Зігмунд Фрэйд

Зігмунд Фрэйд
ням.: Sigmund Freud
Sigmund Freud LIFE.jpg
Зігмунд Фрэйд на вокладцы часопіса Life
(Макс Хальберштат, 1922)
Дата нараджэння 6 мая 1856(1856-05-06)[1][2][…]
Месца нараджэння Фрайберг, Аўстра-Венгрыя (цяпер Пршыбар (Příbor), Чэхія)
Дата смерці 23 верасня 1939(1939-09-23)[4][5][…] (83 гады)
Месца смерці Лондан
Месца пахавання
Грамадзянства
Маці: Амалія Натансон Фрэйд[d]
Жонка Марта Бернайс[d]
Дзеці: Ганна Фрэйд, Эрнст Фрэйд[d] і Martin Freud[d]
Род дзейнасці псіхааналітык, неўролаг
Навуковая сфера аўстрыйскі псіхіятр і заснавальнік псіхааналітычнай школы
Месца працы
Навуковае званне
Альма-матар
Вядомыя вучні Igor Stepanovich Sumbaev[d]
Член у
Узнагароды і прэміі
Подпіс FreudSignature.svg
Лагатып Вікікрыніц Творы у Вікікрыніцах
Commons-logo.svg Зігмунд Фрэйд на Вікісховішчы
Артыкулы на тэму
Псіхааналіз

Канцэпцыі
Псіхасексуальнае развіццё
Псіхасацыяльнае развіццё
СвядомасцьПерадсвядомасць
Неўсвядомленая
Псіхічны апарат
ЯноЯЗвыш-Я
ЛібідаВыцясненне
Аналіз сноў
Ахоўны механізм
ПераносСупраціўленне
Персаналіі
Альфрэд Адлер
Эрык ЭрыксанГанна Фрэйд
✯ ✰ Зігмунд Фрэйд
Карэн ХорніЭрых Фром
Карл Густаў Юнг
Мелані Кляйн
Хайнц Кохут
Жак ЛаканОта Ранк
Гары Стэк Саліван

Тэорыі
Селф-псіхалогія
Эга-псіхалогія

Зігмунд Фрэйд (ням.: Sigmund Freud — Зігмунд Фройд, поўнае імя Сігізмунд Шлома Фрэйд, ням.: Sigismund Schlomo Freud; 6 мая 1856, Фрайберг, Аўстра-Венгрыя (цяпер Пршыбор, Чэхія) — 23 верасня 1939, Лондан) — аўстрыйскі псіхааналітык, псіхіятр і неўролаг.

Зігмунд Фрэйд найболей вядомы як заснавальнік псіхааналізу, які зрабіў значны ўплыў на псіхалогію, медыцыну, сацыялогію, антрапалогію, літаратуру і мастацтва XX стагоддзя[6][7]. Гледжанні Фрэйда на прыроду чалавека былі наватарскімі для яго часу і на працягу ўсяго жыцця даследчыка не спынялі выклікаць рэзананс і крытыку ў навуковай супольнасці. Цікавасць да тэорый навукоўца не згасае і дасёння[7][8][9].

Сярод дасягненняў Фрэйда найболей важнымі з'яўляюцца распрацоўка трохкампанентнай структурнай мадэлі псіхікі (якая складаецца з «Яно», «Я» і «Звыш-Я»), вылучэнне спецыфічных фаз псіхасексуальнага развіцця асобы, стварэнне тэорыі эдыпава комплексу, выяўленне ахоўных механізмаў, якія функцыянуюць у псіхіцы, псіхалагізацыя паняцця «несвядомае», адкрыццё пераносу і контр-пераносу, а таксама распрацоўка такіх тэрапеўтычных методык, як метад свабодных асацыяцый і тлумачэнне сноў.

Нягледзячы на тое, што ўплыў ідэй і асобы Фрэйда на псіхалогію неаспрэчны, многія даследчыкі лічаць яго працы інтэлектуальным шарлатанствам[10]. Практычна кожны фундаментальны для фрэйдаўскай тэорыі пастулат быў раскрытыкаваны з боку бачных навукоўцаў і пісьменнікаў, такіх як Карл Ясперс, Эрых Фром[11], Альберт Эліс[12], Карл Краўс[13] і многіх іншых. Эмпірычны базіс тэорыі Фрэйда звалі «неадэкватным» Фрэдэрык Крус(англ.) бел. і Адольф Грунбаўм[14], «махлярствам» псіхааналіз ахрысціў Пітэр Медавар[15], псеўданавуковай тэорыю Фрэйда лічыў Карл Попер[16], што не перашкодзіла, аднак, выбітнаму аўстрыйскаму псіхіятру і псіхатэрапеўту, дырэктару Венскай неўралагічнай клінікі Віктару Франклу ў сваёй фундаментальнай працы «Тэорыя і тэрапія неўрозаў» прызнаць: «І ўсё ж, як мне здаецца, псіхааналіз будзе падмуркам і для псіхатэрапіі будучыні. […] Таму ўнёсак, занесены Фрэйдам у стварэнне псіхатэрапіі, не губляе сваёй каштоўнасці, і зробленае ім ні з чым не параўнальна».

За сваё жыццё Фрэйд напісаў і апублікаваў велізарную колькасць навуковых прац — поўная зборка яго складанняў складае 24 тамы[17]. Ён меў званні доктара медыцыны, прафесара, ганаровага доктара права Універсітэта Кларка(англ.) бел. і з'яўляўся замежным членам Лонданскага каралеўскага таварыства, уладальнікам прэміі Гётэ, з'яўляўся ганаровым членам Амерыканскай псіхааналітычнай асацыяцыі(англ.) бел., Французскага псіхааналітычнага таварыства(англ.) бел. і Брытанскага псіхалагічнага таварыства[18][19][20]. Не толькі пра псіхааналіз, але і пра самога навукоўца выпушчана мноства біяграфічных кніг. Кожны год пра Фрэйда выдаецца больш прац, чым пра любога іншага тэарэтыка псіхалогіі[6].

