Яна Дамеля, Францішка Смуглевіча, Язэпа Аляшкевіча; рэчы, якія належылі Міцкевічу, Касцюшке. Большасць экспанатаў не захавалася, некаторыя знаходзяцца ў архівах і музеях Мінска, Варшавы, Кракава, Львова, Кіева, Вільнюса і Ватыкана[133]. З 1882 года з беларускімі этнаграфічнымі нарысамі публікаваўся ў кансерватыўнай польскамовным пецярбургскім часопісе «Край» («Kraj»), пазней карэспандэнт больш чым у 20 выданнях. У фундаментальнай польскай энцыклапедыі «Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краін» (1888―1902) апісаў амаль ўсе беларускія паветы, у «Вялікай усеагульнай ілюстраванай энцыклапедыі» С. Аргельбранта (тт. 1-28, Варшава) яму належаць вялікія артыкулы «Беларусь», «Беларуская мова», «Беларуская літаратура і бібліяграфія». Аўтар прац: «Піва і варэнне піва ў нашым мінулым» (1883), «Пра беларускаю гаворку» (1885), «Слоўнік жабрацкай гаворкі на Белай Русі» (1886), «Слоўца пра матэрыялы для вывучэння беларускай гаворкі, этнаграфіі і літаратуры» (1886), «Нарыс гісторыі мясцовай гаспадаркі ў супастаўленні з народнымі звычаямі ад першабытнага да апошняга часу» (т. 1-2, 1893―1898), «Нарыс гісторыі Мінскай дыяцэзіі» 1907), «100 прыказак, загадак, прыдумак і гавенд для карысці беларускага (крывіцкага) народа» (Вільня, 1908) і іншых[134][135][136].

Вывучэнне курганных старажытнасцяў спачатку насіла выпадковы характар. Ваенны інжынер, архітэктар і будаўнік Бабруйскай крэрасці Тэадор Нарбут быў пасланы ў 1810 годзе М. В. Барклаем-дэ-Толі ў усходнюю Беларусь для вывучэння мясцовасці на выпадак вайны з Напалеонам. Нарбут вельмі зацікавіўся курганамі каля Рагачова і нават пачаў раскопкі. Пасяліўшыся ў Лідскім павеце, ён працягнуў раскопкі, стаў збіраць розныя дакументы па гісторыі края, рабіў паведамленні ў Віленскую археалагічную камісію. Нарбут лічыў тамтэйшыя курганы старажытнымі магіламі, якія належаць невядомаму народу, які жыў тут «перад русінамі». Вынікам яго працы стала «Гісторыя літоўскага народа» ў 9 кнігах (1835―1841). У ёй Нарбут спрабаваў прасачыць гісторыю літоўскага народа ад старажытнасці да часу праўлення апошняга з Ягелонаў Жыгімонта II Аўгуста, які аб'яднаў у 1569 годзе Польшчу і Літву ў адзіную дзяржаву Рэч Паспалітую[137]. Выкладчык Полацкай духоўнай семінарыі, пасля рэдактар «Віцебскіх губернскіх ведамасцей» і выдавец часопіса «Пінскі веснік Паўднева-Заходняй Расіі» К. А. Гаворскі ў пачатку 1850-х гадоў раскопваў курганы блізу Полацка, апісаў іх змест. Аўтар прац «Гісторыка-статыстычнае апісанне Полацкай епархіі» (1853), «Гістарычнае апісанне Полацкага Барысаглебскага манастыра» («Веснік заходняй Расіі», 1865), «Гістарычныя звесткі аб полацкім Сафійскім саборы», «Наведванне Пятром Вялікім Сафійскага сабора», «Пра пачатак хрысціянства ў былым Полацкім княстве», «Аб увядзенні, распаўсюдзе і лёс кальвінізму ў Беларусі», нарысаў «Падарожжа з Полацка ў кірунку да так званай Альгердавай дарогі»[138]. Віленскі кнігагандляр В. А. Шукевіч друкаваў краязнаўчыя нататкі і нарысы ў «Літоўскім кур'еры», «Віленскім весніку» і іншых газетах краю. З 1883 года заняўся даследаваннем археалагічных помнікаў на паўночным захадзе Беларусі і поўдні цяперашняй Літвы. Адшукаў каля 130 помнікаў мезаліта, каля 10 курганных могільнікаў. Быў перакананы, у адрозненне ад Т. Нарбута, што ўжо ў камянным стагоддзі беларускі край быў заселены, а літоўскія плямёны прыйшлі сюды пазней. У выніку археалагічных пошукаў Шукевічам была сабрана багатая калекцыя, перададзеная ім ў музеі Вільні, Кракава і Масквы. Ім сабраны беларускія легенды, вераванні, якія Шукевіч выклаў у нарысах «Вераванні і народная практыка» (часопіс «Вісла») і «Некаторыя вераванні, прымхі і забабоны нашага народа. Легенды і паданні» («Літоўскі паквартальнік»). Старшыня віленскага археалагічнага гуртка Таварыства прыхільнікаў старажытнасцяў і чалавеказнаўства (1898―1906), задачай якога ставілася захаванне жывапісу ў касцёлах Вільні. Член-карэспандэнт Кракаўскай Акадэміі навук (1901). У створаным ў 1907 годзе Таварыстве сяброў навук, В. Шукевіч кіраваў музеем[139][140][141]. Адзін з заснавальнікаў Маскоўскага археалагічнага таварыства і Гістарычнага музея ў Маскве, А. С. Увараў рабіў раскопкі курганоў у маёнтку Вотня на Магілёўшчыне і знайшоў 4 сярэбрэніка часу князя Уладзіміра, манету Гарун-аль-Рашыда і бронзавыя завушніцы і шыйны жалезны абруч[142]. Педагагічны дзеяч М. П. Авенарыус, які заснаваў Маладзечанскую настаўніцкую семінарыю, у 1885―1890 гадах вырабляў курганныя раскопкі ў Барысаўскім і Навагрудскім паветах, абследаваў каменныя магілы на Беласточчыне. Каля вёскі Эсьмоны на Магілёўшчыне сабраў 125 камянных сякер. Аўтар брашуры «Ўзоры беларускага прыслоў’і розных мясцовасцяў» (1889) і артыкула «Драгічын Надбужскі і яго старажытнасці» (1890). Ён сцвярджаў, што сляды яцвягаў, іх могілкі і «спехам пазбіванае часовае жыллё», не варта шукаць, бо «праводзячы вялікую частку жыцця на вайне ці на паляванні, яцвяг, гэты вечны валацуга, паміраў далёка ад свайго дома, у дрымучым лесе, ці ў адкрытым баі. Косткі яго не спачываюць на радавых могілках або ў старанна складзенай каменнай магіле. Яны ляглі там, дзе заспела яго смерць, і зніклі бясследна»»[143]. Рэдактар «Мінскіх губернскіх ведамасцей» Р. Г. Ігнацьеў раскопваў курганы на Міншчыне, склаў археалагічную карту Мінскага павета. Адначасна з гэтым, аформіў больш за 100 нотных запісаў беларускіх песень Міншчыны, даслаўшы іх на антрапалагічную выставу ў Маскву. У 1880 годзе ў «Весцях Таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі» апублікаваў даклады «Пра помнікі народнай творчасці ў Мінскай губерні» і «Пра помнікі старажытнасцяў у Мінскай губерні», з якімі выступаў на Антрапалагічнай выстаўцы 1879 года. Яму належыць нарыс ў «Мінскіх губернскіх ведамасцях» «Мястэчка Заслаўе або Ізяслаўль, горад нашчадкаў Рагнеды» (1878))[144][145]. Генерал, начальнік дывізіі М. М. Турбін даследаваў курганы пад Заслаўем, у Аршанскім, Шклоўскім, Мсціслаўскім, Быхаўскім паветах; сумесна з Я. Тышкевічам ― у Мінскім, Барысаўскім, Ігуменскім паветах. Пасля прысвяціў сябе нумізматыцы, арганізаваў Маскоўскае нумізматычнае таварыства. Ганаровы член Таварыства вывучэння Магілёўскай губерні (1913). Нумізматычнае таварыства выдавала «Запіскі», дзе сярод іншых публікаваліся краязнаўчыя матэрыялы на беларускія тэмы («Археалагічныя пошукі ў Літве» (1849, 1850) і інш.). Мінскі павятовы маршалак Г. Х. Татур з 1874 года вёў раскопкі ў Мінскай губерні, склаў на падставе іх археалагічную карту. У 1890 годзе ім раскапаныя 120 курганоў каля вёсак Дулебы і Нюнішчы Ігуменскага павета, 40 курганоў блізу вёскі Станькава ў 1892 годзе і 40 курганоў блізу вёскі Прылукі ў 1893 годзе. Татур стварыў ў Мінску музей з археалагічнымі і этнаграфічнымі экспанатамі і бібліятэкай рукапісных і старадрукаваных кніг. Да гэтага часу не выдадзены яго працы, якія захоўваюцца ў архівах Літвы: «Гістарычны нарыс мястэчка Тураў, ранейшай сталіцы ўдзельнага Тураўскага княства», «Гісторыя Станькава», «Гісторыя Заслаўя» і іншыя[146][147][148]. Выкладчык старажытнай гісторыі ў Варшаве, а затым у Кіеўскай духоўнай акадэміі У. З. Завітневіч абследаваў Рэчыцкі, Мазырскі і Бабруйскі паветы. Зрабіў раскопкі каля 700 курганоў і 82 могільнікаў дрыгавічоў, вызначыўшы межы іх рассялення. На працы Завітневіча спасылаліся вядомыя гісторыкі[149][150]. Уладальнік сядзібы Пуцілковічы на Вушаччыне Францішак Вярэнька выявіў у ваколіцах 9 гарадзішчаў жалезнага веку і больш 50 курганных груп. Яму ўдалося раскапаць 36 курганоў. Рукапісы Ф. Варэнькі «Курганы ў Пуцілкавічах» (1887-1892), «Курганы і два дагістарычных паселішчаў ў Пуцілкавічах» з артэфактамі раскопак знаходзяцца ў Кракаўскім археалагічным музеі[151][152]. Дырэктар магілёўскай гімназіі, рэдактар неафіцыйнай часткі «Магілёўскіх губернскіх ведамасцей» М. В. Фурсаў ў 1892 годзе праводзіў у губерні раскопкі, склаў карту гарадзішчаў і курганоў. Склаў вопіс экспанатаў мясцовага музея, напісаў уступ да кнігі «Вопыт апісання Магілёўскай губерні...» А. С. Дамбавецкага. У «Магілёўскіх губернскіх ведамасцях» апублікаваў шэраг нарысаў: «Гістарычны нарыс Магілёўскай гімназіі», «Друкаванне кніг на рускай мове ў Магілёўскім краі», «Справа магілёўскіх мяшчан з Максімавічам і Лавровічам», «Паселішчы смаленскіх крывічоў у межах Магілёўскай губерні», «Бытавы бок Буйніцкага манастыра па старажытных актам», «Калі з'явіліся яўрэі ў Літве», «Палац Кацярыны ў Магілёве», «Магілёўская гімназія ў 1809 годзе», «Праваслаўе на Літве і ў Беларусі» і інш[153][154]. Магілёўскі губернатар А. С. Дамбавецкі, разам з эканамічнымі рэформамі, шмат часу надаваў мінуламу даручанага яму краю, збіраючы старыя кнігі, гістарычныя дакументы і археалагічныя знаходкі. Па яго загадзе ў 1892 годзе пачаліся раскопкі курганоў ў Быхаўскім, Рагачоўскім, Клімавіцкім, Чэрыкаўскім і Мсціслаўскім паветах. Вынікам 10-гадовай культурнай дзейнасці губернатара з'явіліся 3 тамы «Вопыту апісання Магілёўскай губерні ў гістарычных, фізіка-геаграфічных, прамысловых, сельскагаспадарчых, лясным, вучэбных, медыцынскіх і статыстычных адносінах»[155][156][157].

Летам 1886 года ў Беларусь адправілася антрапалагічная экспедыцыя з двумя членамі Антрапалагічнага аддзела Таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі К. М. Ікавым, які быў вядомы па раскопках старых маскоўскіх могілак, інароднічых пахаванняў ў Паўднёвай Сібіры і краніалогіі татараў Крымаі М. А. Янчуком. Экспедыцыя працавала ў Мінскай і Віцебскай губернях[158]. Ікаў ставіў мэтай параўнальнае даследаванне марфалогіі рускіх, украінцаў і беларусаў. Яму атрымалася вымераць і даследаваць каля 558 чалавек (290 мужчын, 128 жанчын, 140 дзяцей)

Антрапалагічнае вывучэнне, то ёсць вымярэнне і апісанне сучаснага насельніцтва, справа новая. Тым больш цяжкасцяў яно павінна сустракаць ў нас. Лепшым па сваёй чысціні антрапалагічным матэрыялам з'яўляюцца сяляне. Але чалавек, які ведае стаўленне нашых народных мас да ўсяго незразумелага, лёгка зразумее стаўленне сялянства да невядомай асобы, якая прыехала з нейкімі незразумелымі мэтамі; і з'яўляецца недавер і незадаволенасць, складаюцца небыліцы, пускаюцца плёткі... Вынікі маёй паездкі ў Беларусь вельмі сціплыя. Галоўная мая мэта была разведачная. Трэба заўважыць, што па антрапалогіі беларусаў няма зусім ніякіх матэрыялаў навуковага характару. Таму я паставіў сабе асноўнай задачай сабраць ў некалькіх пунктах дадзеныя па фізічнай арганізацыі беларусаў, не спыняючыся на падрабязнасцях; я жадаў таксама атрымаць звесткі аб тых знешніх фактарах, якія маглі на працягу тысячагоддзяў аказаць свой уплыў на агульныя з'явы арганізацыі насельніцтва Заходняга краю...

Ікаў прыйшоў да высновы, што ў большасці беларусаў захаваўся даўгалаловы тып, які яму сустракаўся ў курганных раскопках 700-гадовай даўніны, і ў меншай ступені ― шыракагаловы. На гэтай падставе ён палічыў, што ў этнагенэзе беларусаў удзельнічалі нейкія іншыя групы ― хутчэй за ўсё, балцкія[159][160].

На аснове апісанняў жыхара Віцебскай губерні Мікалая Анімеле, Рускае геаграфічнае таварыства апублікавала ў «Этнаграфічным зборніку» (1854) нарыс «Побыт беларускіх сялян», дзе распавядалася аб сямейных абрадах (хрэсьбінах і вяселлях) і каляндарных святах. Там жа даваліся звесткі пра прыладу беларускай хаты, відах адзення[161]. Аб земляробстве ў Мінскай губерні і становішчы сялян распавёў у «Шляхавых нататках» заснавальнік Пецярбургскага камітэта пісьменнасці, чыноўнік асаблівых даручэнняў Міністэрства дзяржаўных маёмасцяў С. С. Лашкароў[162]. Стацкі саветнік Ф. Д. Воінаў, які знаходзіўся ў Беларусі з інспекцыяй, у сваіх «Нататках» адзначыў славутасці і асаблівасці побыту Мінска, Бабруйска, Пінска, Слуцка, Навагрудку, Мазыра[163]. Вядомы пецярбургскі пісьменнік У. У. Крастоўскі ў нарысах «Белавежская пушча» і «Базарны дзень ў Свіслачы» распавёў аб прыродзе, вёсках ў пушчы, іх царквах. Святар Ашмянскага і Кобрынскага паветаў, член Рускага геаграфічнага таварыства И. А. Берман вывучаў народныя абрады і вераванні. У «Віленскім весніку» апублікаваў серыю нарысаў «Парадак народнага вылічэння часу ў Паўночна-Заходняй Русі» (1869), «Назіранні нашага паўночна-заходняга сялянства адносна надвор'я і ўраджаю» (1870), «Ведзьмакі і знахары западнарускага простага люду» (1903). За кнігу «Каляндар паводле народных паданняў у Валожынскім прыходзе Віленскай губерні Ашмянскага павета» (1874) быў узнагароджаны медалём Геаграфічнага таварыства[164]. Святар Вілейскага павета А. Троіцкі апублікаваў ва «Літоўскіх епархіяльных ведамасцях» вялікі нарыс «Ўклад» (1876), дзе дэталёва апісаў сямейныя і каляндарныя абрады жыхароў вёскі Гняздзілава[165]. Святар вёскі Няжкова Магілёўскага павета С. Бакарэвіч апублікаваў у газеце «Магілёўскія губенскія ведамасці», «Сельскія нарысы. Сяло Няжкова» (1864) і «Вясельны абрад сялян ў прыходзе вёскі Няжкова» (1865). Святар Д. Г. Булгакаўскі, выкладаў царкоўнаславянскую мову ў Ваўкавыске і Пінске, яшчэ семінарыстам апублікаваў у «Мінскіх губернскіх ведамасцях» нарыс «Беларускія валачобныя песні». Пасля публікаваў фальклорныя артыкулы ў «Віленскім весніку», «Мінскіх губернскіх ведамасцях», «Санкт-Пецярбургскіх ведамасцях». Выдаваў брашуры для народа рэлігійна-маральнага зместу. Асобнай кнігай выйшла праца «Пінчукі. Этнаграфічны зборнік. Песні, загадкі, прыказкі, абрады, прыкметы, забабоны, павер'і, забабоны і мясцовы слоўнік» (1890), якая быў узнагароджана Вялікім залатым медалём імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства[166]. Надворны саветнік, суддзя Мазырскага павета У. Г. Сакалоў апублікаваў у «Мінскіх губернскіх ведамасцях» і «Мінскіх епархіяльных ведамасцях» «Нарысы нораваў Барысаўскага павета», «Нарысы народных святкаванняў і маленняў на Палессі», «Палессе: Паездка на возера Князь-жыд» (1869)[167]. Н. Я. Васільева працавала пісарам і настаўніцай ў Беларускім Палессі, супрацоўнічала з Мінскім губернскім статыстычным камітэтам, Таварыствам аматараў прыродазнаўства, Таварыствам антрапалогіі і этнаграфіі пры Маскоўскім ўніверсітэце, перапісвалася з П. В. Шэйнам. Яе этнаграфічныя матэрыялы публікаваліся ў «Мінскіх губернскіх ведамасцях», «Віленскім весніку»: «Вясельныя абрады ў раёне Грабаўскай воласці Мазырскага павета» (1877), «Кірмашы ў Мазырскім павета» (1879), «Легенды і павер'і ў Мінскай губерні» (1879), «Вытрымкі з жыцця беларускай жанчыны»(1880)[168]. Першая расійская жанчына-бібліёграф З. М. Пенкіна, аўтар розных паказальнікаў, у 1883 годзе выпусціла «Палессе. Бібліяграфічныя матэрыялы па гісторыі, геаграфіі, статыстыцы, этнаграфіі і эканамічнага стана Палесся». Паказальнік ахопліваў літаратуру на рускай мове за 1855―1880 гады[169].

Шмат краязнаўчых матэрыялаў друкавалася ў сталічных часопісах ― Исторический вестник, Журнал Министерства внутренних дел, Журнал Министерства народного просвещения, у губернскіх «Епархіяльных ведамасцях» і губернскіх газетах ― «Віцебскія губернскія ведамасці», «Віленскія губернскія ведамасці», «Гродзенскія губернскія ведамасці», «Мінскія губернскія ведамасці», «Магілёўскія губернскія ведамасці»), і з 1840 года ў «Памятных кніжках» губерняў. Так, у «Журнале Министерства внутренних дел» выйшлі «Статыстычны агляд губернскага горада Магілёва» (1837, 1840), «Статыстычныя звесткі пра Віцебскую губерню» (1841), «Нарысы Беларусі» Р. Падбярэскага, «Дарожныя нататкі пра Заходняю і Паўночна-Заходняю Расію» К. І. Арсеньева (1845), «Нататкі пра Беларусь» М. С. Шчукіна (1846) і інш. У «Журнале Министерства народного просвещения» з беларускімі матэрыяламі публікаваліся П. М. Шпілеўскі, Е. Ф. Карскі, Ф. І. Леантовіч і інш., друкаваліся рэцэнзіі на этнаграфічныя працы[170]. Часопіс «Вестник Западной России» спачатку выходзіў у Кіеве пад назвай «Вестник Северо-Западной России и Западной России» (1862), затым пад новай назвай (1864―1871) у Вільні. У 1862―1869 гадах рэдактар ― гісторык і археолаг К. А. Гаворскі. Акрамя артыкулаў на актуальныя тэмы, часопіс публікаваў дакументы і даследаванні па гісторыі краю, нарысы па гісторыі праваслаўнай царквы. У часопіс пісалі М. В. Каяловіч, П. А. Куліш, П. В. Кукальнік, М. У. Юзэфовіч і іншыя. У часопісе Этнографическое обозрение (1889―1916), які выходзіў пры Маскоўскім ўніверсітэце, беларускі кірунак ў асноўным вёў М. А. Янчук, які рассылаў этнаграфічныя праграмы і веў перапіску з беларускімі аматарамі-этнографамі. У выніку яго дзейнасці, у часопісе было апублікавана больш за трох дзесяткаў артыкулаў і нарысаў па беларускаму краязнаўству[171]. У «Историческом вестнике» публікаваліся ўспаміны пра беларускія паездки І. М. Захарьіна, С. С. Гагоцкага, С. С. Акрэйца і іншых[172]. Да афіцыйнай часткі «Губернскіх ведомостей» з 1856 года стала прыкладацца неафіцыйная частка, дзе публікаваліся матэрыялы па гісторыі, этнаграфіі і археалогіі. У 1903―1906 гг. неафіцыйная частка выходзіла асобным выданнем[173][174]. У 1863 годзе выйшаў першы нумар «Литовских епархиальных ведомостей». З 1868 года сталі выходзіць «Минские епархиальные ведомости» ― друкаваны орган Рускай праваслаўнай царквы, які складаўся, як і «Гкбернскія ведамасці» з афіцыйнай і неафіцыйнай часткі ў выглядзе прыкладанняў з матэрыяламі царкоўнага краязнаўства: «Апісанне цэркваў і прыходаў Мінскай епархіі» (1878―1879), «Кароткі гістарычны нарыс да 100-годдзя Мінскай епархіі (1793―1893)» (1893), «З жыцця і дзейнасці Мінскага царкоўнага гісторыка-археалагічнага камітэта» (1909), «300 гадоў у праваслаўі (Гістарычны нарыс трохсотгоддзя існавання Мінскага Екацярынінскага Сабора)» (1913) і іншыя[175]. Пазней «Епархіяльныя ведамасці» сталі выходзіць ў Полацку, Магілёве і Гродне, публікаваць гістарычныя дакументы, артыкулы і нарысы царкоўна-гістарычнага і краязнаўчага характару[176]. З 1886 года стала выходзіць першая ў Беларусі прыватная газета Мінскі лісток, якая выдавалася натарыусам І. П. Фацінскім. Разам з размовай пра мясцовае грамадска-культурнае жыццё і эканамічныя пытанні, газета часта публікавала гісторыка-краязнаўчыя, этнаграфічныя матэрыялы і рэцэнзіі на краязнаўчыя выданні, пуцявыя нататкі. З 1886 па 1893 год газета выпусціла чатыры кнігі прыкладзеныя да «Паўночна-Заходняга каляндара» з апавяданнямі на беларускай мове, беларускімі прыказкамі і прымаўкамі, артыкуламі пра Беларусь[177]. Ніколі не публікаваліся часопісы Камітэта заходніх губерняў (1831―1848), створанага пасля польскага паўстання. Часопісы ўтрымліваюць тэксты пасяджэнняў Камітэта ― больш за 4 тысячы лістоў, і прыкладанні да іх ― больш за 6 тысяч лістоў. Яны знаходзяцца ў Расійскім дзяржаўным гістарычным архіве.

У 1841―1851 гадах ў Вільні пад рэдакцыяй Ю. Крашэўскага выходзіў літаратурны часопіс «Athenaeum», дзе разам з апавяданнямі, публікаваліся, хоць і нячаста, беларускія фальклорныя і этнаграфічныя матэрыялы ― («Народныя песні, сабраныя на Піншчыне» Рамуальда Зянкевіча, «Матэрыялы да статыстыкі і этнаграфіі Гродзенскай губерні» Юзафа Ярашэвіча)[178]. Варшаўскі «Tygodnik Illustrovany» (1859) таксама змяшчаў краязнаўчыя матэрыялы пра Беларусь. Так, у ім выйшлі нарысы «Некалькі слоў пра звычаі насельніцтва ў Мінскай губерні» М. Камінскага, «Пінск і Піншчына» А. Бандзкевіча, «Некалькі слоў аб творчай фантазіі народа на Беларусі» Ф. Сурына, «Успаміны з Пінскага павета» Э. Ажэшкі, «Беларускі народ» С. Горскага і многія іншыя. У 1865 годзе ў Варшаве стаў выходзіць навукова-літаратурны часопіс «Klosy» («Каласы»), у якім беларускай тэме былі прысвечаны нарысы В. Поля «Экскурсія ў Пінск і на Піншчыну», Э. Хлапіцкага «На азёрах», А. Плуга, А. Плуга «Перажыткі язычніцтва на Палессі» і іншыя. Віленскі выдавец навукова-літаратурных альманахаў Р. А. Падбярэскі рэгулярна змяшчаў у іх матэрыялы, звязаныя з Беларуссю. Ён аўтар нарысаў «Беларусь і Ян Баршчэўскі» (1844), «Беларускае вяселле», «Горад Барысаў» (абодва 1848)[179]. Гісторыяй, геаграфіяй і культурай беларускіх зямель сталі цікавіцца і папулярныя ў той час польскія пісьменнікі. Так, Уладзіслаў Сыракомля напісаў нарысы пра Мінск, Нёман і бліжэйшыя вёскі. Юльян Урсын Нямцэвіч падзяліўся ўражаннямі пра Мінск, Брэст, Гродна і Магілёв («Літоўскія лісты» (1812), «Гістарычныя падарожжы па польскіх землях, якія здарыліся ад 1811 да 1828 года»[180][181]. Ю. Крашэўскі ў нарысах «Пінск і Піншчына» (1837), «Успаміны пра Палессе, Валынь і Літву» (1840), «Карціны з жыцця і падарожжаў» (1842), «Адзенне сялян і мешчан ваколіц Брэста, Кобрына, Пружан» (1860) распавёў пра месцы, у якіх жыў або пабываў. Большасць гэтых нарысаў самім жа Крашэўскім і ілюстравана. Альбом пейзажаў Палесся выйшаў кнігай у Варшаве ў 1861 годзе. Таксама ён аформіў і праілюстраваў кнігу Канстанціна Тышкевіча «Рака Вілія і яе берагі: з пункту гледжання гідраграфіі, гісторыі, археалогіі і этнаграфіі» (Дрэздэн, 1871). Шмат краязнаўчых назіранняў у гістарычных працах Крашэўскага ― «Старажытная Літва. Яе гісторыя, законы, мова, вера, звычаі, песні...» (1842), «Вілья ад яе пачатку да 1750 года» (1842), «Польшча ў час трох падзелаў» (1875 г.)[182]. Прафесар права Віленскага ўніверсітэта Юзаф Ярашэвіч, які сыйшоў на пенсію і пасяліўся ў Бельску, прысвяціў свой час краязнаўчай і навуковай працы. Пісаў на польскай мове. З гісторыка-краязнаўчых прац вядомыя «Пра стан Літвы перад і пасля заснавання Акадэміі» (1844), «Матэрыялы да статыстыкі і этнаграфіі Гродзенскай губерні: Бельскі павет» (1848). Асноўная праца Ярашэвіча «Вобраз Літвы з пункту гледжання цывілізацыі ад найстаражытнейшых часоў да канца XVIII стагоддзя» (тт. 1-3, 1844―1845) насіла выключна гістарычны вялікапольскі характар. У варшаўскіх часопісах друкаваў гісторыка-краязнаўчыя нарысы пра беларускія гарады. Займаўся раскопкамі разам з Т. Нарбутам[183]. Кіраўнік радзівілаўскімі маёнткамі польскі паэт Ян Чачот за ўдзел ў паўстанні быў высланы ва Уфу. Калі вярнуўся, жыў на Лепяльшчыне і Навагрудчыне, служыў губернскім сакратаром, бібліятэкарам ў сядзібе Храптовічаў. Галоўнае месца ў яго літаратурнай працы займаюць «Сялянскія песенькі» (Вільня, 1837―1846) з 6-ці фальклорных зборнікаў з тысячаю беларускіх песень[184]. У трох кніжках «Дзённікаў» («Pamiętniki z życia», Wilno, 1856) Евы Фялінскай распавядаецца пра жыццё беларускай сярэдняй і дробнай шляхты: чым яна займалася, як апраналася, што ела, як ставілася да сялян і ўлады[185]. Нямала адводзіцца побыце сучаснікаў і ў мемуарах Габрыэлі Пузыні «У Вільні і ў літоўскіх дварах» («Wilnie i w dworkach litewskich. Pamiętnik z lat 1815―1843)»)[186]. Аўтар аповесцяў аб шляхецкім мінулым на польска-ўкраінскім памежжы, Пётр Якса Быкоўскі ў штогодніку «Збор звестак па айчыннай антрапалогіі» (1878) апублікаваў працу «Абрадавыя песні рускага насельніцтва з аколіц Пінска», у якой даў апісанне кустовага і вясельнага абрадаў Піншчыны з дадаткам тэкстаў[187]. Ураджэнец Гродзенскі губерні Вінцэсь Каратынскі быў хатнім настаўнікам і сакратаром у Сыракомлі, суправаджаў рускага пісьменніка М. С. Ляскова ў паездцы па Паўночна-Заходняму краю. Восенню 1862 года Ляскоў праехаў праз Гродна, Пружаны, Антопаль, Пінск. Паездка вылілася ў нарысы «З аднаго дарожнага дзённіка»[188]. З 1856 года Каратынскі публікаваў гісторыка-краязнаўчыя нататкі аб Навагрудчыне, для «Усеагульнай энцыклапедыі» С. Альгельбанта напісаў пра Віцебск, Валожын, Стаўбцы, Слуцк і іншыя гарады[189][190].

Пінчукі. Мастак Ян Лявіцкі, 1840-ыя гг.

З літаратурнай спадчыны графа Лаеана Патоцкага найбольш вядомыя яго трохтомныя «Мемуары пана Камертона», дзе ён апісвае гістарычныя помнікі, прыводзіць беларускія легенды і звычаі жыхароў Літвы. У «Ўспамінах пра Тышкевічавых Свіслачы, Дзярэчыне і Ружанах» ― звесткі аб жыцці мястэчак, кірмашах і інш[191]. Арганізатар і першы старшыня Варшаўскага краязнаўчага таварыства Зыгмунт Глогер праводзіў археалагічныя раскопкі каля Ваўкавыска, у створаным ім музеі ў мястэчку Яжэве захоўваліся экспанаты, якія былі перададзены М. Федароўскім, А. Кіркорам, Тышкевічамі, А. Ельскім. Толькі з аднаго Слонімскага павета было прывезена 190 артэфактаў. Сабраны Глогером матэрыял знаходзіцца ў Варшаўскім і Кракаўскім музеях. Яго нарысы аб побыце і абрадах публікаваліся ў часопісе «Варшаўская бібліятэка» («Biblioteka Warszawska»), у часопісе «Вісла» («Wisla») нарысы падарожжаў ўздоўж Нёмана і Буга. Асаблівую ўвагу Глогер надаваў драўлянай архітэктуры, ― пра яе ён выпусціў зборнік артыкулаў у 2-х тамах. Польскі этнограф і кампазітар Оскар Кольберг ― аўтар шматтомнай працы «Народ. Яго звычаі, лад жыцця, мова, паданні, прыказкі, абрады, павер'і, забавы, песні, музыка і танцы» (1857―1890), дзе ў 52-м томе «Беларусь ― Палессе» сабраны беларускія песні, казкі і легенды, абрады і звычаі, вераванні і забабоны, дадзены 16 варыянтаў палескага вяселля. Польскі этнограф і лінгвіст Ян Карловіч выдаў кнігу «Народныя паданні і казкі, сабраныя ў Літве» (1888), запісаў для М. А. Федароўскага больш за паўтысячы беларускіх песень. Стварыў у 1887 годзе этнаграфічны часопіс «Вісла» («Wisla»), дзе публікаваў беларускія фальклорныя матэрыялы. Доктар філасофіі Уладзіслаў Вярыга ў часопісе «Збор звестак да айчыннай антрапалогіі» («Zbior Wiadomosci do Antropologii Krajowej», т. 13, 1889) апублікаваў 45 беларускіх народных песень, запісаных ім ў Лідскім павеце. Казкі, запісаныя там жа, апублікаваныя ў кнізе «Беларускія паданні» (Львоў, 1889). М. А. Федароўскі з'яўляўся членам Польскага краязнаўчага таварыства, Таварыства сяброў навук у Вільні і іншых асветніцкіх арганізацый. Жывучы ў 1877―1904 гадах ў Заходняй Беларусі, сабраў шырокі матэрыял для археалагічнай карты дагістарычнай Беларусі, запісаў мноства беларускіх песень, каля 10 тысяч прыказак і прымавак, сотні казак і легенд. Сабраныя матэрыялы склалі працу «Люд беларускі» (т. 1-8, 1897―1981). Сярод рукапісаў Федароўскага ― апісанне народных рамёстваў, вясковых хат, сельскагаспадарчых прылад, дзіцячых гульняў, танцаў, батлеячных спектакляў і інш. Ён меркаваў выдаць том «Матэрыяльная і духоўная культура беларускага народа і шляхты». Рукапіснае спадчына Федароўскага знаходзіцца ў бібліятэцы Варшаўскага універсітэта і ў Навуковым архіве Польскага этнаграфічнага таварыства (Вроцлаў)[192][193]. Цікавыя нарысы настаўніцы Лідскага павета Біруты (Амалія Даравінска). Манаграфію «Апісанне Лідскага павету» не прапусціла цэнзура, праца так і засталася недрукаванай. Матэрыялы Біруты захоўваюцца ў архівах Варшавы і Вільні[194]. Уладальніца сядзіб у Рагачоўскім павеце Л. І. Паўлоўская (1830-1915), маці пісьменніка У. Л. Кігна-Дедлава, склала зборнік «Народныя беларускія песні», выдадзены ў 1853 годзе ў Пецярбургу, куды ўвайшлі ўзоры каляндарна-абрадавай паэзіі Быхаўскага павета, вясельныя абрады і песні. Паўлоўская называе іх «самароднымі помнікамі славеснасці». На кнігу адгукнуліся часопісы «Современник» (1853, т. 42) і «Отечественные записки» (1853, т. 90)[195]. Вясковыя ўражанні знайшлі адлюстраванне і ў цыкле нарысаў яе сына («Беларускія ўражанні» (1878, часопіс «Пчала»)[196]. Польская пісьменніца Эма Дмахоўска запісала 11 сшыткаў народных беларускіх песень, склала 2 зборніка казак, сабраных ёю ў Мазырскім і Навагрудскім паветах. У парыжскім часопісе «La Tradition» апублікавала даследаванне аб палескім фальклоры[197]. Жыхарка Вільні Марыя Чарноўская, якая часта бывала ў беларускай глыбінцы, запісвала песні і абрады. У «Віленскім весніку» выйшаў яе нарыс «Элементы славянскай міфалогіі, што захаваліся ў звычаях сялянскага люду на Белай Русі» («Zabytki mitologii slowianskiej w zwyczajach wiejskiego ludu na Bialej Rusi dochowywane», 1817), годам пазней ён выйшаў на рускай мове пад назвай «Рэшткі славянскага баснаслов’я ў Беларусі» у «Весніку Еўропы». Яна пісала пра праваслаўных сялян, ранейшых ўніятаў Магілёўшчыны: «Яны выконваюць ўсё тое, чаму іх навучылі запаветы продкаў, і з аднолькавай пабожнасцю выконваюць як паганскія, так і хрысціянскія абрады, часта спалучаючы першае з іншым... Яны не могуць растлумачыць ні значэння, ні прычыны таго, што робяць. Увесь адказ, што так рабілі нашыя (іх) продкі і так казалі старыя людзі...»[198]. Неаднаразова звярталіся да беларускай тэмы браты Зянон і Чэслаў Пяткевічы. Зянон Пяткевіч апублікаваў працы «Пра Палессе» (1882), «Народ Літоўскага Палесся» (1883-1885) і інш[199][200]. Часлаў Пяткевіч ў часопісе «Ziemia» («Зямля») змясціў артыкулы і нарысы «Дарогі на Рэчыцкім Палессі ў другой палове XIX стагоддзя» (1926), «Хойнікі» і «Палессе ў канцы XIX стагоддзя. Пажары ў барах і на балотах» (1927), «Душа і смерць ва вераваннях беларусаў» (1930), «Вялікдзень на Беларусі» (1932); у часопісе «Pamietnik Warszawskiі» («Варшаўскі дзённік») ― «Мёртвыя ў вераваннях беларусаў» (1931); у часопісе «Wiadomosci ludoznawcze» («Этнаграфічныя звесткі») ― «Земляробчыя боствы ва вераваннях беларусаў» (1933). У грунтоўнай манаграфіі «Рэчыцкае Палессе: Этнаграфічныя матэрыялы. Ч. 1. Матэрыяльная культура» (Кракаў, 1928) падрабязна распавёў аб жыцці палескіх сялян. У манаграфіі «Духоўная культура Рэчыцкага Палесся: Этнаграфічныя матэрыялы» (Варшава, 1938) з выключнай паўнатой паказаў разнастайныя сферы духоўнага жыцця палешукоў[201][202].

Краязнаўчыя звесткі пра Беларусь можна ўбачыць ў польскіх раманах, аповесцях і апавяданнях. Так у Элізы Ажэшкі ёсць дзве аповесці пра беларускіх сялян: «Нізіны» і «Дзюрдзі»[203]. Беларускія рэаліі сустракаюцца ў аповесцях «Полацкая шляхта» Вайніслава Савіч-Заблоцкага, «Лясныя Долы» Веранікі Трапачынскай-Агаркавай, «Птушыны бальшак» Галіны Аудерскай.