Біяграфія

Дзяцінства і юнацтва

Зігмунд Фрэйд нарадзіўся 6 мая 1856 года ў невялікім (каля 4500 жыхароў) горадзе Фрайберг[21]. у Маравіі, якая на той момант прыналежала Аўстрыі. Вуліца, на якой нарадзіўся Фрэйд, — Шлосергасе — цяпер носіць яго імя[22]. Дзеда Фрэйда па бацькаўскай лініі клікалі Шлома Фрэйд, ён памёр у лютым 1856 гады, незадоўга да нараджэння унука, — менавіта ў яго гонар апошні атрымаў імя. Бацька Зігмунда, Якаб Фрэйд, быў жанаты двойчы і ад першага шлюбу меў дваіх сыноў — Філіпа і Эмануіла (Эмануэля[23]). У другі раз ён жаніўся ва ўзросце 40 гадоў — з Амаліяй Натансон, якая была ўдвая яго маладзей[24]. Бацькі Зігмунда былі яўрэямі, якія паходзілі з Германіі[25]. Якаб Фрэйд меў уласную сціплую справу па гандлі тканінамі. У Фрайбергу Зігмунд пражыў першыя тры гады жыцця, пакуль у 1859 годзе наступствы індустрыйнай рэвалюцыі у Цэнтральнай Еўропе не нанеслі знішчальны ўдар па невялікім бізнесе яго бацькі, практычна яго спустошыўшы, — як, зрэшты, і амаль увесь Фрайберг, што апынуўся ў значным заняпадзе: пасля таго, як завяршылася рэстаўрацыя размешчанай паблізу чыгункі, горад перажываў перыяд узросту беспрацоўя[26]. У тым жа годзе ў пары Фрэйдаў нарадзілася дачка Ганна[27]. Сям'я вырашылася на пераезд і пакінула Фрайберг, перабраўшыся ў Лейпцыг — там Фрэйды правялі толькі год і, не дамогшыся значных поспехаў, пераехалі ў Вену[27]. Зігмунд досыць цяжка перажыў пераезд з роднага мястэчка — асабліва моцна на стане дзіцяці адбілася змушанае расстанне са зборным братам Філіпам, з якім ён знаходзіўся ў цесных сяброўскіх адносінах: Філіп збольшага нават замяняў Зігмунду бацьку[28]. Сям'я Фрэйдаў, знаходзячыся ў цяжкім фінансавым становішчы, асела ў адным з найбольш бедных раёнаў горада — Леапольдштаце, у той час уяўлялым сабой адмысловае венскае гета, населенае беднякамі, уцекачамі, прастытуткамі, цыганамі, пралетарамі і яўрэямі. Неўзабаве справы ў Якаба пачалі наладжвацца, і Фрэйды змаглі перабрацца ў больш прымальнае для жытла месца, хоць раскошы сабе дазволіць не маглі. У гэты ж час Зігмунд сур'езна захапіўся літаратурай — любоў да чытання, прышчэпленая бацькам, ён захаваў на ўсё астатняе жыццё[29].

З успамінаў пра ранняе дзяцінства

«Я быў сынам бацькоў […], якія спакойна і камфортна жылі ў гэтым маленькім правінцыйным гняздзечку. Калі мне стала каля трох гадоў, бацька згалеў, і нам давялося пакінуць сваю вёску і пераехаць у вялікі горад. Была чарада доўгіх і цяжкіх гадоў, з якіх, як мне здаецца, нішто не заслужана ўспамінаў»[30].

Спачатку навучаннем сына займалася маці, але потым яе змяніў Якаб, які вельмі хацеў, каб Зігмунд атрымаў добрую адукацыю і паступіў у прыватную гімназію. Хатняя падрыхтоўка і вылучныя здольнасці да навукі дазволілі Зігмунду Фрэйду ў дзевяцігадовым узросце здаць уступны экзамен і паступіць у гімназію на год раней пакладзенага тэрміну[31]. Да гэтага моманту ў сям'і Фрэйдаў было ўжо восем дзяцей, і Зігмунд вылучаўся сярод усіх стараннасцю і запалам да вывучэння ўсяго новага; бацькі цалкам падтрымвалі яго і імкнуліся стварыць такую атмасферу ў доме, якая б спрыяла паспяховай навуцы сына. Так, калі астатнія дзеці займаліся пры свечках, Зігмунду была вылучана газавая лямпа і нават асобны пакой. Каб нішто не адцягвала яго, астатнім дзецям было забаронена займацца музыкай, якая замінала Зігмунду[32]. Малады чалавек сур'ёзна захапляўся літаратурай і філасофіяй — чытаў Шэкспіра, Канта, Гегеля, Шапенгаўэра, Ніцшэ, ведаў у дасканаласці нямецкую мову, вывучаў грэчаскую і лаціну, бегла размаўляў на французскай, англійскай, іспанскай і італьянскай[33]. Навучаючыся ў гімназіі, Зігмунд паказаў выдатныя вынікі і хутка стаў першым вучнем у класе, скончыўшы навучанне з адзнакай (summa cum laude) ва ўзросце сямнаццаці гадоў[31].

Па сканчэнні гімназіі Зігмунд працяглы час сумняваўся адносна будучай прафесіі — яго выбар, зрэшты, быў досыць бедны з прычыны яго сацыяльнага статусу і антысеміцкіх настрояў, якія панавалі тады[33] і абмежаваны камерцыяй, прамысловасцю, юрыспрудэнцыяй і медыцынай[34][35]. Першыя два варыянты былі адразу ж адпрэчаны маладым чалавекам па прычыне яго высокай адукаванасці, юрыспрудэнцыя таксама адышла на другі план разам з юнацкімі амбіцыямі ў сферы палітыкі і ваеннай справы[35]. Імпульс да прыняцця канчатковага рашэння Фрэйд атрымаў з боку Гётэ — аднойчы пачуўшы, як на адной з лекцый прафесар чытае эсэ мысляра пад назвай «Прырода», Зігмунд вырашыў запісацца на медычны факультэт[36], хоць да медыцыны ён не меў ніякай цікавасці — пасля ён неаднаразова ў гэтым прызнаваўся і пісаў: «Я не адчуваў ніякай схільнасці да заняткаў медыцынай і прафесіі лекара»[34], а ў позныя гады нават казаў, што ў медыцыне ніколі не пачуваўся «як у сваёй талерцы», дый зусім сапраўдным лекарам сябе ніколі не лічыў[35].

Прафесійнае станаўленне

Дом у Пршыбары, у якім нарадзіўся Фрэйд (Маравія, Чэхія).
Фрэйд з маці Амаліяй (1872).

Увосень 1873 года сямнаццацігадовы Зігмунд Фрэйд паступіў на медычны факультэт Венскага ўніверсітэта. Першы год навучання не быў непасрэдна злучаны з наступнай спецыяльнасцю і складаўся са мноства курсаў гуманітарнага характару — Зігмунд наведваў шматлікія семінары і лекцыі, усё яшчэ даканцова не выбраўшы спецыяльнасць па гусце. На працягу гэтага часу ён меў мноства цяжкасцей, злучаных са сваёй нацыянальнасцю, — з-за панавалых у грамадстве антысеміцкіх настрояў паміж ім і аднакурснікамі адбываліся шматлікія сутычкі[37]. Устойліва пераносячы рэгулярныя кепікі і нападкі аднагодкаў, Зігмунд пачаў развіваць у сабе ўстойлівасць характару, здольнасць даваць годны адпор у споры і ўменне супрацьстаяць крытыцы: «З ранняга дзяцінства мяне прымусілі абвыкнуць да долі быць у апазіцыі і знаходзіцца пад забаронай па „пагадненні большасці“. Такім чынам былі закладзены асновы для вызначанай ступені незалежнасці ў меркаваннях»[38].

Зігмунд пачаў вывучаць анатомію і хімію, але найвялікае задавальненне атрымваў ад лекцый вядомага фізіёлага і псіхолага Эрнста фон Брукэ, які зрабіў на яго значны ўплыў[39]. Апроч гэтага, Фрэйд наведваў заняткі, якія вёў знакаміты заолаг Карл Клаўс; знаёмства з гэтым навукоўцам адкрывала шырокія перспектывы для самастойнай даследніцкай практыкі і навуковай працы, да якой імкнуўся Зігмунд. Высілкі амбіцыйнага студэнта завершыліся поспехам, і ў 1876 годзе ён атрымаў магчымасць ажыццявіць першую даследчыцкую працу ў Інстытуце заалагічных даследаванняў Трыеста, адной з кафедраў якога кіраваў Клаўс. Менавіта там Фрэйд напісаў першы артыкул, апублікаваны Акадэміяй навук; яна была прысвечана выяўленню палавых адрозненняў у рачных вугроў[40]. За час працы пад кіраўніцтвам Клаўса «Фрэйд хутка вылучыўся сярод іншых вучняў, што дазволіла яму двойчы, у 1875 і 1876 гадах, стаць стыпендыятам Інстытута заалагічных даследаванняў Трыеста»[41].

Фрэйд захоўваў цікавасць да заалогіі, аднак пасля атрымання пасады стыпендыята-даследчыка ў Інстытуце фізіялогіі цалкам трапіў пад уплыў псіхалагічных ідэй Брукэ і перайшоў да яго ў лабараторыю для навуковай працы, пакінуўшы заалагічныя пошукі[42]. «Пад яго [Брукэ] кіраўніцтвам студэнт Фрэйд працаваў у Венскім фізіялагічным інстытуце, праседжваючы памногу гадзін за мікраскопам. […] Ён ніколі не быў так шчаслівы, як у гады, выдаткаваныя ў лабараторыі на вывучэнне прылады нярвовых клетак спіннога мозгу жывёл»[43]. Навуковая праца цалкам захапіла Фрэйда; ён вывучаў, апроч іншага, дэталёвую структуру жывёльных і раслінных тканін і напісаў некалькі артыкулаў па анатоміі і неўралогіі[44]. Тутака ж, у Фізіялагічным інстытуце, у канцы 1870-х Фрэйд пазнаёміўся з лекарам Ёзафам Брэерам, з якім у яго завязаліся трывалыя сяброўскія адносіны; абодва яны мелі падобныя характары і агульны пагляд на жыццё, таму хутка знайшлі паразуменне. Фрэйд захапляўся навуковымі талентамі Брэера і шмат чаму навучыўся ў яго: «Ён стаў мне сябрам і памагатым у цяжкіх умовах майго існавання. Мы абвыклі падзяляць з ім усе нашы навуковыя інтарэсы. З гэтых адносін, натуральна, асноўную карысць здабываў я»[45].

У 1881 году Фрэйд здаў на выдатна выпускныя экзамены і атрымаў навуковую ступень доктара[46], што, аднак, не змяніла яго лад жыцця, — ён застаўся працаваць у лабараторыі пад пачаткам Брукэ, спадзеючыся ў канчатковым рахунку заняць наступную вакантную пасаду і трывала звязаць сябе з навуковай працай[44]. Навуковы кіраўнік Фрэйда, бачачы яго амбіцыі і ўлічваючы фінансавыя цяжкасці, з якімі ён саштурхваўся з-за беднаты сям'і, вырашыў адгаварыць Зігмунда ад працягу даследніцкай кар'еры. У адным з лістоў Бруке заўважыў: «Малады чалавек, вы выбралі шлях, вядзе ў нікуды. На кафедры псіхалогіі ў бліжэйшыя 20 гадоў вакансій не прадбачыцца, а ў вас недастаткова сродкаў да існавання. Я не бачу іншага рашэнне: сыходзьце з інстытута і пачынайце практыкаваць медыцыну»[47]. Фрэйд пачуў радзе свайго настаўніка — у вызначанай ступені гэтаму спрыяла тое, што ў гэтым жа годзе ён пазнаёміўся з Мартай Бернайс(англ.) бел., закахаўся ў яе і вырашыў з ёй жаніцца; у сувязі з гэтым Фрэйд меў патрэбу ў грашах[44]. Марта прыналежала да яўрэйскай сям'і з багатымі культурнымі традыцыямі — яе дзед, Ісак Бернайс, быў рабінам у Гамбургу, два яго сыны — Мікал і Якаб — выкладалі ў Мюнхенскім і Бонскім універсітэтах. Бацька Марты, Берман Бернайс, працаваў сакратаром у Лорэнца фон Штэйна[48].

Для адкрыцця прыватнай практыкі ў Фрэйда не было дастатковага досведу — у Венскім універсітэце ён набыў вылучна тэарэтычныя веды, тады як клінічную практыку трэба было напрацоўваць самастойна. Фрэйд вырашыў, што для гэтага найлепей падыходзіла Венская гарадская лякарня. Зігмунд пачаў з хірургіі, але ўжо праз два месяцы пакінуў гэту ідэю, знойдучы працу занадта стомнай[49]. Вырашыўшы змяніць вобласць дзейнасці, Фрэйд перамкнуўся на неўралогію, у якой змог дасягнуць вызначаных поспехаў — вывучаючы метады дыягностыкі і лячэння дзяцей з паралічам, а таксама розныя парушэнні гаворкі (афазіі), ён апублікаваў шэраг прац на дадзеныя тэмы, якія сталі вядомыя ў навуковых і медычных колах. Яму прыналежыць тэрмін «дзіцячы цэрэбральны параліч» (цяпер агульнапрыняты). Фрэйд набыў рэпутацыю высокакваліфікаванага лекара-неўрапатолага[43]. Пры гэтым яго захапленне медыцынай хутка з'язджала, і на трэцім годзе працы ў Венскай клініцы Зігмунд канчаткова ў ёй расчараваўся.