Карэннае насельніцтва Паўночна-Заходняга краю не было традыцыйна рускім, але ўладай мяркавалася, што яно некалі мела адны з рускім народам славянскія карані. У 1843 годзе ў Вільні выходзіць вялікі двухтомнік «Збор старажытных грамат і актаў горадоў Вільні, Коўна, Трокаў, праваслаўных манастыроў, цэркваў, і па розных прадметах». Пецярбургская газета «Северная пчела» адгукнулася рэцэнзіяй

Першы, які атрымліваецца адсюль вынік, складаецца ў бясспрэчнай, асвабаждаемай ад ўсялякага ценю сумневу, упэўненасці, што беларуская мова была мова пануючая ў так званай некалі Літве, нават і ў той час, калі яна ўжо была злучаная з Польшчаю. Мова гэтая з'яўлялася народнай і дзяржаўнай, то ёсць дзелавой, афіцыйнай. На ёй здзяйсняюцца грамадзянскія акты, пішуцца судовыя вызначэння, даюцца вялікакняскія і каралеўскія граматы. Праўда, у апошнім выпадку, лацінская мова, у той час агульная дыпламатычная мова ўсёй Заходняй Еўропы ідзе і тут рука аб руку з рускай... Але гэтая мова, якая ўвадзіма гвалтоўна, атвяргалася ўжываннем. Доказам таму ўяўляецца грамата караля Жыгімонта ад 29 жніўня 1536 года... Што мова беларуская мела спрадвеку адзінае законнае ўжыванне ў мясцовым судаводстве, гэта вядома ўжо з тых неабвержна даказаных фактаў: што Судзебнік караля Казіміра IV для Вялікага Княства Літоўскага быў запісаны каля 1480 года па-руску, што нават самы Статут Літоўскі, складзены ў 1529 г., а надрукаваны ў 1588 г., быў таксама па-руску і складзены, і надрукаваны... Ўжыванне рускай мовы ў судаводстве Літоўскім было адменена ў 1697 годзе... такім чынам, хто можа цяпер яшчэ вагацца і аспрэчваць, што так званае Вялікае Княства Літоўскае заўсёды і ва ўсіх сваіх частках, нават у тых, дзе знаходзіцца сэрца ўласна Літвы [Жмудзь], было Рускае?... Мова беларуская магла мець такое павсюднае і пастаяннае валадарства не інакш, як пры рашучай перавазе і перавазе народанасельніцтва Рускага. Гэта не была мова мёртвая, якой трэба было вучыцца з кніг..... Гэта тая самая мова, якая дагэтуль жыве ў вуснах некалькіх мільёнаў людзей, што заўсёды і ўсюды называюць сябе рускімі...

У 1850-х гадах было вырашана сабраць стары архіўны матэрыял і сістэматызаваць яго. Гэта стала неабходным для вызначэння шляхецкіх правоў, пасведчання асабістага дваранства і наогул для выбудоўвання гісторыі Паўночна-Заходняга краю. Пецярбургская Археаграфічная камісія ў 1860-х гадах працягнула выданне заходнярускіх актаў; пад рэдакцыяй М. І. Кастамарава выйшлі «Акты, якія адносяцца да гісторыі паўднёвай і заходняй Расіі». У «Рускай гістарычнай бібліятэцы» пачалося выданне помнікаў заходнярускай палемічнай літаратуры[204]. У 1862 годзе для збору і захоўвання дакументаў Вялікага Княства Літоўскага на тэрыторыі Віцебскай і Магілёўскай губерняў утвораны Віцебскі цэнтральны архіў старажытных актаў. У 1903 годзе ён меў 1896 актавых кніг, сярод якіх акты Віцебскага ваяводства, земскіх і гродских судоў, магістратаў, інвентары панскіх маёнткаў, каралеўскія прывілеі. Некаторыя дакументы былі апублікаваныя ў «Віцебскай даўніне». Значнай падзеяй у гістарычным краязнаўстве стала выданне зборніка дакументаў па гісторыі ўсходняй Беларусі XVI―XVIII стагоддзяў «Гісторыка-юрыдычныя матэрыялы, якія атрыманыя з актавых кніг губерняў Віцебскай і Магілёўскай і якія захоўваюцца ў Цэнтральным архіве ў Віцебску» (1871―1906). Архіў падпарадкоўваўся Міністэрству ўнутраных спраў, з 1896 года Міністэрству народнай асветы. Узначальвалі архіў паслядоўна А. М. Сазонаў, М. Л. Вяроўкін, Д. І. Даўгяла. У 1904 годзе архіў скасаваны, дакументы былі перададзеныя ў Мінск[205]. Па ініцыятыве генерал-губернатара М. Н. Мураўёва і папячыцеля Віленскай навучальнай акругі І. П. Карнілава ў 1864 годзе ўтварылася Віленская археаграфічная камісія з мэтай публікацыямі старажытных актаў і грамат пацвердзіць распаўсюд ў Паўночна-Заходнім краі расійскай дзяржаўнасці і праваслаўя[206]. Паслядоўна старшынямі Камісіі былі П. В. Кукальнік, П. А. Бяссонаў, І. А. Акімаў, Я. Ф. Галавацкі, Ю. Ф. Крачкоўскі, Ф. М. Дабрянскі, найбольш актыўнымі супрацоўнікамі ― віленскі протаіерэй А. Р. Пшчолка і архіварыус Віленскага архіва старажытных актавых кніг Н. І. Гарбачэўскі. Прафесар-гісторык П. А. Бяссонаў збіраў і вывучаў беларускі фальклор, выдаў зборнік «Беларускія песні» (1871); інспектар народных вучылішчаў Ю. Ф. Крачкоўскі ― аўтар прац па гісторыі царквы, этнаграфіі Беларусі «Вясельныя абрады заходнерускіх сялян» (1868), («Быт заходнерускага сяляніна» (1874)[207]. Віленскі выкладчык Ф. М. Дабранскі друкаваў краязнаўчыя нарысы у «Віленскім весніку», пры яго ўдзеле і з яго прадмовай выйшлі тры тамы «Актаў Віленскай «Археаграфічнай камісіі»; ён ― аўтар першага віленскага даведніка (1890)[208]. М. І. Гарбачэўскі сістэматызаваў дакументы па гісторыі Літвы і Беларусі, складаў каталогі; яму належаць «Кароткія табліцы, неабходныя для гісторыі, храналогіі...» (1867), «Каталог старажытным актавым кнігам губерняў: Відзенскай, Гродзенскай, Мінскай і Ковенскай...» (1972), «Слоўнік старажытнай актавай мовы Паўночна-Заходняга краю і Царства Польскага (1874)[209][210]. У 1867 годзе Віленская археаграфічная камісія пачала выдаваць «Археаграфічны зборнік дакументаў, якія адносяцца да гісторыі Паўночна-Заходняй Русі», куды ўваходзілі дакументы па дзяржаўнай прыладзе, праву, царкве і гаспадарцы Беларусі і Літвы XV―XIX стагоддзяў. На 1904 год выйшла 14 тамоў з багатым краязнаўчым матэрыялам: акты гродских і земскіх судоў, магістратаў, магдэбургій, Галоўнага Літоўскага трыбунала, акты аб яўрэях, пісцовыя кнігі па стараствам, інвентары маёнткаў, фальваркаў і вёсак, рэвізіі эканомій[211].

У канцы XVIII — пачатку XIX ст. у Вільні і Гародні Т. Дубіткоўскім на польскай мове выдаюцца «Каляндар гаспадарчы» (1776―1800) і «Каляндар гродзенскі» (1801―1807). У апошнім меліся звесткі па мясцоваму краязнаўству, распавядалася аб замежных краінах. У Магілёве выходзілі «Каляндар беларускіх намесніцтваў на 1783», «Каляндар беларускі» (1785―1796). З краязнаўчага пункту гледжання ў іх цікавыя звесткі аб кірмашах ў Магілёўскай губерні. З другой паловы XIX ст. сталі выходзіць «Памятныя кніжкі» губерняў. У 1889 годзе пад рэдакцыяй М. В. Доўнар-Запольскага выйшаў «Каляндар Паўночна-Заходняга краю» на 1889 і 1890. У першым каляндары быў апублікаваны нарыс Доўнар-Запольскага «Брагінская воласць». Другі каляндар ўтрымліваў звесткі пра кірмашы, медыцыну, хатнія палявые работы па месяцах, статыстычныя дадзеныя. Навукова-літаратурны раздзел каляндара быў прадстаўлены геаграфічным нарысам пра Беларусь IX―XII стагоддзяў. «Паўночна-Заходні каляндар» на 1892 і 1893 пад рэдакцыяй А. І. Слупскага быў саставлены на аснове забабонаў, абрадавых песень, прыказак.

У 1867 годзе у Вільні адкрыты Паўночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства, які аб'яднаў мясцовых краязнаўцаў, заклікаў беларускую інтэлігенцыю, ― памешчыкаў, настаўнікаў, святароў і інш., ― удзельнічаць у шуканні дакументаў і збору этнаграфічных дадзеных. Атрыманыя адказы-апісанні (642) захоўваюцца ў бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта. Аддзел працаваў у 1867―1875 і ў 1910―1914 гадах. Першапачаткова меў секцыі: фізіка-матэматычную, этнаграфічную, археалогіі і археаграфіі, статыстычную. У 1911 годзе налічваў больш за 300 актыўных членаў. Друкаваны орган ― «Запіскі Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства» пад рэдакцыяй Д. І. Даўгялы.

У 1880-я гады пачалі складвацца розныя этнаграфічныя калекцыі («кабінеты»): М. А. Гаўсмана ў Мінску, вялікія калекцыі Тышкевічаў ва Астрашыцкім Гарадку, калекцыі В. П. Федаровіча у Віцебску. Выпускнік мазырскай гімназіі, Гаўсман служыў сакратаром ў Мінскім дваранскім сходзе. Пасля паўстання 1863 года высланы ў Валагодскую губерню, затым жыў у Варшаве. Збіраў пячаткі, медалі, манеты, прадметы археалагічных раскопак. У 1889 годзе арганізаваў у Мінску выставу артэфактаў, знойдзеных пры раскопках на тэрыторыі Беларусі. Публікаваў краязнаўчыя нататкі ў «Мінскіх губернскіх ведамасцях». У суаўтарстве з У. Сыракомляй напісаў нарыс пра Мінск[212]. Віцебскі адвакат В. П. Федаровіч за сваю краязнаўчую дзейнасць быў абраны членам-карэспандэнтам Кракаўскай акадэміі навук, намеснікам старшыні Віцебскай вучонай архіўнай камісіі. У яго хатняй бібліятэцы знаходзілася больш за тысячу кніг па гісторыі і этнаграфіі Беларусі і Літвы, рукапісы Я. Баршчэўскага і А. Рыпінскага, выданні XVII―XVIII стагоддзяў. З сабранай ім вялікай калекцыі археалагічных знаходак, манет, медалёў, печаток, масонскіх знакаў і старадаўніх дакументаў Фёдаровіч стварыў прыватны музей. Пасля 1917 года калекцыя была нацыяналізаваная, і ў 1923 годзе на яе аснове быў створаны «Музей беларуска-польскіх старажытнасцяў», затым перайменаваны ў «Музей мясцовых старажытнасцей». У 1924 годзе калекцыя ўвайшла ў склад Віцебскага аддзялення Белдзяржмузея[213][214].

У 1860―1880-х гадах адкрываюцца музеі пры губернскіх статыстычных камітэтах. У 1867 годзе такі музей паводле рашэння губернскага праўлення адкрыўся ў Магілёве, існаваў да 1919 года. Сярод 1500 экспанатаў меліся грамата 1606 года караля Жыгімонта III Чэрэйскаму касцёлу і грамата 1767 года караля Станіслава Аўгуста на магдэбургскае права гораду Мсціславу, сані, кінутыя Напалеонам падчас ўцёкаў, скарбы манет, гербарыі і інш[215]. У 1897 годзе ў Магілёве адкрыты царкоўна-археалагічны кабінет. У 1892 годзе Е. Р. Раманаў звярнуўся да полацкага епіскапа Антаніна з прапановай арганізаваць у Віцебску царкоўнае «сховішча». Годам пазней, дзякуючы яго і А. П. Сапунова намаганням, у 1897 годзе ў былым бернардынскім манастыры адкрыўся царкоўна-археалагічны кабінет. Акрамя археалагічных знаходак, у экспазіцыі былі манеты і медалі, царкоўнае начынне, рукапісныя кнігі, выданні беларускіх друкарняў, дакументы Полацкай епархіі, сістэматызаваныя Сапуновым ў кнізе «Архіў Полацкай духоўнай кансісторыі» (1898)[216].

Адным з знамянальных культурных падзей стала багата аформленае выданне ў 8 тамах, складзенае кіраўніком Царкоўна-будаўнічага камітэта П. М. Бацюшкавым, які пабудаваў у Беларусі і Украіне каля 2 тысяч праваслаўных цэркваў — «Помнікі рускай даўніны ў заходніх губернях, якія выдаюцца з Найвышэйшага дазвалення» (1868―1885). У прадмове гаварылася: «Да апошніх смут ў Польшчы, што адбіліся і ў заходніх губернях імперыі, рускае грамадства было малазнаёмае з мінулым і сапраўдным становішчам гэтага краю. Выдадзеныя аб ім да таго часу звесткі былі вельмі няпоўныя або недакладныя. Калі польскія пісьменнікі, наўмысна скажаючы факты, прадстаўлялі становішча нашых заходніх губерняў у ілжывым святле, гэтак выгадным для ажыццяўлення запаветных мараў польскіх, а замежныя публіцысты паўтаралі іх няпраўдзе, мы, рускія, павінны былі нярэдка маўчаць, таму што былі не даволі знаёмыя з нашым родным здабыткам і, такім чынам, не маглі з належным аўтарытэтам абвяргаць хлусню. Ад няведання намі фактаў і адбылася тая велічэзная сіла польскай інтрыгі, якая ледзь не паспела запэўніць не толькі замежнікаў, але, на жаль, і многіх рускіх, адданых сваёй радзіме, што адзінае наша права на заходнія ўскраіны імперыі заснавана толькі на адным заваёве, тады як яно мінае з уласцівых ўсім заходнім краі асноўных рускіх і пачаткаў з самага склада гістарычнага жыцця Расіі». Пасля скону Бацюшкава, Расійская Акадэмія навук заснавала прэмію яго імя; прэмія давалася за «працы, прысвечаныя палітычнай гісторыі Паўночна-Заходняга краю, гісторыі праваслаўнай царквы, вывучэнню мясцовай этнаграфіі і археалогіі, даследаванні помнікаў мовы і народнага побыту, і навуковай бібліяграфі твораў, якія адносяцца да Паўночна-Заходняга краю».

Першыя дакументальныя крыніцы аб яўрэях на беларускіх землях сустракаюцца ў грамаце (прывелеі-судзебніке) князя Вітаўта, якая выдадзена ў 1388 годзе берасцейскім яўрэям. У 1412 годзе брэсцкія яўрэі згадваюцца ў архіўных запісах. У далейшым яўрэі пачынаюць сяліцца ў Гродне (1436), Навагрудку (1445), Мінску (1489) і Пінску (1506). Да канца XIV ст. на землях Вялікага Княства Літоўскага знаходзілася 5 буйных яўрэйскіх суполак ― у Брэсце, Гродне, Троках, Луцку і Уладзіміры-Валынскім. Яўрэі займаліся гандлем, рамёствамі, ліхвярствам, некаторыя земляробствам. У 1863 годзе іх налічвалася каля 350 тыс. чалавек, у 1897 годзе — 890 тыс. чалавек, большасць жыло ў гарадах і мястэчках. Да сярэдзіны XIX ст. яўрэі захоўвалі, у асноўным, традыцыйны ўклад жыцця. У канцы XIX ст. складалі 13, 7 % насельніцтва Беларусі і Літвы[217][218][219].

К. Кукевіч. Жыдоўскія кантрабандысты ў наваколлях Вільны

Калі ў 1780 годзе Кацярына ІІ прыехала ў Магілёў, яўрэйскае насельніцтва горада задаволіла ілюмінацыю, на плошчы граў яўрэйскі аркестр. На плошчы вісеў вялікі надпіс: «Святкуем, як ў часы Саламона!». Ад імя яўрэйскай абшчыны імператрыцы паднеслі ў выглядзе кніжачцы оду на парчовай падушачцы. На вокладцы ― сімвалы гандлю і мастацтва, над імі арол з сімвалам дзяржаўнай улады: залаты шар з каронай. На 12 атласных старонках кніжачкі былі надрукаваныя яўрэйскія вершы ў перакладзе на нямецкую і французскую мовы. Гэтак жа ўрачыста яе сустракалі ў Полацку і Шклове[220][221][222][223].

Першыя апісання яўрэяў Беларусі ўтрымліваюцца ў выданні Е. П. Зяблоўскага «Землеапісанне Расійскай імперыі для ўсіх станаў», ч. 6, СПб., 1810). Пра яўрэяў распавядаецца ў «Географ-статыстычным слоўніку Расійскай імперыі 1862―1866» П. Сямёнава, у матэрыялах для геаграфіі і статыстыкі...» А. Корэвы, у «Матэрыялах для геаграфіі і статыстыкі...» І. Зяленскага, у «Матэрыялах для геграфии і статыстыкі...» П. Баброўскага. Навукова-краязнаўчыя і археаграфічныя даследаванні па гісторыі яўрэяў Беларусі пачаліся ў апошняй чвэрці XIX ст. У першую чаргу гэта працы прафесара Пецярбургскага універсітэта С. А. Бяршадскага, які выявіў у архівах Вільні, Мінска і Кіева і апублікаваў вялікую колькасць крыніц па гісторыі яўрэяў ва Вялікім Княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай. Значным выданнем дзякуючы Бершадскому стаў двухтомны «Руска-яўрэйскі архіў». Аб стане мястэчак гаворыцца ў манаграфіі М. М. Галіцына «Гісторыя рускага заканадаўства аб яўрэях» у 2-х тт. (1886). З 1990-х гадоў публікацыяй крыніц па яўрэйскай гісторыі займалася Санкт-Пецярбургская Гісторыка-этнаграфічная камісія пры Таварыстве для распаўсюджвання асветы паміж яўрэямі ў Расіі (ОПЕ), якая ператвораная ў 1908 годзе ў Яўрэйскае гісторыка-этнаграфічнае таварыства. Гісторыка-этнаграфічнай камісіяй быў выдадзены том дакументаў, куды ўвайшлі матэрыялы, якія захоўваліся ў асабістым архіве С. А. Бершадскага. Шматлікія публікацыі выходзілі ў часопісе «Яўрэйская Даўніна» і зборніках «Перажытае». Былі выпушчаныя «Акты, якія выдаюцца Камісіяй, найвысока зацверджанай для разбору старажытных актаў у Вільні» (т. 28-29: Акты пра яўрэях) і «Гісторыка-юрыдычныя матэрыялы, атрыманыя з актавых кніг губерняў Віцебскай і Магілёўскай, якія захоўваюцца ў цэнтральным архіве у Віцебску» (Віцебск, 1871―1890). Выйшлі кнігі В. Н. Нікіціна «Яўрэйскія паселішчы паўночна- і паўднёва-заходніх губерняў (1835-1890)» (СПб., 1894)[224], А. П. Субботіна «У межах яўрэйскай аселасці: Урыўкі з эканамічнага даследаванні ў заходняй і паўднёва-заходняй Расіі за лета 1887 г. Выпускі 1-2» (СПб., 1888-1890), М. П. Сталпянскага «Дзевяць губерняў Заходне-Рускага краю» (СПб., 1866). Гісторыка-краязнаўчыя матэрыялы выходзілі ў часопісах «Маляўнічая беларуская бібліятэка» («Яўрэі ў Беларусі», 1857), «Світанак» («Нешта пра Шклоў», 1861), «Узыход» («Аб рэформе яўрэйскага школьнага выхавання», 1885), «У мяжы яўрэйскай аселасці», 1888), «З хронікі Мсціслаўскай абшчыны», 1889), «Яўрэі ў Магілёўскай губерні: гісторыка-статыстычны нарыс», 1886); у газетах «Рускі яўрэй» («Старонка з гісторыі культуры яўрэяў Царства Польскага», 1880), «Яўрэі Мінскай губерні», 1880, «Рамесныя класы пры Аршанскім пачатковым вучылішчы», 1884), «Віленскія губернскія ведамасці», «Мінскія губернскія ведамасці», «Гродзенскія губернскія ведамасці», «Магілёўскія губернскія ведамасці», «Віленскі веснік». Кароткія звесткі пра беларуска-яўрэйскія мястэчкі ёсць ў працах Юзафа Лахніцкага («Статыстыка губерні Літоўска-Гродзенскай», Вільня, 1817), Міхала Балінскага («Старажытная Расія ў плане гістарычным, геаграфічным і статыстычным», Варшава, 1846), Юзафа Ярашэвіча («Матэрыялы для статыстыкі і этнаграфіі губерні Гродзенскай», Вільня, 1848). Пра яўрэяў распавядалі ў сваіх дзённіках, успамінах і шляхавых нататках Ф. Еўлашоўскі[225], Бернгард Танер, Леон Патоцкі, П. Шпілеўскі, У. Сыракомля, Ф. Д. Воінаў[226]. Дзяцінства першай беларуска-яўрэйскай пісьменніцы Паўліны Венгеравай прайшло ў мінскай купецкай сям'і. З'ехаўшы за мяжу, яна выпусціла ў Берліне ўспаміны пра мінскае жыццё «Memorien einer Grossmuter, Bilder aus der Kulturgeschichte der Juden Russlands» («Запіскі бабулі: карціны з гісторыі культуры рускіх яўрэяў ў XIX стагоддзі») (1908), якія мелі вялікі поспех. Ярка апісаны побыт і заняткі багатай яўрэйскай сям'і ў 1830-х гадах: святы і абрады, гульні, вучоба ў хедэры і інш. Венгерава піша: «Можна падумаць, што жыццё ў яўрэйскім доме ў даўніну, дзякуючы сваім звычаям і строгасці абрадаў, была невыносна цяжкая. О, не! Яўрэі таго часу мелі свае вялікія радасці, шмат задавальнення, спакою і прыволья ў межах сваёй сям'і... яўрэйскі народ жыў тады нібы на востраве, аддзелены ад астатняга»[227]. Жыццё мястэчка Капыль Слуцкага павета асвятляецца ва ўспамінах Абрама Паперны[228]. Аб жыцці мястэчка Камянец Брэсцкага павета мемуары Ехезкеля Коціка[229]. Аб даследаваннях, якія апублікаваныя ў XX стагоддзі, дастаткова поўна распавяла ў сваёй манаграфіі ««Мястэчкі Беларусі ў канцы XVIII — першай палове ХІХ ст.» (Вильнюс, ЕГУ, 2010) І. В. Соркіна. Пра яўрэяў ў беларускім фальклоры напісана ў О. В. Бяловай[230].