У 1883 годзе ён прыняў рашэнне перайсці на працу ў псіхіятрычнае аддзяленне, што ўзначальваецца Тэадорам Мэйнертам, прызнаным навуковым аўтарытэтам у сваёй вобласці[50]. Перыяд працы пад кіраўніцтвам Мэйнерта быў для Фрэйда вельмі прадукцыйным — даследуючы праблемы параўнальнай анатоміі і гісталогіі, ён апублікаваў такія навуковыя працы, як «Злучай кровазліцці ў мозг з комплексам асноўных ускосных сімптомаў, злучаных з цынгой» (1884), «Да пытання пра прамежкавае месцаванне аліва-бачнага цела», «Выпадак атрафіі мускулаў з шырокай стратай адчувальнасці (парушэнне болевай і тэмпературнай адчувальнасці)» (1885), «Складаны востры неўрыт нерваў спіннога і галаўнога мозгу», «Паходжанне слыхавога нерва», «Назіранне моцнай аднабаковей страты адчувальнасці ў хворага істэрыяй» (1886). Апроч таго, Фрэйд пісаў артыкулы для «Агульнага медычнага слоўніка» і стварыў шэраг іншых прац, прысвечаных цэрэбральнай геміплегіі ў дзяцей і афазіям[51]. Упершыню ў жыцці праца захліснула Зігмунда з галавой і ператварылася для яго ў праўдзівы запал. У той жа час які імкнуўся да навуковага прызнання малады чалавек выпрабоўваў адчуванне нездаволенасці сваёй працай, бо, па ўласным уяўленні, сапраўды значных поспехаў не дасягнуў; псіхалагічны стан Фрэйда імкліва пагаршаўся, ён рэгулярна знаходзіўся ў стане нуды і дэпрэсіі[52].

Недоўгачасовы час Фрэйд працаваў у венерычным падраздзяленні аддзялення дэрматалогіі, дзе вывучаў сувязь захворвання пранцыом з хваробамі нярвовай сістэмы. Вольны час ён прысвячаў лабараторным даследаванням. Імкнучыся як мага больш пашырыць свае практычныя навыкі для далейшай самастойнай прыватнай практыкі, са студзеня 1884 года Фрэйд перайшоў на аддзяленне нярвовых хвароб. Неўзабаве пасля гэтага ў суседняй з Аўстрыяй Чарнагорыі бліснула эпідэмія халеры, і ўрад краіны звярнуўся за дапамогай у забеспячэнні медычнага кантролю на мяжы — большасць старэйшых калег Фрэйда выклікаліся самаахвотнікамі, а яго непасрэдны кіраўнік на той момант знаходзіўся ў двухмесяцовым водпуску; з-за ўзніклых абставін цягам працяглага часу Фрэйд займаў пасаду галоўнага лекара аддзялення[53].

Даследаванні какаіну

У 1884 годзе Фрэйд прачытаў пра доследы нейкага нямецкага ваеннага лекара з новым прэпаратам — какаінам. У навуковых працах фігуравалі заявы пра тое, што дадзенае рэчыва здольна павялічыць цягавітасць і значна зменшыць стамляльнасць. Фрэйд вельмі зацікавіўся прачытаным і вырашыў правесці шэраг доследаў на сабе. Першае згадванне дадзенага рэчыва навукоўцам датавана 21 красавіка 1884 года — у адным з лістоў Фрэйд адзначаў: «Я прыдбаў няшмат какаіну і паспрабую выпрабаваць яго ўплыў, ужыўшы ў выпадках шчырых захворванняў, а таксама нярвовага знясілення, асабліва пры жудасным стане адвыкання ад морфію». Дзеянне какаіну вырабіла на навукоўца моцнае ўражанне, прэпарат быў ахарактарызаваны ім як эфектыўны анальгетык, давалы магчымасць праводзіць найскладанейшыя хірургічныя аперацыі; захоплены артыкул пра рэчыва выйшаў з-пад пяра Фрэйда ў 1884 годзе і атрымаў назву «Пра коку». Доўгі час навуковец выкарыстоўваў какаін як абязбольны сродак, ужываючы яго самастойна і выпісваючы сваёй нявесце Марце. Захоплены «чароўнымі» уласцівасцямі какаіну Фрэйд настаяў на яго выкарыстанні сваім сябрам Эрнстам Флейшлем фон Марксавым, які быў хворы цяжкім інфекцыйным захворваннем, перанёс ампутацыю пальца і пакутаваў пад моцных боляў галавы (і да таго ж пакутаваў ад марфінавай залежнасці). У якасці лекаў ад злоўжывання морфіем Фрэйд і параіў сябру скарыстаць какаін. Жаданага выніку дасягнуць гэтак і не атрымалася — фон Марксаў пасля хутка заахвоціўся да новага рэчыва, і ў яго пачаліся частыя прыступы, падобныя з белай гарачкай, якія суправаджаліся страшэннымі болямі і галюцынацыямі. У гэты ж час з усіх канцоў Еўропы пачалі паступаць паведамленні пра атручванні какаінам і прывыканне да яго, пра жаласныя наступствы яго ўжытку[54].

Аднак запал Фрэйда не змяншаўся — ён даследаваў какаін як анестэзавальны сродак пры розных хірургічных аперацыях. Вынікам працы навукоўца стала аб'ёмная публікацыя ў «Цэнтральным часопісе агульнай тэрапіі» пра какаін, у якой Фрэйд выказаў гісторыю ўжытку лісця кокі паўднёваамерыканскімі індзейцамі, апісаў гісторыю пранікнення расліны ў Еўропу і падрабязна выказаў вынікі ўласных назіранняў за эфектам, што вырабляецца ўжыткам какаіну. Увесну 1885 года навуковец прачытаў лекцыю, прысвечаную дадзенаму рэчыву, у якой прызнаў магчымыя негатыўныя наступствы ад яго ўжытку, але пры гэтым адзначыў, што не назіраў ніякіх выпадкаў прывыкання (гэта адбывалася да пагаршэння стану фон Марксава). Фрэйд скончыў лекцыю словамі: «Я, не вагаючыся, раю ўжываць какаін у падскурных ін’екцыях па 0,3—0,5 грама, не турбуючыся пра яго збіранне ў арганізме». Крытыка не прымусіла сябе чакаць — ужо ў чэрвені з'явіліся першыя буйныя працы, што асуджаюць пазіцыю Фрэйда і даказваюць яе безгрунтоўнасць. Навуковая палеміка адносна дамэтнасці ўжывання какаіну працягвалася аж да 1887 года[55]. У гэты перыяд Фрэйд апублікаваў яшчэ некалькі прац — «Да пытання пра вывучэнне дзеяння какаіну» (1885), «Пра агульны ўплыў какаіну» (1885), «Какаінаманія і какаінафобія» (1887)[56].

Да пачатку 1887 года навука даканцова выкрыла апошнія міфы пра какаін — ён «быў публічна асуджаны як адно з бедстваў чалавецтва, нароўні з опіумам і алкаголем». Фрэйд, да таго моманту ўжо какаіназалежны, аж да 1900 года пакутаваў ад боляў галавы, шчырых спохватаў і частых крывацёкаў з носа. Характэрна, што разбуральны ўплыў небяспечнага рэчыва Фрэйд не толькі выпрабаваў на сабе, але і мімаволі (бо на той момант згубнасць какаінізму яшчэ не была даказана) пашырыў на многіх знаёмых. Гэты факт яго біяграфіі Э. Джонс зацята хаваў і аддаваў перавагу не асвятляць, аднак дадзеная інфармацыя стала верагодна вядомая з апублікаваных лістоў, у якіх Джонс сцвярджаў: «Да таго, як небяспека наркотыкаў была вызначана, Фрэйд ужо ўяўляў сацыяльную пагрозу, бо ён казаў усім, каго ведаў, прымаць какаін»[57].

Зараджэнне псіхааналізу

У 1885 годзе Фрэйд вырашыў узяць удзел у праводжаным сярод малодшых лекараў конкурсе, пераможца якога атрымліваў права на навуковае стажыраванне ў Парыжы ў знакамітага лекара-псіхіятра Жана Шарко[58]. Апроч самога Фрэйда, сярод прэтэндэнтаў было нямала падаючых вялікія надзеі лекараў, і Зігмунд зусім не з'яўляўся фаварытам, пра што яму было выдатна вядома; адзіным шанцам для яго была дапамога ўплывовых у акадэмічных колах прафесараў і навукоўцаў, з якімі ён раней меў магчымасць працаваць[59]. Заручыўшыся падтрымкай Бруке, Мэйнерта, Лейдэсдорфа (у яго прыватнай клініцы для псіхічна хворых Фрэйд некаторы час замяшчаў аднаго з дактароў) і яшчэ некалькіх знаёмых навукоўцаў, Фрэйд выйграў конкурс, атрымаўшы трынаццаць галасоў у сваю падтрымку супраць васьмі[60]. Шанец вучыцца пад кіраўніцтвам Шарко быў для Зігмунда вялікім поспехам, ён ускладаў велізарныя надзеі на будучыню ў сувязі з хуткім падарожжам. Так, незадоўга да ад'езду ён з натхненнем пісаў сваёй нявесце: «Маленькая Прынцэса, мая маленькая Прынцэса. О, як гэта будзе выдатна! Я прыеду з грашамі… Потым я адпраўлюся ў Парыж, стану вялікім навукоўцам і вярнуся ў Вену з вялікім, проста велізарным арэолам над галавой, мы адразу ж пажэнімся, і я вылечу ўсіх невылечных нярвовахворых»[61].

Ж. Шарко дэманструе метад гіпнозу пры працы з «істэрычнай» пацыенткай.

Восенню 1885 года Фрэйд прыбыў у Парыж да Шарко, які ў той час знаходзіўся ў зеніце сваёй славы[62]. Шарко вывучаў прычыны і лячэнне істэрыі. У прыватнасці, асноўнай працай неўролага было даследаванне ўжывання гіпнозу — выкарыстанне дадзенага метаду дазваляла яму як індукаваць, гэтак і ўхіляць такія істэрычныя сімптомы, як параліч канцавін, слепату і глухату. Пад кіраўніцтвам Шарко Фрэйд працаваў у клініцы Сальпетрыер[63]. Натхнёны метадамі працы Шарко і паражаны яго клінічнымі поспехамі, ён прапанаваў свае паслугі ў якасці перакладчыка лекцый свайго настаўніка на нямецкую мову, на што атрымаў яго дазвол[44].

У Парыжы Фрэйд захоплена займаўся неўрапатолагіяй, вывучаючы адрозненні паміж пацыентамі, якія перажылі параліч з прычыны фізікальнай траўмы, і тымі, у якіх сімптомы паралічу выявіліся па прычыне істэрыі. Фрэйду ўдалося ўсталяваць, што істэрычныя пацыенты моцна адрозніваюцца па ступені цяжару паралічу і месцах пашкоджанняў, а таксама выявіць (не без дапамогі Шарко) наяўнасць пэўных сувязей паміж істэрыяй і праблемамі сексуальнага характару[64]. Пад канец лютага 1886 года Фрэйд пакінуў Парыж і вырашыў правесці некаторы час у Берліне, атрымаўшы магчымасць вывучаць дзіцячыя хваробы ў клініцы Адольфа Багінскага(англ.) бел., дзе і правёў некалькі тыдняў да вяртання ў Вену[65].

13 верасня таго ж года Фрэйд жаніўся са сваёй умілаванай Мартай Берней, якая пасля нарадзіла яму шасцярых дзяцей — Мацільду (1887—1978), Марціна (1889—1969), Олівера (1891—1969), Эрнста(англ.) бел. (1892—1966), Сафі (1893—1920) і Ганну (1895—1982)[66]. Пасля вяртання ў Аўстрыю Фрэйд пачаў працаваць у інстытуце пад кіраўніцтвам Макса Касовіца. Ён займаўся перакладамі і аглядамі навуковай літаратуры, вёў прыватную практыку, галоўным чынам працуючы з неўротыкамі, што «неадкладна ставіла на парадак дня пытанне пра тэрапію, які не быў гэтак актуальным для навукоўцаў, якія займаліся навукова-даследчыцкай дзейнасцю»[67]. Фрэйд ведаў пра поспехі свайго сябра Брэера і магчымасці паспяховага ўжывання яго «катартычнага метаду» лячэння неўрозаў (дадзены метад быў адкрыты Брэерам пры працы з пацыенткай Ганнай О, а надалей і паўторна выкарыстоўваўся супольна з Фрэйдам і быў упершыню апісаны ў «Даследаваннях істэрыі»[68]), але Шарко, які заставаўся для Зігмунда беспярэчным аўтарытэтам, вельмі скептычна ставіўся да дадзенай тэхнікі[69]. Уласны досвед падказваў Фрэйду, што даследаванні Брэера былі вельмі перспектыўныя; пачынаючы са снежня 1887 года ён усё часцей звяртаўся да выкарыстання гіпнозу пры працы з пацыентамі[67]. Аднак першых сціплых поспехаў у гэтай практыцы ён дамогся толькі праз год, у сувязі з чым звярнуўся да Брэера з прапановай працаваць супольна[70].