Як мяркуюць некаторыя даследчыкі, беларускія татары як народнасць вызначыліся ў XIV—XV стст.[231]. Як піша Ян Длугаш (Długosz J. Roczniki czyli Kroniki Sławnego Krolestwa Polskiego), у 1397 годзе «Вітаўт рушыў супраць татараў... прайшоў Дон... у ваколіцах Волгі разграміў татараў з назвай Арда і шмат татар з жонкамі і дзецьмі і статкамі жывёлы ўзяў у палон і прывёў у Літву... Вітаўт пасяліў татараў у вёсках, і яны сваімі звычаямі жывуць і захоўваюць сваю веру». Першых татараў з Залатой Арды князь Вітаўт пасяліў каля Гродна. Самымі вялікімі татарскімі вёскамі былі Дайлідкі, Каралінава, Гневеншчызна і Тарусічы. У XV—XVI стагоддзях татары пражывалі ў ваколіцах Полацка, Глыбокага, Мядзеля і Смаргоні. Паступова татарскія вёскі з'явіліся каля Гродна, Слоніма, Навагрудка, Ліды. Пасля Клецкай бітвы (1506) частка палонных татараў была паселена ў Мінску, яна утварыла татарскае прадмесце з Вялікай і Малой Татарскімі вуліцамі, татарскія вёскі з'явіліся ў Клецку, Ляхавічах, Капылі, Уздзе, Смілавічах. Да канца XVI ст. татары рассяліліся па ўсёй паўночна-заходняй тэрыторыі ВКЛ[232]. Гісторык ВКЛ І. І. Лапо адзначаў: «Перасяляемым татарам даваліся вялікім князем землі ў іх поўную ўласнасць з правам поўнага распараджэння імі і з вызваленнем іх ад падаткаў і пабораў, пры тым з дазволам сяліцца не толькі ў вёсках, але і ў гарадах. Стараючыся пасяліць татараў у сваім княстве, Вітаўт прызнаваў за імі поўную свабоду іх рэлігіі і звычаяў»[233]. Пры падзеле Польшчы, маніфестам ад 20 снежня 1794 года Кацярына II пацвердзіла ўсе правы літоўскіх татараў. Пры Паўле I быў сфармаваны полк з літоўскіх татараў. Перад Першай сусветнай вайной у Паўночна-Заходнім краі жыло каля 14 тысяч татар-мусульман[234]. Літоўскія татары пачынаюць згадвацца ў «Летапісу вялікіх князёў літоўскіх», «Хроніцы Быхаўца» і інш. Панегірык Вітаўту ў «Летапісу вялікіх князёў літоўскіх» ставіцца да гісторыі ўзаемаадносін вялікага князя з татарамі. Больш звестак аб татарах ў «Хроніцы Быхаўца». 31-й том «Літоўскай метрыкі» (Вільня, 1906) з прадмовай Ф. Дабранскага складаецца з актаў, якія тычацца літоўскіх татараў. Распавядаецца пра літоўскіх татараў і ў краязнаўчай чатыхтомнай працы (1896―1900) польскага літаратара Часлава Янкоўскага пра Ашмянскі павет, у дарожных дзённіках У. Сыракомлі. Пра літоўскіх татараў у першай палове XIX ст. пісалі Т. Чацкі («O tatarach», Dziennik Wilenski, T. 3, 1816), Ю. Крашэўскі («Wilno od poczatkow jego do roku 1750», Wilno, 1840), К. Вайцыцкі («Tatarzy», Wilno, 1842), Я. Бандке («O tatarach, mieszkancach Krolewstwa Polskiego», Album Literackie. T. I. Warszawa, 1848). Выпускнік маладзечанскага вучылішча, пасля расійскі цюрколаг і прафесар Пецярбургскага універсітэта А. А. Мухлінскі быў першым, хто пачаў усебакова даследаваць гісторыю татараў у Беларусі, для чаго быў камандзіраваны ўніверсітэтам ў Мінскую і Гродзенскую губерні. Яму належаць працы «Даследаванне пра паходжанне і стан літоўскіх татараў» (СПб., 1857 г.; Мінск, 1993) і «Нарыс пра караимаў у Польшчы» (1862) і іншыя. Мухлінскі, які грунтаваўся на крыніцах, даў агляд татарскага асельніцтва ад князя Вітаўта да XIX стагоддзя: колькасць ў той ці іншы час, адаптацыю да мясцовага жыцця, грамадскае і прававое становішча у ВКЛ[235].

Краязнаўства Беларусі ў XX стагоддзі

Жанчыны з дзецьмі з вёскі Дражын Бабруйскага павета. Фатограф Ісак Сербаў, каля 1912 г.

Дзейнасць краязнаўчых цэнтраў Беларусі XIX — пачатку ХХ стагоддзя характарызаваў у сваёй кнізе «Краязнаўства» (Мн., 1929) М. І. Каспяровіч. Ён вылучыў тры краязнаўчых плыні: польскае, расійскае і, з канца XIX ст., уласна беларускае. На яго думку, польскае краязнаўства адбілася на дзейнасці Віленскага музея старажытнасцей, Віленскай археалагічнай камісіі, Віленскага таварыства аматараў навук. Рускае краязнаўства ― у дзейнасці Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства, царкоўна-гістарычных і царкоўна-археалагічных камітэтаў, Віцебскай і Смаленскай архіўных камісій. Непасрэднае беларускае краязнаўства ― у дзейнасці «Нашай Нівы», беларускага навукова-літаратурнага гуртка студэнтаў і студэнцкага гуртка для вывучэння Беларусі і Літвы. Аднак, Каспяровіч многае страціў. Краязнаўства Беларусі пачатку XX стагоддзя знаменовалось адкрыццём навуковых таварыстваў і музеяў. У 1902 годзе ў Магілёве Сапуновым, Раманавым, Турбіным, Сяровым і іншымі створана «Таварыства вывучэння Беларускага краю», якое ставіла сваёй мэтай пошук гістарычных матэрыялаў, вывучэнне іх і сістэматызацыю. У сувязі з узнікненнем гістарычна-краязнаўчых таварыстваў у Віцебску і Мінску, у 1913 годзе саздано «Таварыства вывучэння Магілёўскай губерні». Таварыствам выпушчаная праца Е. Р. Раманава «Першакрыніцы для гісторыі Магілёўскага краю» (1916), куды ўвайшлі «Баркулабаўскі летапіс» і «Шляхавыя нататкі стольніка П. А. Талстога». Падрыхтаваны да выдання 4-ы выпуск зборніка «Магілёўская даўніна». Дзейнасць Таварыства скончылася ў сувязі з вайной[236][237]. Краязнаўчыя матэрыялы публікавалі газеты «Голас правінцыі», «Беларускі веснік», «Заходні веснік», «Паўночна-Заходняя жыццё», «Паўночна-Заходні край», «Мінскі агеньчык», «Мінскі лісток», «Магілёўскі веснік», «Новы літоўскі веснік», «Палескае жыццё», «Палессе», «Бабруйскія водгукі», «Беларускі голас», часопісы «Беларускі настаўніцкі веснік», беларускі часопіс для дзяцей і юнацтва «Лучынка (1914)» (рэдактар А. М. Уласаў). У 1904 годзе утвораны Гродзенскі царкоўна-археалагічны камітэт. Яго членамі сталі епіскап Брэсцкі і Гродзенскі Міканор (Каменскі), дырэктар народных вучылішчаў М. Ф. Фівейскі, шэраг выкладчыкаў мясцовых гімназій, чыноўнікі. Задачамі камітэта сталі пошук і апісанне пісьмовых помнікаў, якія захоўваюцца ў архівах манастыроў і семінарый, а таксама апісанне гістарычных царкоўных помнікаў. У Барысаглебскім манастыры былі арганізаваны «царкоўнае старасховішча» і музей, які ў 1920 годзе ўвайшоў у музей Юзафа Ядкоўскага. Справаздачы камітэта публікаваліся ў часопісах «Гродзенскія епархіяльныя ведамасці» і «Весніку Віленскага праваслаўнага святодуховнага братэрства». У 1907 годзе пачало дзейнасць Гродзенскае губернскае педагагічнае таварыства, якое складалася з настаўнікаў гімназій і вучылішчаў. Пры таварыстве былі секцыі: гісторыка-філалагічная, прыродазнаўча-матэматычная, вытанчаных мастацтваў. На пасяджэннях таварыства яго сябры абменьваліся звесткамі па гісторыі, этнаграфіі, культуры краю, абмяркоўвалі пытанні адукацыі і асветніцтва. У 1911―1914 гадах выходзіў часопіс «Педагогическое дело», дзе ў «аддзеле для навучэнцаў» публікаваліся фальклорныя творы, запісаныя на Гарадзеншчыне[238]. Рэдактар «Гродзенскіх епархіяльных ведамасцей» пратаіерэй Гродзенскага кафедральнага сабора М. Р. Дзікоўскі сабраў вялікую бібліятэку старых кніг і дакументаў, у 1894 годзе выдаў «Вопыт бібліяграфічнага паказальніка артыкулаў і нататак, якія тычацца гісторыі цэркваў і манастыроў Гродзенскай губерні», «З летапісу Гродзенскага Барысаглебскага мужчынскага манастыра, 1846―1856 гг.». Бібліятэкай Дзікоўскага актыўна карыстаўся Ю. Ядкоўскі, які служыў на пасадзе захавальніка помнікаў даўніны ў заходніх губернях і быў ініцыятарам стварэння гродзенскага губернскага музея[239]. Вакол «Гродзенскіх епархіяльных ведамасцей» утварылася група мясцовых царкоўных краязнаўцаў ― С. Паўловіч, Л. Паеўскі, І. Карчынскі, І. Раманоўскі (Сіротка), І. Пашкевіч і інш[240].

Па ініцыятыве А. У. Жыркевіча ў 1901 годзе ў Вільні адкрыўся музей графа М. М. Мураўёва. Па словах Жыркевіча, мэты музея складаліся не ва ўслаўленні Мураўёва, а паказу яго як «археолага-аматара, выратавальніка ўсякай даўніны, не разбіраючы, да каго яна ставіцца, да Мураўёва, Касцюшкі, Стенькі Разіна і т. д.». Пры ўдзеле Жыркевіча быў створаны Віленскі ваенны музей пры Віленскім ваенным сходзе. Займаючыся археалогіяй і гісторыяй культуры Паўночна-Заходняга краю, Жыркевіч сабраў вялікую калекцыю рукапісаў і помнікаў даўніны, частку якой дараваў музеям Вільні, Пецярбурга, Гродна, Мінска, Коўна, бібліятэкам Расійскай Акадэміі навук і Кракаўскага універсітэта[241][242].

У 1901 годзе выйшла кніга рэдактара «Гродзенскіх губернскіх ведамасцяў» Л. М. Саланевіча «Кароткі гістарычны нарыс Гродзенскай губерні за сто гадоў яе існавання. 1802―1902». У 1908 годзе Саланевіч разам з П. Каранкевічам, А. Кудерскім і Н. Врунцэвічам арганізаваў у Вільні «Беларускае таварыства», мэтай якога ставілася «барацьба з польска-каталіцкім уплывам на беларусаў у сацыяльна-эканамічным і культурным жыцці краю, аб'яднанне беларусаў на прынцыпах гістарычнага адзінства з вялікаросамі і маларосамі»[243]. Саланевіч спрабаваў выдаваць газету «Беларуская жыццё (1909)», але выйшаў толькі адзін нумар. У 1911 годзе выпускаў газету «Паўночна-Заходняе жыццё», якая выходзіла да 1916 года. Пры рэдакцыі дзейнічала «Беларуская гістарычная бібліятэка», якая даваў магчымасць, як казаў Саланевіч, «кожнаму беларусу зазірнуць ў нашу гістарычную скарбніцу». Ураджэнец Слуцкага павета А. К. Сержпутоўскі скончыў Пецярбургскі археалагічны інстытут, працаваў у этнаграфічным аддзеле Рускага музея (цяперашні Расійскі этнаграфічны музей ў Пяцербургу). Па даручэнні музея сабраў у Беларусі багаты этнаграфічны матэрыял. Першы напісаў пра мясцовыя сялянскія спаруды працы, бортніцтва, талаку («Земляробчыя прылады Беларускага Палесся», «Бортніцтва ў Беларусі», «Нарысы Беларусі»). Выдаў зборнікі казак і забабонаў палешукоў. Этнаграфічная спадчына Сержпутоўскага да канца не даследавана. Дарэчы, у архіве этнаграфічнага музея хаваецца шмат рукапісных матэріалаў, звыш 200 фотанэгатываў, сабраных студентам Пяцербургскага ўніверсітэту В. К. Косткай ў Мінскай губерні ў 1910-х гадах[244][245][246]. Ураджэнец Гродзеншчыны, член розных навуковых таварыстваў Е. Ф. Карскі вывучаў беларускую мову, яе вытокі і развіццё. Асноўнай працай Карскага стаў трохтомнік «Беларусы» (1 том выйшаў у 1903 годзе ў Варшаве, цалкам трохтомнік выйшаў у 1956 годзе ў Маскве)[247].

Я. Ф. Карскі

У 1908 годзе пры Мінскай епархіі па ініцыятыве рэдактара «Мінскіх епархіяльных ведамасцяў» Д. В. Скрынчанки, А. К. Сніткі і іншых гісторыкаў і краязнаўцаў утвораны Мінскі царкоўны гісторыка-археалагічны камітэт. Члены камітэта арганізоўвалі паездкі па Беларусі, займаліся зборам фальклорных матэрыялаў, пошукам розных старадаўніх прадметаў побыту, даследаваннем манастырскіх архіваў. На сходах камітэта слухаліся лекцыі па гісторыі краю. Камітэт выпусціў 4 кнігі «Мінскай даўніны», дзе асабліва цікава апісанне дакументаў Слуцкага Трайчанскага манастыра[248].

Гістарычнае таварыства Віцебская губернская вучоная архіўная камісія заснавана ў 1909 годзе, працавала да 1919 года. Мэтай камісіі было вывучэнне помнікаў гісторыі і культуры Беларусі, збор пісьмовых архіўных помнікаў, археалагічныя раскопкі. На 1910 год Камісія мела 99 ганаровых і 325 правадзейных членаў, 15 членаў-супрацоўнікаў. Існавала на субсідыю ўрада. Па ініцыятыве Камісіі ва Віцебску адкрыта аддзяленне Маскоўскага археалагічнага інстытута. Выдавала перыядычны зборнік «Працы Віцебскай вучонай архіўнай камісіі», пазней зборнік «Полацка-Віцебская даўніна»[249][250]. У тым жа 1909 годзе пачаў неафіцыйна дзейнічаць Гродзенскі гурток беларускай моладзі з вучнняў мясцовых школ і гімназій, які спрабаваў пашыраць веды пра айчынны край, яго гісторыю і культуру. Кіраваў гуртком ксёндз Францішак Грынкевіч. Гурток адсылаў карэспандэнцыю ў «Нашу ніву», выпісваў кнігі з беларускай віленскай кнігарні. Ладзіліся вечарыны з лекыямі, ўпершыню паказаны ў горадзе спектакль на беларускай мове «Па рэвізіі» М. Крапіўніцкага[251].

Гродзенскі гурток беларускай моладзі. 1909. У цэнтры ксёндз Францішак Грынкевіч

У 1913 годзе у Віцебску створана асветніцкае таварыства «Адукацыя», якое праіснавала ўсяго толькі год. Старшынёй быў абраны былы віцэ-губернатар Н. Р. Шулепнікаў, калекцыянер і бібліяфіл. «Таварыства сяброў навук» (1909―1939) дзейнічала у Вільні, яго члены даследавалі гісторыю, культуру і этнаграфію Беларусі, Літвы і Польшчы. Таварыства выдавала на польскай мове «Штогоднік таварыства». Валодала багатай бібліятэкай ў 50 тысяч кніг, рознымі рукапісамі і архіўнымі матэрыяламі[252]. Грамадская арганізацыя «Асвета» (1905) пры Мінскім таварыстве сельскай гаспадаркі, публікавала розныя краязнаўчыя матэрыялы, падаючы іх з каталіцкага пункту гледжання[253]. У 1912 годзе, пры падтрымцы Мінскай гарадской думы, пад старшынствам А. К. Аманфінскага ўтварыла «Мінскае таварыства аматараў прыродазнаўства, этнаграфіі і археалогіі» з мэтай натуральна-гістарычных, геаграфічных і этнаграфічных даследаванняў Мінскай губерні. Неўзабаве пры таварыстве адкрыўся музей з 5 экспазіцыямі: археалагічнай, прыродазнаўчай, гістарычнай і этнаграфічнай. З часам з'явіліся мінералы, чучалы жывёл, нумізматычныя калекцыі, узоры народнага побыту[254].

У 1916 годзе адкрылася выстава народна-дэкаратыўнага мастацтва. У 1919 годзе ў Мінску адкрыўся беларускі дзяржаўны музей, аснову калекцыі якога склалі экспанаты і матэрыялы Мінскага царкоўна-археалагічнага музея і Мінскага таварыства аматараў прыродазнаўства, этнаграфіі і археалогіі. Музей папаўняўся вынікамі архіўных пошукаў, археалагічных раскопак, этнаграфічных экспедыцый. У 1941 годзе меў больш за 60 тысяч экспанатаў[255].