«Хворымі, якія да іх звярталіся, былі галоўным чынам жанчыны, якія пакутавалі істэрыяй. Хвароба выяўлялася ў розных сімптомах — страхах (фобіях), страце адчувальнасці, агідзе да ежы, раздвойванні асобы, галюцынацыях, спазмах і інш. Прымяняючы лёгкі гіпноз (выкліканы стан, падобнае сну), Брэер і Фрэйд прасілі сваіх пацыентак расказваць пра падзеі, якія некалі суправаджалі з'яўленне сімптомаў хваробы. Высветлілася, што, калі хворым атрымоўвалася ўспомніць пра гэта і „вымавіцца“, сімптомы на нейкі час знікалі. <…> Гіпноз саслабляў кантроль свядомасці, а часам і зусім здымаў яго. Гэта палягчала загіпнатызаванаму пацыенту рашэнне задання, якое Брэер і Фрэйд ставілі, — „выказаць душу“ у аповедзе пра выцесненыя са свядомасці перажыванні».

Ярашэўскі М. Р. «Зігмунд Фрэйд — выбітны даследчык псіхічнага жыцця чалавека»[71]

Доктар Ёзаф Брэер, што спрыяў зараджэнню псіхааналізу.

Падчас працы з Брэерам Фрэйд паступова пачаў усведамляць недасканаласць катартычнага метаду і гіпнозу ў цэлым. На практыцы апынулася, што яго эфектыўнасць далёка не гэтак высокая, як сцвярджаў Брэер, а ў некаторых выпадках лячэнне зусім не прыносіла выніку — у прыватнасці, гіпноз быў не ў стане пераадолець супраціўленне пацыента, што выказвалася ў падаўленні траўматычных успамінаў[44]. Часцяком трапляліся пацыенты, зусім не прыдатныя для ўводзін у гіпнатычны стан, а стан некаторых хворых пасля сеансаў пагаршаўся[70]. У перыяд паміж 1892 і 1895 гадамі Фрэйд пачаў пошукі іншага метаду лячэння, які быў бы больш эфектыўны, чым гіпноз[72]. Для пачатку Фрэйд паспрабаваў пазбыцца ад патрэбы ўжывання гіпнозу, выскарыстоўваючы метадычную хітрасць — націсканне на лоб дзеля выклікання пацыенту таго, што ён абавязкова павінен успомніць раней мелыя месца ў яго жыцці падзеі і перажывання. Асноўнае заданне, якое вырашаў навуковец, палягала ў тым, каб атрымаць шуканыя звесткі пра мінулае пацыента ў нармальным (а не гіпнатычным) яго стане. Выкарыстанне накладання далоні дало пэўны эфект, дазволіўшы адысці ад гіпнозу, але ўсё ж заставалася недасканалай методыкай, і Фрэйд працягваў пошук рашэння праблемы[73]. Адказ на пытанне, якое так займала навукоўца, аказаўся зусім выпадкова падказаны кнігай аднаго з любых пісьменнікаў Фрэйда, Людвіга Бёрнэ. Яго эсэ «Мастацтва ў тры дні стаць арыгінальным пісьменнікам» сканчалася словамі: «Пішыце ўсё, што вы думаеце пра самі сабе, аб вашых поспехах, аб турэцкай вайне, аб Гётэ, аб крымінальным працэсе і яго суддзях, аб вашых начальніках, — і праз тры дні вы ўразіцеся, як шмат крыецца ў вас зусім новых, невядомых вам ідэй»[72]. Гэта думка падштурхнула Фрэйда да выкарыстання ўсяго масіву інфармацыі, які кліенты паведамлялі пра сябе ў дыялогах з ім, у якасці ключа да разумення іх псіхікі[74].

Пазней метад свабодных асацыяцый стаў асноўным у працы Фрэйда з пацыентамі. Многія хворыя паведамлялі пра тое, што ціск з боку лекара — настойлівы прымус да «прагаворвання» усіх прыходных на розум думак — замінае ім засяродзіцца. Менавіта таму Фрэйд адмовіўся ад «метадычнай хітрасці» з націсканнем на лоб і дазволіў сваім кліентам гаварыць усё, што заманецца[75]. Іста тэхнікі свабодных асацыяцый складаецца ў прытрымліванні правілу, згодна якому пацыенту прапануецца свабодна, без утойвання выказваць свае думкі на прапанаваную псіхааналітыкам тэму, не спрабуючы пры гэтым засяродзіцца. Такім чынам, згодна тэарэтычным палажэнням Фрэйда, думка будзе неўсвядомлена рухацца ўбок таго, што значна (таго, што турбуе), пераадольваючы супраціўленне з прычыны адсутнасці засяроджанасці[76]. З пункту гледжання Фрэйда, ніякая думка не з'яўляецца выпадковай — яна заўсёды ёсць вытворнае ад працэсаў, якія адбываліся (і адбываюцца) з пацыентам. Кожная асацыяцыя можа стаць прынцыпова важнай для ўсталявання прычын узнікнення захворвання[75]. Прымяненне дадзенага метаду дазволіла цалкам адмовіцца ад выкарыстання гіпнозу на сеансах[76] і, паводле слоў самага Фрэйда, паслужыла штуршком да станаўлення і развіцця псіхааналізу[75].

Вынікам супольнай працы Фрэйда і Брэера стала публікацыя кнігі «Даследаванні істэрыі» (1895). Асноўны клінічны выпадак, што апісваецца ў дадзенай працы — выпадак Ганны О — даў штуршок да ўзнікнення адной з найважнейшых для фрэйдызму ідэй — канцэпцыі трансферу (пераносу)[77] (дадзеная ідэя ўпершыню паўстала ў Фрэйда, калі ён разважаў над выпадкам Ганны О, былой на той момант пацыенткай Брэера, якая заявіла апошняму, што чакае ад яго дзіцё, і імітавала ў стане поўнай адсутнасці памяці роды[78]), а таксама лёг у аснову ўяўленняў пра эдыпаў комплекс і інфантыльную (дзіцячую) сексуальнасць, якія з'явіліся пазней[79]. Абагульняючы атрыманыя падчас супрацы дадзеныя, Фрэйд пісаў: «Нашы істэрычныя хворыя пакутуюць успамінамі. Іх сімптомы з'яўляюцца рэшткамі і знакамі ўспамінаў пра вядомыя (траўматычныя) перажыванні»[80]. Публікацыю «Даследаванняў істэрыі» многія даследчыкі завуць «днём нараджэння» псіхааналізу[63][81][70]. Стаіць адзначыць, што да моманту выхаду працы ў друк дачынення Фрэйда з Брэерам канчаоткова перапыніліся. Прычыны разыходжання навукоўцаў у прафесійных паглядах дасёння застаюцца не да канца яснымі; блізкі сябар Фрэйда і яго біёграф Эрнэст Джонс лічыў, што Брэер катэгарычна не прымаў думку Фрэйда пра важную ролю сексуальнасці ў этыялогіі істэрыі, і гэта з'явілася асноўнай прычынай іх разрыву[63].

Ранні этап развіцця псіхааналізу

Многія шаноўныя венскія лекары — настаўнікі і калегі Фрэйда — адвярнуліся ад яго ўслед за Брэерам. Заява пра тое, што менавіта прыгнечаныя ўспаміны (думкі, ідэі) сексуальнага характару ляжаць у аснове істэрыі, справакавала скандал і сфармавала вельмі негатыўнае дачыненне да Фрэйда з боку інтэлектуальнай эліты[82]. У гэты ж час пачало зараджацца шматгадовае сяброўства навукоўца з Вільгельмам Флісам, берлінскім оталарынголагам, які некаторы час наведваў яго лекцыі[83]. Фліс неўзабаве стаў вельмі блізкі Фрэйду, адпрэчанаму акадэмічнай супольнасцю, які згубіў старых сяброў і роспачна меў патрэбу ў падтрымцы і разуменні. Сяброўства з Флісам ператварылася для яго ў сапраўдны запал, здольную параўнацца з каханнем да жонкі[84].

23 кастрычніка 1896 года памёр Якаб Фрэйд, чыю смерць Зігмунд перажываў асабліва востра: на фоне роспачы і адчування адзіноты ў яго пачаў развівацца неўроз. Менавіта па гэтай прычыне Фрэйд вырашыў прымяніць аналіз да самага сябе, даследуючы дзіцячыя ўспаміны з дапамогай метаду вольных асацыяцый. Гэты досвед заклаў асновы псіхааналізу[85]. Ніводзін з ранейшых метадаў не быў прыдатны для дасягнення патрэбнага выніку, і тады Фрэйд звярнуўся да вывучэння ўласных сноў[86]. Самааналіз Фрэйда быў вельмі хваравітым і праходзіў вельмі цяжка, аднак апынуўся прадукцыйным і важным для яго далейшых пошукаў:

«Усе гэтыя шчыроты [выяўленае ў сабе каханне да маці і нянавісць да бацькі] у першы момант выклікалі „такі інтэлектуальны параліч, які я і выказаць здагадку не мог“. Ён не ў стане працаваць; той супраціў, які ён сустракаў раней у сваіх пацыентаў, зараз Фрэйд выпрабоўвае на сваёй уласнай шкуры. Але „канкістадор-заваёўнік“ не завагаўся і працягнуў свой шлях, вынікам чаго з'явіліся два фундаментальныя адкрыцці: роля сноў і эдыпаў комплекс, асновы і нарожныя камяні тэорыі Фрэйда пра чалавечую псіхіку».

— Хасэп Рамон Касафонт. «Зігмунд Фрэйд»[87]

«Тлумачэнне сноў» (1900), вокладка першага выдання. Лейпцыг і Вена, выдавецтва Франца Дойтыке (Franz Deuticke).

У перыяд з 1897 па 1899 год Фрэйд узмоцнена працаваў над творам, якое пасля лічыў самай важнай сваёй працай, — «Тлумачэннем сноў» (1900, ням.: Die Traumdeutung). Важную ролю ў падрыхтоўцы кнігі ды друку згуляў Вільгельм Фліс, якому Фрэйд высылаў напісаныя часткі для ацэнкі, — менавіта з падачы Фліса з «Тлумачэння» былі прыбраны многія дэталі[88]. Адразу пасля выхаду ў святло кніга не зрабіла колькі-небудзь значнага ўплыву на грамадскасць і атрымала толькі нязначную слыннасць[44]. Псіхіятрычная супольнасць зусім праігнаравала выпуск «Тлумачэння сноў»[89]. Важнасць гэтай працы для навукоўца на працягу ўсяго яго жыцця заставалася неаспрэчнай — так, у прадмове да трэцяга англійскага выдання ў 1931 годзе сямідзесяціпяцігадовы Фрэйд пісаў: «Гэта кніга <…> у поўнай адпаведнасці з маімі цяперашнімі ўяўленнямі… утрымлівае самае каштоўнае з адкрыццяў, якія прыхільны лёс дазволіў мне здзейсніць. Азарэнні падобнага роду вывальваюцца на лёс чалавека, але толькі раз на жыццё»[90].

Паводле здагадак Фрэйда, сны маюць выяўнае і ўтоенае ўтрыманне. Выяўнае ўтрыманне — гэта непасрэдна тое, о чым чалавек расказвае, успамінаючы свой сон. Утоенае ж утрыманне з'яўляецца галюцынаторным выкананнем некаторага жадання снаведа, які маскуецца пэўнымі візуальнымі карцінамі пры актыўным удзеле Я, якое імкнецца абысці цэнзурныя абмежаванні Суперэга, што падаўляе гэта жаданне[91]. Тлумачэнне сноў, па Фрэйду, палягае ў тым, што на падставе вольных асацыяцый, якія адшукваюцца да асобных частак сноў, можна выклікаць пэўныя заменныя ўяўленні, што адкрываюць шлях да праўдзівага (утоенага) утрымання сну. Такім чынам, дзякуючы тлумачэнню фрагментаў сну ўзнаўляецца яго агульны сэнс. Працэс тлумачэння ўяўляе сабою «пераклад» выяўнага ўтрымання сну ў тыя ўтоеныя думкі, якія яго ініцыявалі[92].