У 1910 годзе, пасля закрыцця ў 1875 годзе, у Вільні аднавіў дзейнасць Паўночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства. Меў секцыі: геаграфіі і статыстыкі, этнаграфіі і археалогіі, археаграфіі, гісторыі. У 1912 годзе налічваў каля 300 удзельнікаў: настаўнікі, святары, чыноўнікі. Праводзіліся раскопкі, этнаграфічныя экспедыцыі. Выдаваліся «Запіскі Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства» (1910―1914) пад рэдакцыяй Д. І. Даўгялы. Сярод публікацый ― «Знешні быт быхаўскага беларуса», «Па Гродзенскім Палессі», «Археалагічны нарыс Гомельскага павета» Е. Раманава, «Палупрыказкі, палугаворкі, якія ўжываюцца ў Віцебскай Беларусі» Нікіфароўскага, «Сялянскае вяселле ў паўдневым Палессі» Сцепанца, «Па Дрыгавіцкай вобласці летам 1911 г.», «Паездка па Палессі летам 1912 г.» Сербава, гістарычныя нарысы пра вёскі і мястэчкі і інш[256]. Мінскі настаўнік І. А. Сербаў у экспедыцыях па беларускім Палессі зрабіў больш за 5 тысяч фотаздымкаў[257]. Старшыня тайнага Таварыства прыхільнікаў старажытнасцяў і чалавеказнаўства В. А. Шукевіч адкрыў больш за 120 помнікаў каменнага стагоддзя, апублікаваў шэраг артыкулаў пра беларускі фальклор, беларускі побыт, народную медыцыну[258].

У 1913 годзе па ініцыятыве Віленскага сельскагаспадарчага таварыства прайшла краёвая выстаўка саматужнага промыслу і народнай творчасці, якая прадставіла археалагічныя і этнаграфічныя калекцыі беларускіх губерняў. Віленскае беларускае выдавецтва Б. Клецкіна, якое адкрылася ў 1910 годзе, выпускала кнігі яўрэйскіх пісьменнікаў на ідыш, перакладную дзіцячую і пазнавальную літаратуру. З 1921 года выдавецтва пачало выпускаць беларускія кнігі, выйшла 32 (з іх 13 падручнікаў), у тым ліку творы Якуба Коласа, М. Гарэцкага, Я. Драздовіча, навучальныя дапаможнікі А. Смоліча, С. Рак-Міхайлоўскага, А. Неканда-Трэпкі, Л. Горацкай і інш. У 1916―1918 гадах пры выдавецтве размяшчалася рэдакцыя беларускай газэты «Гоман»[259].

У выніку рэвалюцыйных падзей, заходнія землі Беларусі апынуліся пад Польшчай. Пачалася палянізацыя культуры, у якой немалую ролю адыграла Польскае краязнаўчае таварыства у Вільні, якое мела аддзяленні ў буйных гарадах. Таварыствам былі адкрыты краязнаўчыя музеі ў Гродне (1922), Пінску (1924), Слоніме (1929), Баранавіцкі краязнаўчы музей (1929). Групай беларускай інтэлігенцыі з 1906 па чэрвень 1915 год выдавалася грамадска-палітычная і літаратурная газета «Наша ніва», якая апіралася на сялянства і сельскую інтэлігенцыю, яна мела вялікую ролю ў аб'яднанні беларускіх культурных сіл. З верасня 1921 па студзень 1922 год выходзіла штодзённая газета «Беларускія ведамасці», якая друкавала этнаграфічныя нарысы і беларускі фальклор, у 1923―1927 гадах ў Коўне выходзіў часопіс «Крывіч», які публікаваў нарысы і артыкулы па беларускай этнаграфіі]] і фальклору, у 197―1931 гадах выходзіў дзіцячы часопіс «[[Заранка (1927)», у 1937 годзе часопіс «Снапок». У 1924 годзе Палескае краязнаўчае таварыства, якое з'яўлялася філіялам Польскага таварыства, прыняло рашэнне аб стварэнні музея Беларускага Палесся[260]. У 1921 годзе, на аснове Беларускай школьнай рады, створана Таварыства беларускай школы (ТБШ), якое працавала да 1937 года. Таварыства вырасла ў вялікую арганізацыю: у 500 гуртках налічвалася каля 30 тысяч чалавек (1928). Галоўная ўправа ТБШ каардынавала дзейнасць Кантрольнага савета, акруговыя і повятовыя управы, выдавала «Беларускі летапіс» і «Бюлетэнь ТБШ», часопіс «Шлях моладзі», газету «Наш палетак». Таксама ТБШ выдавала падручнікі і навучальныя дапаможнікі, арганізоўвала гурткі самаадукацыі, бібліятэкі, народныя клубы, праводзіла лекцыі пра духоўнаю і матэрыяльнаю культуру беларусаў. Сярод кіраўніцтва былі Б. А. Тарашкевіч, І. С. Дварчанін, Р. К. Астроўскі, А. М. Уласаў, С. А. Рак-Міхайлоўскі, А. С. Неканда-Чос, П. В. Мятла, Е. К. Любецкая і інш. Ў 1937 годзе ТБШ забаронена польскімі ўладамі[261].

У 1918 годзе заснавальнікам беларускай настаўніцкай семінарыі ў Свіслачы і Віленскай беларускай гімназіі І. І. Луцкевічам было створана Беларускае навуковае таварыства, якое адкрыла ў 1921 годзе Віленскі беларускі музей, дзе самыя старажытныя экспанаты датаваліся XIV стагоддзем[262]. У музейнай бібліятэцы налічвалася каля 15 тысяч кніг. Таварыства мела права ствараць і ўтрымліваць за свой кошт музеі, бібліятэкі, ладзіць выставкі, лекцыі, выдаваць кнігі. У працы таварыства актыўна ўдзельнічалі В. У. Ластоўскі, В. Святаполк-Мірскі, Я. Станкевіч, У. Талочка і іншыя. У 1939 годзе Таварыства спыніла сваю дзейнасць[263][264].

У верасні 1917 года вучні Слуцкай гімназіі Сяргей Бусел і Янка Ракутька арганізавалі культурна-асветніцкае таварыства «Папараць-кветка» з мэтай збору мясцовага фальклору, выдання беларускай краязнаўчай літаратуры. Членамі таварыства складалася больш за 200 чалавек. Выйшла 2 нумары часопіса «Наша каляіна», дзейнічалі драматычны гурток, хор беларускай песні. У 1920 годзе Таварыства забаронена польскай ўладай[265].

У Маскве актыўна дзейнічаў Беларускі народны ўніверсытэт, дзе чыталіся лекцыі на розныя тэмы: беларуская культура, этнаграфія, антрапалогія, літаратура. Асабліва цікава ў 1918 годзе прагучала лекцыя прафесара Я. М. Чэпуркоўскага пра антрапалогію беларусаў[266].

Вокладка часопіса «Наш край». № 12, 1926.

У 1919―1921 гадах даследаванне старажытнасцяў у Беларусі знаходзілася ў распараджэнні Наркамата народнай асветы БССР, у Мінску гэтым займалася Мінскае таварыства гісторыі і старажытнасцей пры Мінскім педагагічным інстытуце; ім ў студзені 1919 года арганізаваны дзяржаўны музей, складзены з экспанатаў мінскіх музеяў. Да 1941 годзе музей меў больш за 60 тысяч экспанатаў. У 1919 годзе арганізаваны краязнаўчы гурток пры Віцебскім аддзяленні Маскоўскага археалагічнага інстытута, які займаўся вывучэннем беларускай этнаграфіі, зборам прадметаў побыту. Гурток выдаваў часопіс «Белорусский этнограф». У 1922 годзе створаны Інстытут беларускай культуры (Інбелкульт), які, акрамя ўсяго іншага, стаў каардынатарам краязнаўчых арганізацый. Пры інстытуце з 1923 года дзейнічала Камісія па рэгістрацыі краязнаўчых арганізацый, а з 1924 года Цэнтральнае Бюро краязнаўства. З 1924 года краязнаўчы беларускі рух пачынае набываць актыўны характар. Краязнаўчыя гурткі з'яўляюцца ў Магілёве, Слуцку, Віцебску, Барысаве, Оршы, Гомелі, Рагачове; да канца 1924 года іх было 19. У лістападзе 1924 года прайшла Першая Усебеларуская краязнаўчая канферэнцыя з удзелам каля 40 дэлегатаў. З кастрычніка 1925 года Цэнтральнае бюро краязнаўства выпускала штомесячны часопіс «Наш край», у якім друкаваліся вядомыя вучоныя і пісьменнікі. Адкрыліся двухгадовыя Вышэйшыя курсы беларусазнаўства[267][268]. У Віцебску з гуртка ў 1924 годзе пад кіраўніцтвам М. І. Каспяровіча вырасла акруговае таварыства краязнаўства, якое аб'яднала больш за 500 удзельнікаў. Працавалі светаведчаская, культурна-гістарычная, прыродазнаўчая, мастацкая, феналагічная і энтамалагічная секцыі. Пачалася праца па складанні геаграфічнага слоўніка Віцебшчыны, арганізацыі экскурсій, фальклорных экспедыцый і канферэнцый[269].

У ліпені 1924 года ЦВК Беларускай ССР разгледзеў пытанне «Аб практычных мерах па правядзенні нацыянальнай палітыкі». Сесія прыняла пастанову аб беларусізацыі савецкіх, прафесійных і грамадскіх арганізацый. Для пераходу на беларускую мову апарата дзяржаўных і партыйных органаў былі арганізаваны курсы і гурткі беларусазнаўства. Да ліпеня 1925 года на беларускую мову перайшоў ЦВК БССР і ўсе камісіі пры ім, наркамат асветы і яго аддзелы на месцах. У 1926 годзе на беларускую мову перайшоў Саўнаркам БССР, які прыняў у канцы 1926 года рашэнне аб праверцы беларусізацыі ў рэспубліцы. У выніку праверкі, за нежаданне вучыць беларускую мову, было звольнена 27 чалавек[270][271]. У лютым 1926 года прайшоў Першы Усебеларускі краязнаўчы з'езд, які абазначыў прыярытэты мясцовых арганізацый: вывучэнне дыялектаў беларускай мовы, ахова помнікаў, захаванасць мясцовых архіваў, прыродазнаўчыя даследаванні, лектарска-экскурсійная праца. У працы з'езда ўдзельнічала 146 дэлегатаў ад 87 краязнаўчых арганізацый і гурткоў. За год ў Бюро краязнаўства было даслана 87 230 картак з дылектнымі словамі, каля 10 тысяч фальклорных запісаў, больш за 400 апісанняў помнікаў гісторыі і культуры, прыроды, 800 іншых звестак. У 18 музеяў знаходзілася больш за 11 тысяч экспанатаў. У 1926 годзе ў Мінску адкрыўся Музей рэвалюцыі з 10 тысячаю экспанатаў, у 1927 годзе яго наведала больш за 15 тысяч чалавек[272]. У Віцебску адкрыўся першы ў Беларусі этнамалагічны музей з калекцыі мясцовага выкладчыка ветэрынарнага інстытута В. А. Плюшчэўскага-Плюўчыка (52 580 жукоў і матылькоў).

Погляды тага часу бачны, напрыклад ў прадмове да падручніка «Кароткі курс геаграфіі Беларусі» (1925), дзе Беларусь упершыню падавалася як самастойная дзяржава, і дзе А. Смоліч пісаў: «Массы беларусаў, прайшоўшых расейскія ды іншыя школы, яшчэ і дагэтуль глядзяць на родны край вачамі казённых вучэбнікаў. Беларуская моладзь даведавалася ў школе толькі аб тым, што яе Бацькаўшчына — гэта нейкае адно балота; самае важнае ў ёй — гэта хвароба «каўтун», а па-за гэтым больш няма нічога цікаўнага… Вось жа, калі б тыя беларусы, што прачытаюць гэтую кнігу, зацікавіліся сваёй Бацькаўшчынаю, каб узяліся самі за глыбейшае навуковае пазнанне яе, ці асобных праяваў яе жыцьця, каб заахвоціліся шукаць і бачыць яе арыгінальнае хараство, дык бы аўтар лічыў сваю працу дайшоўшай мэты. А калі б у іх хоць крыху пабольшала замілаванння да сваей роднай шматпакутнай стараны, такой простай і разам цудоўнай, навет ў часы заняпаду свайго поўнай велічу і схаваных сілаў, каб яны паверылі ў яе вялікую будучыню і дзеля будучыні гэтай шчыра працаваць і змагацца пачалі, тады б аўтар быў папраўдзе шчаслівы».

У 1927 годзе адбыўся Другі Усебеларускі з'езд краязнаўцаў з удзелам 187 дэлегатаў[273]. Да пачатку 1928 года ў Беларусі дзейнічала больш за 300 краязнаўчых арганізацый і гурткоў, былі створаны віцебскі (1918), мінскі, магілёўскі музей, гомельскі (1919), полацкі (1926) і іншыя краязнаўчыя музеі[274]. У 1928 годзе Бюро краязнаўства прыняло рашэнне аб выкладанні методыкі краязнаўства ў беларускіх тэхнікумах. У 1930 годзе Наркаматам асветы краязнаўства ўведзена ў праграму педагагічных інстытутаў. Своеасаблівым маніфестам з'явілася кніга вядучага супрацоўніка Інстытута гісторыі Акадэміі навук БССР А. І. Цвікевіч «Заходне-русізм: Нарысы па гісторыі грамадскай думкі на Беларусі ў XIX і пачатку XX стагоддзя» (1929; 2-выд. 1993), у якой аўтар ставіў пад сумнеў значнасць расійскіх і польскіх гістарычных і краязнаўчых даследаванняў. Расійскія гісторыкі і краязнаўцы, па яго думцы, «паставілі сваёй задачай давесці, што Беларусь не з'яўляецца самадастатковым краем са сваёй гісторыка-нацыянальнай прыродай, а значыць як заходняруская частка Расіі». Крытычнае стаўленне аўтара і да польскіх краязнаўцаў: «Творчасць Яна Чачота, Баршчэўскага, Сыракомлі, Э. Тышкевіча, А. Кіркора, Дуніна-Марцінкевіча і іншых... было занадта моцна прасякнута польскім зместам, занадта было рамантычным, мела сваей крыніцай сентыментальна-панскую ці ў лепшым выпадку навукова-этнаграфічную зацікаўленасць ў Беларусі як адной з польскіх правінцый...»[275].

Беларускі пісьменнік і краязнаўца Арсень Ліс

У пачатку 1930-х гадоў, у сувязі з барацьбой бальшавіцкай партыі з нацдэмаўскімі, бундаўскімі і трасцісцкімі плынямі, асобая ўвага стала надавацца гуманітарным навуках. У 1932 годзе было прынята пастанова СНК БССР «АБ мерапрыемствах па разгортванні краязнаўчага руху», якая прадпісвала краязнаўчым гурткам і арганізацыям надаваць больш увагі поспехам сацыялістычнага будаўніцтва, а не гістарычнаму мінуламу. Цэнтральнае бюро краязнаўства было распушчана, яго орган «Савецкая краіна» зачынены. Кіраваць краязнаўчымі арганізацыямі стаў Наркамат асветы БССР, уся краязнаўчая работа стала праходзіць пад кіраўніцтвам навукова-метадычных аддзелаў мясцовых музеяў. Арганізаванае аматарскае краязнаўства паступова згасла, наперад вылучалася дзяржаўнае (навуковае) краязнаўства[276]. Часопіс «Советское краеведение» (Масква, 1931, № 2) у артыкуле «На краязнаўчым фронце Беларусі і Украіны» пісаў: «Класавы вораг глыбока пракраўся ў працу краязнаўчых арганізацый... Падбор людзей вырабляўся з варожых нам элементаў, з асяроддзя інтэлігенцыі, студэнцтва. Галоўная ж стаўка рабілася на кулацтва. Гэтымі сіламі вялася праца спецыяльна па падрыхтоўцы інтэрвенцыі. Імі вывучаліся... раёны, якія непасрэдна мяжуюць з Польшчай... Загінулую панска-рабскую культуру... кантрэвалюцыйныя беларускія нацыянал-дэмакраты спрабавалі адраджаць і ёю ачмураць галавы працоўных мас Беларусі. Таму нацыянал-дэмакраты... арыентаваліся галоўным чынам на царквы, сінагогі, старадаўнія замкі... Пры арганізацыі музеяў збіраліся іконы і ўсялякая іншая непатрэбная і сацыяльна-шкодная старызна». У 1931 годзе ў Мінску выходзіць зборнік пад рэдакцыяй акадэміка С. Я. Вальфсона «Навука на службе нацдэмаўскай контррэвалюцыі», дзе змешчаны артыкул самога Вальфсона «Ідэалогія і метадалогія нацдэмакратызму» і артыкул Р. Выдры «Беларускі нацдэмакратызм ў краязнаўчым руху БССР». Адрокся ад былых калег Янка Купала: «Прасякнуты нацыянал-дэмакратычнай заразай, прышчэпленай мне нашаніўскім перыядам маёй літаратурнай працы, калі я быў адным з ідэолагаў буржуазна-дэмакратычнага «адраджэнцтва» і «незалежніцтва», я і пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі не адмежаваўся, як гэта належала, ад акружаючага мяне нацыянал-дэмакратычнага асяродзішча, а быў уцягнуты ім і прыняў самы блізкі ўдзел у контррэвалюцыйнай рабоце віднейшых беларускіх нацыянал-дэмакратаў, якія на грунце Канстытуцыі Савецкай улады, прыкрываючыся хлуслівай заслонай фальшывых крывадушных дэкларацый і запэўніванняў, праводзілі свае шкодніцкія нацыянал-дэмакратычныя ідэі на культурным фронце»[277].

Выстаўка ў Гудзевіцкім літаратурна-краязнаўчым музеі

У пасляваенны час больш ўвагі надавалася даследаванню гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, беларускага партызанскага руху. Актывізавалася школьнае краязнаўства, адкрыліся краязнаўчыя музеі ў Баранавічах (1946), Лепялі (1954), Лідзе (1959). З'езд настаўнікаў БССР (1945) заклікаў педагагічныя калектывы надаць больш ўвагі краязнаўчай працы: экскурсіям, вывучэнню мясцовых гістарычных помнікаў, фальклорных крыніц. У 1947 годзе арганізаваны Рэспубліканскі савет па арганізацыі і правядзенні паходаў і экскурсій, які наметыў маршруты па месцах баявой славы. Летам 1947 года больш тысячы беларускіх школьнікаў з настаўнікамі і піянерважатымі, здзейснілі падарожжа па роднаму краю. У 1948 годзе Міністэрства асветы БССР прыняў пастанову «Аб задачах настаўнікаў і органаў народнай адукацыі ў арганізацыі падарожжаў піянераў і школьнікаў па родным краі ў 1948 г.», дзе абавязвала загадчыкаў аддзела народнай адукацыі, дырэктараў школ і дзіцячых дамоў разгарнуць разам з камсамольскімі і піянерскімі арганізацыямі працу па падрыхтоўцы да летніх паходаў і экскурсій. Вывучэнне роднага краю рэкамендавалася праводзіць па спецыяльнай тэматыцы Міністэрства асветы БССР. Далейшаму развіццю школьнага краязнаўства спрыяла таксама пастанова Міністэрства асветы БССР «Аб стане і мерах паляпшэння выкладання гісторыі і Канстытуцыі СССР ў школах Баранавіцкай і Віцебскай абласцей» (1947), якая прызывала глыбей ўжываць нагляднасць на ўроках гісторыі, больш практыкаваць экскурсіі ў гістарычныя музеі і месцы гістарычных падзей. Колькасць вучняў-краязнаўцаў у 1948 годзе ўзрасла да 140 тысяч. Дзіцячыя часопісы «Беларускі піянер» (пасля «Бярозка»), «Піянер Беларусі», «Іскры Ільіча», «Зорка» распавядалі аб іх працы. Шмат месца краязнаўству надавалі «Настаўніцкая газета», часопісы «Родная прырода», «Паляўнічы Беларусі», «Беларуская работніца і сялянка». Краязнаўчыя музеі ўзнікалі не толькі ў абласных цэнтрах, але і ў больш меншых населеных пунктах, у школах. Так, у 1955 годзе быў арганізаваны музей ў школе вёскі Вілейка Навагрудскага раёна; па ініцыятыве А. Белокоза ў школе вёскі Гудзевічы Мастоўскага раёна (1965); адкрыліся музеі ў Лідзе (1959); на аснове экспанатаў, сабраных мясцовым жыхаром М. Ф. Мельнікавым, ― у Крычаве (1961); у Маладзечне (1964), на аснове калекцыі Ф. Р. Шклярава ― у Галінцы (1978)[278][279].

У 1965 годзе прынята пастанова ЦК КПБ «Аб стварэнні Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры». Таварыства мела секцыі: гісторыі, археалогіі, архітэктуры, выяўленчага і народнага мастацтва, этнаграфіі, маладзёжную. Да сярэдзіны 1970-х гадоў члены таварыства, большай часткай моладзь, выявілі тысячы імёнаў загінуўшых ў гады вайны; дзякуючы падтрымцы мясцовых уладаў усталявалі каля 6 тысяч помнікаў і абеліскаў; стварылі каля 800 народных мемарыяльных музеяў і пакояў. Геаграфічнае таварыства стала больш надаваць увагі пытаннях аховы прыроды БССР, актывізавала выданне этнаграфічных зборнікаў. На геаграфічным факультэце БДУ з 1965 года стаў чытацца курс «Школьнае краязнаўства і турызм», з 1996 года ў Брэсцкім універсітэце адкрыта спецыялізацыя «Краязнаўства і турызм». З 1970 года пачаў выходзіць інфармацыйны бюлетэнь «Помнікі гісторыі і культуры Беларусі» на беларускай мове. З 1970 года Інстытут мастацтвазнаўства, фальклору і этнаграфіі АН Беларусі пачаў выпускаць серыю «Беларуская народная творчасць» ― шматтомнае выданне беларускага фальклору па жанраваму прынцыпу. У другой палове 1980-х гадоў створана Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны на чале з гісторыкам А. А. Трусавым, з 1917 года — Аленай Анісім. Стала выходзіць газета «Наша слова»[280]. У 1960-е―1980-я гады выйшлі манаграфіі Л. В. Аляксеева, М. М. Улашчыка, В. А. Чамярыцкага, В. К. Бандарчыка, М. Ф. Піліпенкі, Г. А. Каханоўскага, дзе дэталёва, на самавітай навуковай базе былі вывучаны гістарычныя шляхі фарміравання крыніцазнаўства, археалогіі і этнаграфіі Беларусі.

Музей-сядзіба І. Я. Рэпіна «Здраўнёва».

У снежні 1989 года адбыўся ўстановачны з'езд Беларускага краязнаўчага таварыства, якое ўзначаліў Г. А. Каханоўскі, які ўнёс значны ўклад у беларускае краязнаўства. Акрамя фундаментальнай працы «Археалогія і гістарычнае краязнаўства Беларусі XVI―XIX стст.» яму належаць кнігі нарысаў «Маладзечна», «Вілейка», «Адкрыйся, таямніца часу», «Беларуская фалькларыстыка: эпоха феадалізму», «Прадвесце навукі», шэраг літаратурна-мастацкіх календароў. Прыкметнымі сталі гісторыка-краязнаўчыя кнігі В. Караткевіча «Зямля пад белымі крыламі», А. Карлюкевіча «Краязнаўчы рэсурс у вывучэнні беларускай літаратуры», «Радзінаведзення старонкі: Месцы. Людзі. Краязнаўчыя нарысы», яго гісторыка-краязнаўчыя нарысы пра Ігумншчыну і Пухаўшчыну, В. Чарапіцы «Нарысы гісторыі Праваслаўнай Царквы на Гродзеншчыне: з старажытных часоў да нашых дзён», «Гродзенскі гістарычны калейдаскоп: нарысы гісторыі, гістарыяграфіі і крыніцазнаўства». Краязнаўцамі Пінска выдадзена аб'ёмная кніга «Гісторыя Пінска ад старажытнасці да сучаснасці» (2012), якая працягвае краяўзнаўчыя традыцыі пінскага дыякана Паўла («Гісторыя Пінскай дыяцэзіі», Ленінград, 1956), Бенцыона Гофмана «Тысяча гадоў Пінска» (Нью-Ёрк, 1941) і іншых даследчыкаў старажытнага горада. У працы П. У. Церашковіча «Этнічная гісторыя Беларусі XIX―пачатку XX стст.» (2004) упершыню была спроба пазначыць праблемы націогенэза беларусаў. Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны прысвечана гісторычная хронікі «Памяць» ў 146 тамах (1985-2005). Кожны том ― своеасаблівая энцыклапедыя аднаго раёна. «Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі» ― выданне, якое ўключае кароткую характарыстыку і спіс помнікаў археалогіі, гісторыі, архітэктуры, манументальнага мастацтва, узятых пад ахову. Кожны том прысвечаны адной вобласці. Мноства артыкулаў, якія тычацца краязнаўства змешчана ў «Энцыклапедыі літаратуры і мастацтва Беларусі» (1984―1987), у энцыклапедыі «Этнаграфія Беларусі» (1989), у энцыклапедычным даведніку «Народная культура Беларусі» (2002), энцыклапедыі «Археалогія і нумізматыка Беларусі», «Гарады і вёскі Беларусі» і інш[281].

У Інстытуце гісторыі НАН Беларусі маюцца аддзелы краязнаўства і археалогіі, захавання і выкарыстання археалагічнай спадчыны. У Міністэрстве культуры РБ ёсць Ўпраўленне па ахове культурна-гістарычнай спадчыны. Актыўна працуе Беларускі фонд культуры (1987), асноўныя задачы якога ― садзеянне ўдзелу розных групаў насельніцтва ў культурным будаўніцтве, выкарыстанне іх творчых намаганняў і матэрыяльных магчымасцяў; фонд аказвае матэрыяльную і прававую падтрымку ініцыятывам і пачынанням грамадскасці, якія накіраваныя на памнажэнне культурнай спадчыны, захаванне і выкарыстанне народных традыцый, развіццю краязнаўства, прафесійнай і аматарскай творчасці і г. д.; аказвае дапамогу ў пошуках архіўных матэрыялаў. З 2003 года пры Фондзе выпускаецца «Краязнаўчая газета», штомесяц выходзіць чатыры нумары. На старонках газеты нарысы мясцовых краязнаўцаў, прысвечаныя гісторыі і традыцыям рэгіёнаў краіны, даследаванні навукоўцаў па гісторыі, этнаграфіі, фальклору і архітэктуры, аб гістарычных падзеях і асобах, а таксама апавяданні пра землякоў, якія праславіліся не толькі ў Беларусі, але і за яе межамі. Асобная ўвага надаецца публікацыям пра досвед краязнаўчых пошукаў і працу музеяў у школах і бібліятэках краіны[282]. Сярод найбольш папулярных рубрыкаў ― «Малая краязнаўчая энцыклапедыя», «Асоба ў краязнаўстве», «Наша гісторыя: ідэі, падзеі, асобы», «На паліцу краязнаўцы», «Царкоўнае краязнаўства», «Даследуюць вучні», «Землякі», «Спадчына ў небяспецы»[283]. З 1991 года выходзіць газета «Культура».

У 2009 годзе арганізавана «Беларускае краязнаўчае таварыства», старшынём якога абраны пісьменнік Анатоль Бутэвіч, намеснікамі ― Віталь Скалабан, Рычард Саматыя і Павел Кавалёў. Выходзяць часопісы «Беларуская думка», «Беларусі гістарычны часопіс», «Народная асвета», «Архівы і справаводства», «Гістарычная брама», «Верасень», «Лідскі летапісец», «Беларускі гістарычны агляд» (Вільнюс), «Беларускі гістарычны зборнік» (Беласток)[284]. Папулярныя краязнаўчыя сайты Radzima.org, Мінск стары і новы, Праваслаўная архітэктура Беларусі, Будзьма беларусамі, [Спадчына Слуцкага краю], Краязнаўца-даследчык Полацкай зямлі, Студэнцкае этнаграфічнае таварыства, Глобус Беларусі і іншыя. Пры Міністэрстве адукацыі РБ працуе «Рэспубліканскі цэнтр экалогіі і краязнаўства» з аддзелам краязнаўства і патрыятычнага выхавання, у многіх навучальных установах краіны дзейнічаюць краязнаўча-патрыятычныя клубы, вельмі развіта мясцовае краязнаўства[285][286]. Пры райвыканкамах дзейнічаюць раённыя цэнтры турызму і краязнаўства навучэнскай моладзі.

Зноскі

  1. Краязнаўства // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1997. — Т. 4. — С. 257―260. — ISBN 985-110100-1.
  2. Лихачёв Д. С. Любить родной край // Отечество: Краеведческий альманах. — М.: 1990. — № 1. — С. 8.
  3. Никонова М. А. Краеведение. Учебное пособие для высших педагогических учебных заведений. — М.: Академия, 2009. — 187 с. — ISBN 978-5-7695-5676-0.
  4. Забытое краеведение // Известия. — М.: 2014. — № 14 ноября.
  5. Кохановский Г. А. Краеведение // Белорусская ССР. Краткая энциклопедия. — Мн.: БелЭн, 1980. — Т. 3. — С. 273.
  6. Краеведение Беларуси. — Минск: РИПО, 2014. — 302 с. — ISBN 978-985-503-419-4.
  7. Белазаровіч В. А. Гістарыяграфія гісторыі Беларусі: вучэбны дапаможнік. — Мн.: Гродзенскі Дзярж. ун-т імя Я. Купалы, 2006. — 345 с. — ISBN 985-417-858-7.
  8. Барбашев А. И. Летописные источники для истории Литвы в средние века. — СПб.: Журнал «Библиограф», 1888. — 31 с.
  9. Матюшевская М. И. Источниковедение истории Беларуси. — Могилёв: МГУ им. А. А. Кулешова, 2011. — 60 с.
  10. Кузьмин А. Г. К вопросу о «полочанах» Начальной летописи // Древние славяне и их соседи. Материалы и исследования по археологии СССР. — М.: Наука, 1970. — № 176. — С. 125―127.
  11. Радзивилловская летопись: Текст. Исследования. Описание миниатюр. — СПб., М.: Глагол, Искусство, 1994. — 415 с. — ISBN 5-85381-022-7.
  12. Мартынюк А. В. Правители Великого княжества Литовского в миниатюрах Лицевого летописного свода XVI века. Вторая международная научная конференция // Верховная власть, элита и общество в России XIV– первой половины XIX века. — М.: Министерство культуры РФ, 2009. — С. 98―100.
  13. Баркулабовская летопись // Полное собрание русских летописей. — М.: 1975. — Т. 32. — С. 174―192.
  14. Бялова Т. У., Будзько І. У. Баркалабаўскі летапіс. — Мн.: БелЭн, 2013. — 606 с. — ISBN 978-985-11-0733-5.
  15. Мальцев А. Н. Баркулабовская летопись // Археографический ежегодник за 1960 год. — М.: 1962.
  16. Чамярыцкі В. А. Хронікі // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1987. — Т. 5. — С. 456―457.
  17. Чемерицкий В. А. Белорусская литература // История всемирной литературы. — М.: АН СССР, Наука, 1987. — Т. 4. — С. 371―375.
  18. Ючас М. А. Хроника Быховца // Летописи и хроники. 1973 г.. — М.: Наука, 1974. — С. 220―231.
  19. Улащик Н. Н. Хроника Быховца // Введение в изучение белорусско-литовского летописания. — М.: 1985. — С. 66―74.
  20. Чамярыцкі В. Магілёўская хроніка // Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя ў 3 тт.. — Мн.: БелЭн, 2005. — Т. 2. — С. 247―248. — ISBN {{{isbn}}}.
  21. Улащик Н. Н. Витебская летопись Панцырного и Аверки // Введение в изучение белорусско-литовского летописания. — М.: Наука, 1985. — С. 117.
  22. Лялькоў І. Жыльбер дэ Ланаа: фламадзец у Вялікім Княстве Літоўскім пачатку XVст. // Беларусь-Бельгія: Грамадска-культурнае ўзаемадзеянне: Матэрыялы Міжнароднага круглага стала. — Мн.: Беларускі кнігазбор, 2002. — С. 47―52.
  23. Путешествия и посольства господина Гилльбера де Ланнуа, кавалера золотого руна, владельца Санта, Виллерваля, Троншиена, Бомона, Вагени; в 1399–1550 годах // Записки Одесского общества истории и древностей, т. III. — Одесса: 1853.
  24. Война Л. Писцовая книга бывшего Пинского староства, составленная по повелению короля Сигизмунда Августа в 1561―1566 годах Пинским и Кобринским старостою Лаврином Войною. — Вильно: Типография А. И. Зака, 1874. — Т. 1-2. — 453 с.
  25. Хождение Трифона Коробейникова в Царьград. Русская история. Библиотекарь. Ру.
  26. Старостина И. П. М. Стрыйковский о язычестве древних литовцев // Восточная Европа в древности и средневековье. Язычество, христианство, церковь. Тезисы докладов. — М.: Ин-т российской истории РАН, 1995. — С. 79―80.
  27. Улащик Н. Н. Белая и Черная Русь в «Кронике» Матвея Стрыйковского // Исследования по истории и историографии феодализма. — М.: Наука, 1982. — С. 238―241.
  28. Улащик Н. Н. Летописные источники Мацея Стрыйковского // Введение в изучение белорусско-литовского летописания. — М.: Наука, 1985. — С. 117.
  29. Semianczuk A. Maciej Stryjkowski i jego wpływy na historiografię Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVII wieku // Senoji Lietuvos Literatūra. — Warszawa: 2009. — С. 243―271.
  30. Чамярыцкі В. «Хроніка Еўрапейскай Сарматыі» // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1987. — Т. 5. — С. 455.
  31. Калеснік У. Зорны спеў. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1975. — С. 86. — 158 с.
  32. Алесь Белы. Ян Ласіцкі. Электронная энциклопедия «Вялікае Княства Літовскае».
  33. Белазаровіч В. А. Гістарыяграфія гісторыі Беларусі: вучэбны дапаможнік. — Гродно: Гродзенскі дзярж. ун-т імя Я. Купалы, 2006. — С. 42. — 345 с. — ISBN 985-417-858-7.
  34. Сигизмунд Герберштейн. Записки о Московии. — М.: МГУ, 1988. — 430 с.
  35. Августин Мейерберг. Путешествие в Московию барона Августина Майерберга и Горация Вильгельма Кальвуччи, послов Августейшего Римского Императора Леопольда к Царю и Великому Князю Алексею Михайловичу в 1661 году, описанное самим бароном Майербергом. — М.: Университетская типография, 1874. — 260 с.
  36. Тяпкова А. И. Местечки Беларуси в записках иностранных путешественников XVI―XIX вв. // Вестник Могилёвского государственного университета им. А. А. Кулешова. Серия А. Гуманитарные науки. — Мн.: МГУ, 2014. — № 1(43). — С. 76―84. — ISSN 2073-8315.
  37. Eugenija Ulčinaitė. Jėzuitiškoji tarnavimo dievui doktrina Alberto Vijūko-Kojalavičiaus raštuose // Senoji Lietuvos literatūra. Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. — Vilnius: Vilniaus universitetas, 2009. — Т. 27. — ISSN 1822-3656.
  38. Сборник библиографических материалов для географии, истории, истории права, статистики и этнографии Литвы с приложением списка литовских и древнепрусских книг с 1553 по 1903 г. Сост. С. Балтрамайтис. — СПб.: Тип. В. Безобразова, 1904. — 857 с.
  39. Шумейка М. Ф. Станаўленне і развіццё беларускай археаграфіі ў першай палове XIX ст. // Беларускі археаграфічны штогоднік. — Мн.: Беларускі навукова-даследчы інстытут дакументазнаўства і архіўнай справы, 2000. — № 1. — С. 19―40.
  40. W. Mienicki. Wykopalisko w Mossarzu w końcu XVIII stulecia. Z korespondencyi króla Stanislawa Augusta z Robertem Brzostowskim, cześnikiem Wielkiego Ksie,stwa Litewskiego // Wiadomości numizmatyczno-archeologicznych. — Kraków: Towarzystwo Numizmatyczno-Archeologiczne, 1892. — Т. 1-2. — С. 285―289.
  41. Кастусь Тарасаў. Тэадор Нарбут. Шавры. Pawet (25 траўня 2010).
  42. Алексеев Л. С. Игнатий Кульчинский — первый исследователь белорусских древностей // Археалогія і краязнаўства Беларусі. XVI ст.―30-е гады XX ст.. — Мн.: Беларуская навука, 1996. — С. 14―15. — ISBN 985-08-0007-0.
  43. Таранович В. П. Экспедиция академика И. И. Лепехина в Белоруссию и Лифляндию в 1773 г. // Труды Института истории науки и техники. — М.: АН СССР, 1935. — Т. 5. — С. 535―568.
  44. Романов Е. К пребыванию императрицы Екатерины II в Пропойске // Могилевская старина. — Могилев: 1901. — Т. 2. — С. 69.
  45. Брикнер А. Г. Путешествие императрицы Екатерины II в Могилев в 1780 году // Русский вестник. — М.: 1881. — Т. 154 (8-9). — С. 459-509, 311-367.
  46. Лаппо-Данилевский К. Ю. Меер Александр Казимирович. Словарь русских писателей XVIII века. Институт русской литературы (Пушкинский Дом) (13 лістапада 2010).
  47. Андрэй Крыжэвіч. У пошуках святой крыніцы // Краязнаўчая газета. — Мн.: 2016. — № 5 лютага.
  48. Романов Е. Р. Очерк быта нищих Могилёвской губернии и их условный язык // Этнографическое обозрение. — М.: 1890. — № 4. — С. 126.
  49. Рябичкина Г. В. Теоретическая концепция В. Д. Бондалетова: к проблеме анализа условно-профессиональных языков // Альманах современной науки и образования. — Тамбов: Грамота, 2009. — № 2. — С. 147―151. — ISSN 1993-5552.
  50. Вінчэўскі Дз. Я., Вінчэўскі А. Я. Канстанцін Тызенгаўз (1786―1853) – патрыёт і заснавальнік беларускай арніталогіі // Маэрыялы VII міжнароднай навукова-практычнай канфярэнцыі «Актуальныя праблемы экалогіі», Гродна 2010. — 2011. — С. 3―5.
  51. Кёппен П. И. О Рогволодовом камне и Двинских записях. — СПб., 1855. — 70 с.
  52. Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов: [Со включением краткого обозрения Литовской истории до XVI в.]. — СПб.: Тип. К. Крайя, 1827. — 108 с.
  53. Кёппен П. И. Новые сведения о численности и обиталищах литовского племени. — СПб., 1851. — 18 с.
  54. Алексеев Л. В. Путешествие в Беларусь П. И. Кёппена // Археология и краеведение Беларуси. XVI в.―30-е годы XX в.. — Мн.: Беларуская навука, 1996. — С. 38―41. — ISBN 985-08-0007-0.
  55. Севергин В. М. Записки путешествия по западным провинциям Российского государства, или минералогические, хозяйственные и другие примечания, учиненные во время проезда через оные в 1802–1803 гг.. — СПб.: Императорская Академия наук, 1804. — 408 с.
  56. Кузняева С. А. Севяргін Васіль Міхайлавіч // Этнаграфія Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1989. — С. 456. — ISBN 5-85700-014-9.
  57. Клепікаў М. Румянцаўскі гурток і ахова помнікаў гісторыі і культуры ў Беларусі // Беларускі гістарычны часопіс. — Мн.: 2003. — № 1. — С. 60―66.
  58. Доўнар Т. І. Даніловіч Ігнат Мікалаевіч // Мысліцелі і асветнікі Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 411―412. — ISBN 985-11-0016-1.
  59. Кеневіч С. Лелевель. — М.: Молодая гвардия, 1970. — 192 с.
  60. Козлов В. П. Колумбы российских древностей. — М.: Наука, 1981. — С. 8. — 168 с.
  61. Каупуж А. Некоторые дополнительные сведения о виленских деятелях культуры начала XIX века в письмах профессора русской словесности Виленского университета И. Н. Лобойко // Lietuvos TSR aukstuju mokyklu moksliniai darbai. Literatura. — Vilnius: 1963. — Т. 10. — С. 207.
  62. Каупуж А. Вклад И. Н. Лобойко в развитие русско-польско-литовских культурных связей в первой четверти XIX в. // Lietuvos TSR aukstuju mokyklu moksliniai darbai. Kalbotyra. — Vilnius: 1963. — Т. 7. — С. 50―60.
  63. Щавинская Л. Л. Н. П. Румянцев и начало белорусоведческих исследований: Деятельность профессора М. К. Бобровского // Библиотечная Ассамблея Евразии. Информационный бюллетень. — М.: Российская государственная библиотека, 2000. — Т. 12. — С. 52―61.
  64. Ильин А. Л. Возникновение белорусской национальной идеи ― новый взгляд // Гістарычная брама. — Брест: 2001. — № 1(18).
  65. св. Алексий Хотев. Труды протоиерея Иоанна Григоровича по белорусской археографии. Минская епархия Белорусского Экзархата Русской Православной Церкви (22 мая 2012).
  66. Щавинская Л. Л. Гомельский протоиерей Иоанн Григорович и начало белорусской археографии // Н. П. Румянцев на Белорусской земле: материалы Международного круглого стола. — Мн.: Национальная библиотека Беларуси, 1996. — С. 47―56. — ISBN 5-781-51073-7.
  67. Батвіннік М. В. Калайдовіч Канстанцін Фёдаравіч // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва. — Мн.: БелЭн, 1985. — Т. 2. — С. 621.
  68. Прыгодзіч М. Р. Беларускае мовазнаўства: вучэбны дапаможнік. — Мн.: БДУ, 2006. — С. 5―6. — 135 с. — ISBN 978-985-6824-69-5.
  69. Щавинская Л. Л. Писания святителя Кирилла Туровского в народной среде Восточного Полесья: От времени открытий румянцевского кружка до современности // Н. П. Румянцев и его эпоха в контексте славянской культуры. Материалы международной научно-практической конференции. — Гомель: 2004. — С. 25―28.
  70. Грыцкевіч В., Мальдзіс А. Шляхі вялі праз Беларусь. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1980. — 272 с.
  71. Михаил Диев Благодетели мои и моего рода. Воспоминания священника Михаила Диева // Русский архив. — М.: 1891. — № 5.
  72. Бошняк А. К. Дневные записки путешествия в различные области западной и полуденной России (ч. 1 и 2, М., 1820—1821 гг.). — М.: Московский университет, 1820.
  73. Габрусевіч С. А., Марозава С. В. Прафесар Ігнат Анацэвіч. Жыцьцё. Спадчына. — Гродна: ГрДУ, 2005. — 216 с. — ISBN 985-417.
  74. Шишкина О. П. Заметки и воспоминания русской путешественницы по России в 1845 году. — СПб.: Типография II Отделения, 1848. — Т. 1. — 288 с.
  75. Раич А. Логишинская экспедиция (Из воспоминаний участника) // Исторический вестник. — М.: 1886. — № 26. — С. 596―602.
  76. Бобровский П. О. Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Гродненская губерния. Часть 1. — СПб.: Тип. Департамента генерального штаба, 1863. — 906 с.
  77. Бандарчык В. К. Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст.. — Мн.: Навука і тэхніка, 1964. — 282 с.
  78. Без-Корнилович М. О. Исторические сведения о примечательнейших местах Белоруссии с присовокуплением и других сведений, к ней же относящихся. — СПб.: Типография Второго отделения Собственной его императорского величества канцелярии, 1885. — 363 с.
  79. Яновіч М. Міхаіл Без-Карніловіч: генерал ад краязнаўства // Народная воля. — Мн.: 2001. — № 29 сакавіка.
  80. Каханоўскі Г. А. Некаторыя пытанні станаўлення гістарычнага краязнаўства і археалогіі Беларусі ў дарэформенны перыяд XIX ст. // Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук. — Мн.: АН БССР, 1977. — № 4.
  81. Корево А. К. Речки. Древности // Труды Московского археологического общества. Материалы для археологического словаря. — М.: 1865. — Т. 1.
  82. Лебедев Ю. В. Максимов Сергей Васильевич // Русские писатели. 1800―1917. Биографический словарь. — М.: Большая российская энциклопедия, 2004. — Т. 3. — С. 485―488.
  83. Струков Дмитрий Михайлович. Минск старый, новый.
  84. Из записок и рисунков Струкова Дмитрия Михайловича о Мозыре, Мозырском и Слуцком уездах 1864–1867 гг.. Мозырь XX век.
  85. Баженова О. Д. Альбом рисунков Д. М. Струкова 1864 г. как источник по истории белорусской культуры: концепт и контекст альбома // Институт белорусской культуры и становление науки в Беларуси: к 90-летию создания Института белорусской культуры: материалы Международной научной конф., Минск, 8-9 дек. 2011 г. / редкол.: А.А.Коваленя и др.. — Мн.: Белорусская наука, 2012. — ISBN 978-985-08-1464-7.
  86. Чубінскі Павел Платонавіч=Этнаграфія Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1989. — С. 532. — ISBN 5-85700-014-9.
  87. Акуліч С. Музеі братоў Тышкевічаў // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. — Мн.: 1983. — № 2. — С. 27–30.
  88. Каханоўскі Г. А. Руплівец нашай старасветчыны. — Мн.: Навука і тэхніка, 1991. — 63 с. — ISBN 5-343-00670-1.
  89. Хаўратовіч І. П. Тышкевіч Яўстафій Піевіч // Мысліцелі і асветнікі Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 576―579. — ISBN 985-11-0016-1.
  90. Людмила Трепет. Константин Тышкевич. Логойский историко-краеведческий музей.
  91. Plater,Adam. WorldCat Indentities.
  92. Жигунова С. И. Виленский музей древностей. Логойский виртуальный музей.
  93. Иконников В. С. Опыт русской историографии. — Вильна: Тип. Императорского Университета св. Владимира, 1891. — Т. 1. — С. 309–310.
  94. Улащик Н. Н. Очерки по археографии и источниковедению истории Белоруссии феодального периода. — М.: Наука, 1973. — 173 с.
  95. Зарыян Далэнга-Хадакоўскі. Выбранае / Укладанне, прадмова, пераклад з польскамоўных тэкстаў Л. Малаш; каментар Л. Малаш, К. Цвіркі. — Мн.: Кнігазбор, 2007. — 444 с. — ISBN 978-985-6824-69-5.
  96. Аксамітаў А. С. Ля вытокаў беларускага мовазнаўства: Са спадчыны Зарыяна Даленгі-Хаадакоўскага // Роднае слова. — Мн.: 1992. — № 5. — С. 52-57.
  97. Кузняева С. А. Шпілеўскі Павел Міхайлавіч // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва. — Мн.: БелЭн, 1987. — Т. 5. — С. 586.
  98. Потебня А. А. Символ и миф в народной культуре. — Лабиринт, 2000. — С. 192. — 480 с. — ISBN 5-87604-107-6.
  99. Левкиевская Е. Е. Механизмы создания мифологических фантомов в «Белорусских народных преданиях» П. Древлянского // Фольклор и постфольклор: структура, типология, семиотика. — М.: Центр типологии и семиотики фольклора РГГУ.
  100. Андрей Топорков. О «Белорусских народных преданиях» и их авторе // Рукописи, которых не было. Подделки в области славянского фольклора. — М.: Ладомир, 2002. — С. 255―310. — ISBN 5-86218-381-7.
  101. Кузняева С. А. Русская дореволюционная печать и советское литературоведение о Павле Шпилевском // Книга в Белоруссии: Книговедение, источники, библиография. — Мн.: АН БССР, 1981. — С. 255―310.
  102. Кусцінскі Міхаіл Францавіч // Археалогія Беларусі: Энцыклапедыя ў двух тамах. — Мн.: Бел Эн, 2009. — Т. 1. — С. 490. — ISBN 978-985-11-0354-2.
  103. Труды IX Археологического съезда в Вильне. — М., 1893. — С. 1―65.
  104. Дучыц Л. У. Культавыя камяні Беларусі // Помнікі мастацкай культуры Беларусі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1989. — С. 169.
  105. Шверубович А. И. Братья Кукольники. Очерк их жизни: Биография, служебно-литературная деятельность и Хроника современных им событий в Северо-Западном крае. — Вильна: Типография Губернского правления, 1885. — 73 с.
  106. Рябов А. К. Кукольник Павел Васильевич // Русские писатели. 1800―1917. Биографический словарь. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — Т. 3. — С. 216. — ISBN 5-85270-112-2.
  107. Ліс А. С. Бяссонаў Пётр Аляксеевіч // Энцыклапедыя літаратура і мастацтва. — Мн.: БелЭн, 1984. — Т. 1. — С. 553.
  108. Каханоўскі Г. А. Семянтоўскі Аляксандр Максімавіч // Этнаграфія Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1989. — С. 458.
  109. Александр Максімовіч Сементовский. Старажытны Віцебск.
  110. Гончарова А. В., Пугачёва Н. А. Алексей Парфёнович Сапунов. — Витебск: Витебская областная библиотека, 2009. — 43 с.
  111. Хмельніцкая Л. Гісторык з Віцебска. Жывапіс Аляксея Сапунова. — Мн.: Беларускі гістарычны агляд, 2001. — 256 с. — ISBN 985-6599-23-7.
  112. Грязнов В. В. Коложская Борисоглебская церковь в г. Гродне. — Вильна: Типография А. Г. Сыркина, 1893. — 11 с.
  113. Трусов И. Г. Борисо-Глебская Коложская церковь. — Гродно: ООО «ЮрСаПринт», 2011. — 52 с. — ISBN 978-985-90187-2-5.
  114. Алексеев Л. В. Василий Васильевич Грязнов // Археология и краеведение Беларуси. XVI–30-е годы ХХ в.. — Мн.: Беларуская навука, 1996. — С. 121–122.
  115. Радчанка Зінаїда Федорівна // Мистецтво України: Біографічний довідник. — К.: 1997. — С. 499.
  116. Пширков Ю. С. А. Е. Богданович. — Мн.: Наука и техника, 1966. — 128 с.
  117. Линкевич В. Н. Конфессиональная история Гродненщины в работах церковных краеведов второй половины XIX―начала XX вв. // Гродненщина в историческом, экономическом и культурном развитии 1801―1921 гг.. — Гродно: ГрДу им. Я. Купалы, 2012.
  118. Орловский Евстафий Филаретович // Гродно. Энциклопедический справочник. — Мн.: БелЭн, 1989. — С. 303. — ISBN 5-85700-015-7.
  119. Эремич И. Очерки белорусского Полесья. — Вильно, 1867.
  120. Пиянзина Л. Н. Особенности передачи литовского языка кириллицей в 1864―1904 гг.. Санкт-Петербургский университет (13 лістапада 2011).
  121. Фядосік А. С. Мікуцкі Станіслаў Паўлавіч // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1986. — Т. 3. — С. 522.
  122. Грачёва А. М. Ляцкий Евгений Александрович // Русская литература XX века. Прозаики, поэты, драматурги. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2008. — ISBN 5-94848-211-1.
  123. Новиков Н. В. Павел Васильевич Шейн: кніга о собирателе и издателе русского и белорусского фольклора. — Мн.: Вышэйшая школа, 1972. — 223 с.
  124. Бондарчик В. К., Чигринов И. Г. Николай Яковлевич Никифоровский: очерк жизни и деятельности. — Мн.: АН БСССР, 1960. — 103 с.
  125. Васіль Бандарчык. Нікіфароўскі Мікалай Якаўлевіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 5. — С. 326. — ISBN 985-11-0141-9.
  126. Цішчанка І. К. Гільтэбрант Пётр Андрээвіч // Этнаграфія Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1989. — С. 148. — ISBN 5-85700-014-9.
  127. Цішчанка І. К. Дзмітрыеў Міхаіл Аляксеевіч // Этнаграфія Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1989. — С. 172. — ISBN 5-85700-014-9.
  128. Александровіч С. Х. Слупскі Аляксандр Іванавіч // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва. — Мн.: БелЭн, 1987. — Т. 5. — С. 67.
  129. Саламевіч І. У. Зянкевіч Рамуальд Сыманавіч // Этнаграфія Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1989. — С. 217. — ISBN 5-85700-014-9.
  130. Ціхаміраў А. «Гродзенскія лісты» Рыгора Кулжынскага: вопыт інтэрпрэтацыі // Горад Святога Губерта: альманах лакальнай гісторыі. — Гродна: 2014. — № 9.
  131. Носович Иван Иванович. Электронная библиотека «Научное наследие России».
  132. Спадчына Івана Насовіча і беларускае мовазнаўства. Матэрыялы навуковых чытанняў, прісвечаных 220-годдзю з дня нараджэння Івана Іванавіча Насовіча. — Мн.: БГУ, Право и экономика, 2008. — 116 с. — ISBN 978-985-442-554-2.
  133. Федорук А. Т. Старинные усадьбы Минского края. — Мн.: Полифакт, 2000. — С. 331–332. — 416 с. — ISBN 985―6107-24-5.
  134. Дзеля блізкіх і прышласці: матэрыялы міжнароднай навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г.. — Мн.: Беларускі ун-т культуры, 1999. — 156 с.
  135. Мальдзіс А. І. гісторыі Беларусі Ельскі Аляксандр Карлавіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — С. 350. — ISBN 5-85700-014-9.
  136. Дуко А. Навукова-даследчыцкая і літаратурная дзейнасць Аляксандра Ельскага // Беларускі гістарычны часопіс. — Мн.: 2009. — № 6. — С. 49―53.
  137. Жалуновіч Л. А. Тэадор Яўхімавіч Нарбут // XXI век: актуальные проблемы исторической науки: Материалы междунар. науч. конф., посвящ. 70-летию ист. фак. БГУ. Минск, 15–16 апр. 2004 г. / Редкол.: В. Н. Сидорцов. (отв. ред.) и др.. — Мн.: БГУ, 2004. — С. 132―133.
  138. Алексеев Л. В. Ксенофонт Антонович Говорский // Археология и краеведение Беларуси. XVI в.―30-е годы XX в.. — Мн.: Беларуская навука, 1996. — С. 90―96. — ISBN 985-08-0007-0.
  139. Вандалин Шукевич. Лидский летописец/Pawet.
  140. Спицын А. А. Раскопки В. Шукевича // Известия Императорской Археологической комиссии. — СПб.: 1909. — Т. 29. — С. 68―70.
  141. Лаўрэш Л. Л. Вандалін Шукевіч ― беларускі археолаг і краязнаўца. — Мн.: Харвест, 2014. — 63 с.
  142. Головацкий Я. Археологические раскопки курганов, произведённые А. С. Уваровым в им. Вотне Могилёвской губ. // Виленский вестник. — Вильно: 1880. — № 228. — С. 1―2.
  143. Очерки по археологии Белоруссии. Ч. II. — Мн.: Наука и техника, 1972. — С. 44. — 248 с. — ISBN 978-985-6824-69-5.
  144. Игнатьев Р. Г. Курганы и городища Минской губернии // Минские губернские ведомости. — Мн.: 1878. — № 51, 52,.
  145. Лозка А. Ю. Ігнацьеў Руф Гаўрылавіч // Этнаграфія Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1989. — С. 218. — ISBN 5-85700-014-9.
  146. Род Татуров. Татур Генрих Хризостомович. Tatur.su.
  147. Алег Дзярновіч. Мінскі антыквар і археолаг Генріх Татур // Знакамітыя мінчане ХІХ—ХХ стст. Вып. 6: Мінск і мінчане ў літаратурных творах на рубяжы ХІХ—ХХ стст.. — Мн.: Інстытут Польскі ў Мінску, 2011. — С. 178―183.
  148. Татур Г. Х. Очерки археологических памятников на просторах Минской губернии и их археологическое значение. — Мн.: Губернская типография, 1892. — 276 с.
  149. Завитневич. Православная энциклопедия.
  150. Киселев В. Н. Исследователь внимательный и трудолюбивый. О жизни и деятельности историка и богослова, профессора В. З. Завитневича. — Мн.: Ильина В. П., 2007. — 383 с. — ISBN 978-985-6365-25-9.
  151. Дучыц Л. У. Вярэнька Францішак Леапольдавіч // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя у 2 тт.. — Мн.: БелЭн, 1989. — Т. 1. — С. 208. — ISBN 978-985-11-0354-2.
  152. Поболь Л. Д. Древности Белоруссии в музеях Польши. — Мн.: Наука и техника. — 208 с.
  153. Матвей Васильевич Фурсов. MogilevWiki.
  154. Дзмітры Левін. Некралог магілёўскага гісторыка Мацвея Фурсава як біяграфічная крыніца (факты і фігуры замоўчання). Новости и история Беларуси (24 верасня 2012).
  155. Борис Сидоренко Александр Дембовецкий: легенды и дела // Могилёвская правда. — Могилёв: 2010. — № 22 октября.
  156. Фурсов М. В. Курганные раскопки в пяти уездах Могилевской губернии в 1892 году // Труды IX Археологического съезда. — М.: 1895. — Т. I. — С. 236―245.
  157. Тамара Калініна. Энцыклапедыя Дамбавецкага // Культура. — Мн.: Культура і мастацтва, 2008. — № 14 февраля.
  158. Марфина О. В. История антропологических исследований в Беларуси. — Мн.: Белорусская наука, 2015. — 405 с. — ISBN 978-985-08-1807-2.
  159. Иков К. Н. Программа антропологической поездки в Белоруссию и Литву // Известия Императорского общества любителей естествознания, антропологии и этнографии. Труды Антропологического отдела. Вып. 3. — М.: 1890. — Т. XLIX. — С. 529―594.
  160. Иков К. Н. Предварительный отчет по экспедиции в Белоруссию и Литву летом 1886 г. // // Известия Императорского общества любителей естествознания, антропологии и этнографии. Труды Антропологического отдела. Вып. 5. — М.: 1890. — Т. XLIX. — С. 720―724.
  161. Н. Анимеле. Старый Витебск.
  162. Лашкарёв С. С. Путевые заметки от Москвы до Бобруйска и по Минской губернии. — СПб, 1859. — 15 с.
  163. Воинов В. Д. Путевые записки ст. сов. Ф. Д. Воинова или Воспоминания о пребывании его в Минской губернии с февраля 1865 по 1 мая 1866. — СПб.: Т-во «Общественная польза», 1891. — 85 с.
  164. Бандарчык В. К. Берман Іван Андрэевіч // Этнаграфія Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1989. — С. 78. — ISBN 5-85700-014-9.
  165. Васілевіч У. А. Троіцкі Аляксандр // Этнаграфія Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1989. — С. 499. — ISBN 5-85700-014-9.
  166. Бандарчык В. К. Булгакоўскі Дзмітрый Гаўрылавіч // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1984. — Т. 1. — С. 513―514.
  167. Лозка А. Ю. Сакалоў Уладзімір Глебавіч // Этнаграфія Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1989. — С. 443. — ISBN 5-85700-014-9.
  168. Лозка А. Ю. Васільева Анастасія Якаўлеўна // Этнаграфія Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1989. — С. 104. — ISBN 5-85700-014-9.
  169. Збралевіч Л. І. Пенкіна (Трыпалітава) Зінаіда Міхайлаўна // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва. — Мн.: БелЭн, 1987. — Т. 4. — С. 249.
  170. Дорошкевич В. Как открывали Беларусь // Неман. — Мн.: 2006. — № 10.
  171. Пятроўская Г. А. «Этнографическое обозрение» // Этнаграфія Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1989. — С. 551. — ISBN 5-85700-014-9.
  172. «Исторический вестник». Указатель статей. Старые книги.
  173. Сороко С. М. «Витебские губернские ведомости». — Москва―Новополоцк: Ин-т славяноведения РАН, 2004. — 220 с. — ISBN 5-7576-0137-X.
  174. Лисовская Т. А. «Гродненские губернские ведомости» как этнографический источник // Наука-2009: сборник научных статей в 2-х тт.. — Гродно: Гродненский государственный ун-т им. Янки Купалы, 2009. — С. 62―64. — ISBN 978-985-515-146-4.
  175. Чистяков П. А. Минские Епархиальные Ведомости, издававшиеся в конце XIX, начале XX столетий: история издания, наиболее выдающиеся редакторы. Белорусская православная церковь. Минская духовная семинария.
  176. Римко О. Г. Епархиальные ведомости 1863―1920 годов на территории Беларуси в отечественной историографии // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки: научно-теоретический журнал. — Новополоцк: Полоцкий гос. ун-т, 2011. — № 2. — С. 76―81. — ISBN 2070-1608.
  177. Минский листок. Национальная библиотека Беларуси.
  178. Цвірка К. А. Атэнэум // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва. — Мн.: БелЭн, 1984. — Т. 1. — С. 221.
  179. Литвинович А. Ф. Вопросы белорусской фольклористики в польской периодической печати второй половины XIX―начала XX в. Автореферат. — Мн.: Академия наук Беларуси. Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора, 1992.
  180. Юлиан Немцевич. Путешествия исторические по землям Польским. Предисловие А. В. Королёва. — Париж―СПб., 1858.
  181. Elżbieta Dąbrowicz. Litwa Niemcewicza // Julian Ursyn Niemcewicz : pisarz, historyk, świadek epoki. — Warszawa: DiG, 2002. — С. 119―134. — ISBN 83-7181-248-5.
  182. Мальдзіс А. І. Крашэўскі Юзаф Ігнацы // Этнаграфія Беларусі. Энцыклапедыя. — Мн.: БелЭн, 1989. — С. 272. — ISBN 5-85700-014-9.
  183. Шылабрыт Т. Штрыхі да партрэта гісторыка Юзафа Ярашэвіча // Гістарычны альманах. — Гродна: 1999. — № 2. — С. 110―115.
  184. Малаш Л. Пачынальнік беларускай фалькларыстыкі // Мастацтва Беларусі. — Мн.: 1986. — № 7.
  185. Наталля Анофранка. Ня «цацка», але грамадзянка // Культура. — Мн.: 2008. — № 10(828).
  186. Бурдзялёва І. Габрыэля Пузыня: святло шчасця // Працы кафедры гісторыі беларускай літаратуры Белдзяржуніверсітэта: Навуковы зборнік / Пад агульн. рэд. М. Хаўстовіча. — Мн.: ВТАА «Право и экономика», 2006. — № 7. — ISBN 985-6299-79-9.
  187. Wiktor Melnyk. Polski pisarz z Podola. Kurier Galicijski (stycznia 2012).
  188. Клейн Б. В годину смятения. Белорусская поездка Н. Лескова // Неман. — Мн.: 1979. — № 2. — С. 149―159.
  189. Вінцэсь Каратынскі. Спадчына.
  190. Мархель У. І. Творчасць Вінцэся Каратынскага ў ацэнцы сучаснікаў і нашчадкаў // Белороссика: книговедение, источники, библиография. — Мн.: АН БССР. Фундаментальная библиотека им. Я. Коласа, 1980.
  191. Патоцкі Л. Успаміны пра Тышкевічаву Свіслач, Дзярэчын і Ружану / Укл., прадмова, камент. М. Філатавай. — Мн.: Полымя, 1997. — 319 с. — ISBN 5-345-00763-2.
  192. Kozerska H. Michał Federowski, etnograf i zbieracz dokumentów historycznych na Białorusi Zachodniej (1853―1923) // Slavia Orientalis. — Warszawa: Komitet Słowianoznawstwa Polskiej Akademii Nauk, 1957. — Т. 6. — С. 34–50.
  193. Рублевская Л. Странник с блокнотом // Советская Белоруссия. — Мн.: 2013. — № 175(24312).
  194. Збіральнікі: Оскар Кольберг, Зыгмунт Глогер, Іван Берман, Аляксандр Троіцкі, Аляксандр Пшчолка, Эма Яленская-Дмахоўская, Бірута, Уладзіслаў Вярыга, Чэслаў Пяткевіч, Казімір Машынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1991. — 189 с. — ISBN 5-343-00674-4.
  195. Цішчанка І. Л. Паўлоўская Лізавета Іванаўна // Этнаграфія Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1989. — С. 392. — ISBN 5-85700-014-9.
  196. В. Кигн-Дедлов ― писатель и патриот. Слово. Общественно-политический еженедельник.
  197. Васілевіч У. А. Яленская Эма // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1987. — Т. 5. — С. 683. — ISBN 5-85700-014-9.
  198. Каханоўскі Г. А. Чарноўская Марыя // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1987. — Т. 5. — С. 512.
  199. Зянон Пяткевіч // Белорусская ССР. Краткая энциклопедия. — Мн.: БелЭн, 1982. — Т. 5. — С. 488.
  200. Анатоль Літвіновіч. Усходняе Палессе ў працах З. Пяткевіча
  201. Пяткевіч Чэслаў // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 13. — ISBN 985-11-0216-4.
  202. Пяткевіч Ч. Грамадская культура Рэчыцкага Палесся. Прадмова Ганны Энгелькінг. — Мн.: Беларуская навука, 2015. — 319 с. — ISBN 978-985-08-1919-2.
  203. Гапава В. І. Эліза Ажэшка: жыццё і творчасць. — Мн.: Беларусь, 1969. — 232 с.
  204. Пыпин А. Н. История русской этнографии. Т. 4: Белоруссия и Сибирь. — Мн.: БелЭн, 2005. — Т. 4. — 256 с. — ISBN 978-985-11-0329-2.
  205. Витебский центральный архив древних актов // Витебск. Энциклопедический справочник. — БелЭн, 1988. — С. 123. — ISBN 5-85700-004-1.
  206. Улашчык Н. Н. Очерки по археографии и источниковедению истории Беларуси феодального периода. — М.: Наука, 1973. — С. 11, 63, 70. — 173 с.
  207. Крачкоўскі Юльян Фаміч // Белорусская ССР. Краткая энциклопедия. — Мн.: БелЭн, 1982. — Т. 5. — С. 330.
  208. Vytautas Merkys. Flavianas Dobrianskis // Visuotinė lietuvių enciklopedija. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2004. — Т. 5.
  209. Гарбачэўскі Мікіта Іванавіч // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1985. — Т. 2. — С. 44.
  210. Щавинская Л. Л. Н. И. Горбачевский ― исследователь белорусской, литовской, русской и украинской старины // Научные записки Смоленского гуманитарного университета. — Смоленск: СГУ, 1994. — Т. 1. — С. 386―394.
  211. Турцевич А. Краткий исторический очерк Виленской комиссии для разбора древних актов: 1864 – 1906. — Вильно: Друкарня А. Г. Сыркина, 1906. — 68 с.
  212. Лозка А. Ю. Гаўсман Міхаіл Антонавіч // Этнаграфія Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1989. — С. 147. — ISBN 5-85700-014-9.
  213. Федорович Вацлав Петрович. Витебская энциклопедия.
  214. Варламава Н. П., Шишанов В. А. : матэрыялы навуковых канферэнцый / рэдкал.: Г. У. Савіцкі [і інш. Масонская коллекция В. П. Федоровича]. — Мн.: Нацыянальная бібліятэка, 2013. — С. 238-247.
  215. Могилёвский музей // Белорусская ССР. Краткая энциклопедия. — Мн.: БелЭн, 1980. — Т. 3. — С. 332.
  216. Грабянчук І. Краязнаўчы рух і стварэнне першых публічных музеяў у Беларусі // Беларускі гістарычны часопіс. — 2007. — № 4. — С. 38―45.
  217. Бершадский С. А. Литовские евреи: история их юридического и общественного положения в Литве от Витовта до Люблинской унии, 1388―1569. — СПб.: Типография М. М. Стасюлевича, 1883.
  218. Россия. Демография еврейского населения Российской империи (1772―1917). Электронная еврейская энциклопедия.
  219. Церашковіч П. У. Яўрэі // Этнаграфія Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1989. — С. 556. — ISBN 5-85700-014-9.
  220. Дневная записка путешествия её императорского величества чрез Псков и Полоцк в Могилёв, а оттуда обратно чрез Смоленск и Новгород // Сборник Русского исторического общества. — СПб.: 1867. — Т. 1. — С. 384.
  221. А. Г. Брикнер Путешествие императрицы Екатерины II в Могилёв в 1780 году // Русский вестник. — М.: 1881. — Т. 154 (8–9). — С. 459–509, 311–367.
  222. Махотина А. А. Путешествие Екатерины II: идейно-художественная программа церемониала встречи мператрицы // Вестник МГУ. — М.: МГУ, 2010. — № 6. — С. 112–125.
  223. Лісоўскі А. І. Хвалебны верш для габрэяў Магілёва з нагоды прыбыцця ў горад Кацярыны II у 1780-м годзе // Гісторыя Магілёва: мінулае і сучаснасць. Зборнік навуковых прац удзельнікаў VIII Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі. — Магілёў: МДУХ, 2013. — С. 204–208. — ISBN 978-985-6985-13-6.
  224. Бердников Л. Из кантонистов в писатели // Нева. — СПб.: 2015. — № 3.
  225. Антонович В. Б. «Дневник» новогрудского подсудка Фёдора Евлашевского (1545―1604) // Киевская старина. — К.: 1886. — Т. 14. — С. 124―160. — ISBN 966-02-3570-4.
  226. Соркина И. Мир местечка Беларуси в зеркале мемуаров (ХІХ – начало ХХ в.) // Навукові Записки. Т.19. Кн.1. Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського НАН України. — К.: 2009. — № 19. — ISBN 966-02-3570-4.
  227. Венгерова П. Воспоминания бабушки. Очерки культурной истории евреев в России в XIX в.. — М.-Иерусалим: Мосты культуры, 2003. — 352 с.
  228. Паперна А. И. Из Николаевской эпохи. Воспоминания // Евреи в России. XIX век. — М.: Новое литературное обозрение, 2000.
  229. Котик Е. Мои воспоминания. Center for the History of Polish Jewry, Diaspora Research Institute, Tel-Aviv University.
  230. Белова О. В. Фольклорная интерпретация ритуальных действий и предметов иудейского культа в Полесье // Мифология и повседневность. Материалы научной конференции 22―24 февраля 1999 г.. — СПб.: 1999. — № 2. — С. 307―317.
  231. Грыцкевіч А. Фармаванне татарскай народнасці на Беларусі // Татары-мусульмане на землях Беларусі, Літвы i Польшчы: Матэрыялы Першай міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі. — Мн.: 1994. — Т. 1.
  232. Грыцкевіч А. З гісторыі паселішчаў татар у Беларусі // Весці АН БССР. Былі грамад. навук. — Мн.: АН БССР, 1981. — № 6.
  233. Лапо І. І. Великое княжество Литовское за время от заключения Люблинской унии до смерти Стефана Батория (1569―1586). — СПб.: Типография И. Н. Скороходова, 1901. — С. 462. — 780 с.
  234. Краткое изъяснение об обитающих в литовских губерниях татарах // Эхо веков. Научно-документальный журнал. — Казань: 2012. — № 1–2.
  235. Мухлинский Антон Осипович. Биографика СПбГУ. Санкт-Петербургский университет.
  236. Общество изучения Белорусского края // Этнографическое обозрение. — М.: 1904. — № 1. — С. 176.
  237. Бандарчык В. К. Гісторыя беларускай этнаграфіі. Пачатак XX ст.. — Мн.: Наука и техника, 1970. — С. 13, 47. — 123 с.
  238. Швед В. Губернскі Гродна. Аповяды з гісторыі горада (канец XVIII―пачатак Х ст..). — Баранавічы, 2003. — 168 с. — ISBN 985-6676-27-4.
  239. Какареко В. И. Юзеф Иодковский: музейщик и нумизмат // Банковский вестник. — Мн.: 2010. — № 7. — С. 20-27.
  240. Черепица В. Н. Гродненский исторический калейдоскоп: очерки истории, историографии и источниковедения. — Гродно: ГрГу, 2014. — 599 с. — ISBN 978-985-515-740-4.
  241. Белецкий А. В. Открытие музея графа М. Н. Муравьева. — Вильно: Русский почин, 1901. — 31 с.
  242. Библиотека и музей Виленского военного собрания // Русский инвалид. — М.: 1903. — № 7. — С. 5.
  243. Забаўскі М. М. Беларускае таварыства // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 359.
  244. Бондарчик В. К., Федосик А. С. А. К. Сержпутовский. — Мн.: Наука и техника, 1966. — 120 с.
  245. Гавришина В. В. Этномузеологическое наследие В.К. Костко: музейные коллекции в контексте биографии собирателя // XII конгресс антропологов и этнологов России. — СПб.: Ин-т этнологии и антропологии РАН, 2017. — С. 64.
  246. Винникова М. Н. Значение полевых материалов В. К. Костко для современных исследований в области традиционного белорусского костюма // Международная научная конференция 26-27 сентября 2016 года. — СПб.: Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера), 2016.
  247. Булахов М. Г. Евфимий Федорович Карский. — БГУ, 1981. — 272 с.
  248. Холодова Е. Минский церковно-археологический комитет и музей при нем: к 95-летию со дня создания // Архивы и делопроизводство. — Мн.: Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь, 2003. — № 1. — С. 126―128.
  249. Клепікаў М. Віцебская вучоная архіўная камісія і ахова старажытных помнікаў даўніны // Беларускі гістарычны часопіс. — Мн.: 2002. — № 4. — С. 37―40.
  250. Полоцко-Витебская старина // Белорусская ССР. Краткая энциклопедия. — Мн.: БелЭн, 1980. — Т. 3. — С. 407.
  251. Зоська Верас. Гародзенскі гурток. З успамінаў // Маладосць. — Мн.: 1972. — № 10.
  252. Henryka Ilgiewicz. Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907-1939) i jego poprzednicy. — Warszawa: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Departament do Spraw Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą, 2008. — 668 с.
  253. Dariusz Tarasiuk. Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905-1918. — Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskie, 2007. — С. 211.
  254. Минское общество любителей естествознания // Этнографическое обозрение. — М.: 1912. — № 3-4.
  255. Грабянчук І. В. Музейныя праекты ў Беларусі другой паловы XIX―пачатку XX ст. // Спадчына. — Мн.: 2003. — № 4-5.
  256. Бондарчик В. К. Северо-Западный отдел Русского географического общества // Белорусская ССР. Краткая энциклопедия. — Мн.: БелЭн, 1980. — Т. 4. — С. 456.
  257. Березкина Н. Ю. Библиотеки и распространение научных знаний в Беларуси XVI―XX вв.. — Мн.: Белорусская наука, 2011. — С. 278. — 524 с.
  258. Мар'яна Магдалена Бломберг. Сын Лідскай зямлі
  259. Туронак Ю. Мадэрная гісторыя Беларусі. — Вільня: Інстытут беларусістыкі. Беларускае гістарычнае таварыства, 2008. — 282 с. — ISBN 978-80-86961-13-2.
  260. Дм. Кисель. Пинский музей ― невероятное и интересное рядом. МедиаПолесье (24 декабря 2014).
  261. Вячаслаў Зайцаў Тыя, хто змагаліся за родную мову. Гістарычная праўда (11 сакавіка 2015).
  262. Серыкава В. Браты Луцкевічы як стваральнікі і захавальнікі Беларускага музея ў Вільні (1921-1945). — Вильнюс: Еўрапейскі гуманітарны універсітэт. Акадэмічны дэпартамент гісторыі, 2009. — 61 с.
  263. Ліс А. Беларускае навуковае таварыства // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 355. — ISBN 5-85700-074-2.
  264. Юркевіч А. Беларускае навуковае таварыства ў Вільні: хроніка дзейнасці ў 1918-1944 гг. // ARCHE. — Мн.: 2014. — № 7-8. — С. 195-222.
  265. Гесь А., Ляхоўскі Ул., Міхнюк В. Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах. — Мн.: Медысонт, 2006. — С. 26. — 400 с. — ISBN 985-6530-37-7.
  266. Общий очерк этнической истории Беларуси и российско-белорусских связей. Кафедра этнографии и антропологии СПбГУ.
  267. Институт белорусской культуры и становление науки в Беларуси: к 90-летию создания Института белорусской культуры: материалы Международной науч. конф., Минск, 8-9 дек. 2011 г.. — Мн.: Белорусская наука, 2012. — 769 с. — ISBN 978-985-08-1464-7.
  268. Амелькович Л. Г. Деятельность Центрального бюро краеведения Белоруссии (1923―1933 гг.) // Вопросы библиотековедения и библиографоведения. — Мн.: 1975. — С. 59―77.
  269. Рублевская Л. Человек, который верил в волатов // Беларусь сегодня. — Мн.: 2010.
  270. Коршук У. К, Платонаў Р. П., Раманоўскі І. Ф., Фалей Я. С. Беларусізацыя. 1920-я гады: Дакументы і матэріалы. — Мн.: БДУ, 2001. — 270 с. — ISBN 985-445-495-9.
  271. Навіцкі У. З гісторыі моўнай палітыкі ў Беларусі (1920―1990 гады) // Беларусіка-Albaruthenica. — Мн.: Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны, 1993. — № 2. — С. 368―370.
  272. Саітова В. Развіццё краязнаўства ў Беларусі ў міжваенны перыяд // Краязнаўчая газета. — Мн.: 2013. — № 30-38.
  273. Працы другога Ўсебеларускага краязнаўчага з'елі язда, 10-13 лютага 1927 года. — Інстытут беларускай культуры. Цэнтр. бюро краязнаўства, 1927. — 122 с.
  274. Гужалоўскі А. А. Музеі Беларусі (1918―1941 гг.). — Нацыянальны архіў Беларусі, 2002. — 176 с. — ISBN 985-6372-22-4.
  275. А. Цвікевіч. Западно-русизмм: Нарысы па гісторыі грамадзскай думкі на Беларусі ў XIX і пачатку XX стагоддзя. Пасляслоў'я Арсеня Ліса. — Навука і тэхніка, 1993. — 352 с. — ISBN 5-343-01425-9.
  276. Дзянісаў А. У. Развіццё краязнаўчага руху ў БССР у 1920―1930-я гг. // Беларускі гістарычны часопіс. — Мн.: 2008. — № 4. — С. 24-32.
  277. На крутым павароце: Ідэалагічна-партыйная барацьба на Беларусі ў 1929―1931 гг.: Дакументы, матэрыялы, аналіз. Аўт.-склад. Р. П.Платонаў. — Мн.: БелНДІДАС, 1999. — С. 305―307. — 384 с.
  278. Гісторыя стварэння краязнаўчага музея ў Крычаве. Гісторыка-культурная спадчына Крычаўскага раёна.
  279. Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый.
  280. Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны.
  281. М. Півавар. Ст. Гістарычнае краязнаўства Беларусі ў другой палове XX стагоддзя // Беларускі гістарычны часопіс. — Мн.: 2005. — № 3. — С. 46-52.
  282. Ніна Вікторчык. Школьныя музеі Асіповіцкага раёна. Асіповіцкі край (13 сакавіка 2015).
  283. Беларускі фонд культуры.
  284. Журналы по истории Беларуси. Adverum.org/accessdate=.
  285. Краеведение Беларуси.
  286. Культура: Краведение. Белорусский язык в Интернете. Каталог сайтов.

Літаратура

Спасылкі