Фрэйд выказаў думку, паводле якой выявы, успрыманыя снаведам, з'яўляюцца вынікам працы сну, якая выяўляецца ў зрушэнні (неістотныя ўяўленні знаходзяць высокую каштоўнасць, спрадвечна ўласцівую іншай з'яве[93]), згушчэнні (у адным уяўленні супадае мноства значэнняў, што ўтвараюцца праз асацыяцыйныя ланцужкі[93]) і замяшчэнні (замена пэўных думак знакамі і выявамі[94]), якія ператвараюць утоенае ўтрыманне сну ў выяўнае. Думкі чалавека трансфармуюцца ў пэўныя выявы і знакі дзякуючы працэсу навочнай і сімвалічнай рэпрэзентацыі[95] — у дачыненні сну Фрэйд гэта назваў першасным працэсам[96]. Далей гэтыя выявы ператворацца ў некаторае асэнсаванае ўтрыманне (з'яўляецца сюжэт сну) — так функцыянуе другасная перапрацоўка (другасны працэс). Зрэшты, другасная перапрацоўка можа і не адбыцца — у такім разе сон ператвараецца ў паток дзіўна пераплеценых выяў, робіцца абрывістым і фрагментарным[95].

Першае псіхааналітычнае аб'яднанне

«З 1902 года вакол мяне памкнуліся некалькі маладых лекараў з пэўным намерам вывучаць псіхааналіз, ужываць яго на практыцы і шырыць. <…> У мяне збіраліся ў пэўныя вечары, вялі ва ўсталяваным парадку дыскусіі, імкнуліся разабрацца ў новай вобласці даследавання, якая здавалася дзіўнай, і пабудзіць цікавасць да яе. <…>

Маленькі кружок хутка разросся, неаднаразова змяняючы склад на працягу некалькіх гадоў. Увогуле, я магу прызнацца, што па багацці і шматстатнасці талентаў ён наўрад ці саступаў штабу любога клінічнага выкладчыка».

Нягледзячы на вельмі халаднаватую рэакцыю навуковай супольнасці на выхад «Тлумачэння сноў», Фрэйд паступова пачаў фармаваць вакол сябе групу аднадумцаў, зацікаўленых яго тэорыямі і паглядамі. Фрэйда сталі зрэдку прымаць у псіхіятрычных колах, часам выкарыстоўваючы яго тэхнікі ў працы; медычныя часопісы пачалі публікаваць рэцэнзіі на яго працы. З 1902 года навуковец рэгулярна прымаў у сваёй доме зацікаўленых у развіцці і шыранні псіхааналітычных ідэй лекараў, а таксама мастакоў і пісьменнікаў[98]. Пачатак штотыднёвых сходаў быў пакладзены адным з пацыентаў Фрэйда — Вільгельмам Штэкелем, які раней паспяхова завяршыў у яго курс лячэння ад неўрозу; менавіта Штекель у адным з лістоў прапанаваў Фрэйду сустрэцца ў яго ў доме для абмеркавання яго працы, на што доктар адказаў згодай, запрасіўшы самога Штекеля і некалькіх асабліва зацікаўленых слухачоў — Макса Кахане, Рудольфа Рэйтара і Альфрэда Адлера. Клуб атрымаў назву «Псіхалагічнае таварыства па асяроддзях»; яго сходы праводзіліся аж да 1908 года. За шэсць гадоў таварыства абзавялося досыць вялікай колькасцю слухачоў, склад якіх рэгулярна змяняўся. Яно няўхільна набірала папулярнасць: «Апынулася, што псіхааналіз паступова абудзіў да сябе цікавасць і знайшоў сяброў, давёў, што ёсць навуковыя працаўнікі, гатовыя прызнаць яго»[99]. Так, членамі «Псіхалагічнага таварыства», што атрымалі пасля найвялікую слыннасць, былі Альфрэд Адлер (чалец таварыства з 1902 года), Паўль Федэрн(англ.) бел. (з 1903), Ота Ранк, Ісідар Задгер (абодва з 1906), Макс Эйтынган, Людвіг Бісвангер і Карл Абрахам (усе з 1907), Абрахам Брыл, Эрнэст Джонс і Шандар Ферэнцы (усе з 1908). 15 красавіка 1908 года таварыства было рэарганізавана і атрымала новую назву — «Венскае псіхааналітычнае аб’яднанне»(англ.) бел.[100].

Час развіцця «Псіхалагічнага грамадства» і ўзросту папулярнасці ідэй псіхааналізу супаў з адным з самых прадукцыйных перыядаў у творчасці Фрэйда — у друк выйшлі яго кнігі: «Псіхапаталогія штодзённага жыцця» (1901, дзе разглядаецца адзін з немалаважных аспектаў тэорыі псіхааналізу, а менавіта абмоўкі), «Досціп і яго дачыненне да несвядомага» і «Тры нарысы па тэорыі сексуальнасці» (абедзве 1905)[101]. Папулярнасць Фрэйда як навуковага і практыкуючага лекара няўхільна расла: «Прыватная практыка Фрэйда павялічылася так, што займала ўвесь працоўны тыдзень. Вельмі нешматлікія яго пацыенты, як тады, гэтак і пазней, былі жыхарамі Вены. Большасць пацыентаў прыязджалі з Усходняй Еўропы: Расіі, Венгрыі, Польшчы, Румыніі і г.д.»[102] Ідэі Фрэйда пачалі знаходзіць папулярнасць за мяжой — цікавасць да яго прац выявілася асабліва выразна ў швейцарскім горадзе Цюрыху, дзе з 1902 года псіхааналітычныя канцэпцыі актыўна ўжываліся ў псіхіятрыі Эйгенам Блейлерам і яго калегам Карлам Густавам Юнгам, якія займаліся даследаваннямі шызафрэніі. Юнг, які высока шанаваў ідэі Фрэйда і захапляўся ім самім, у 1906 годзе апублікаваў працу «Псіхалогія Dementia praecox», якая засноўвалася на яго ўласных распрацоўках канцэпцый Фрэйда. Апошні, атрымаўшы ад Юнга дадзеную працу, досыць высока яе ацаніў, і паміж двума навукоўцамі завязалася ліставанне, што доўжылася амаль сем гадоў. Фрэйд з Юнгам упершыню асабіста сустрэліся ў 1907 годзе — маладому даследчыку моцна імпанаваў Фрэйд, які, у сваю чаргу, лічыў, што Юнгу наканавана стаць яго навуковым спадчыннікам і працягнуць развіццё псіхааналізу[103].

Фота на фоне Універсітэта Кларка(англ.) бел. (1909). Злева направа: Верхні шэраг: Абрахам Брыл, Эрнэст Джонс, Шандар Ферэнцы. Ніжні шэраг: Зігмунд Фрэйд, Грэнвіл З. Хол, Карл Густаў Юнг.

У 1908 годзе адбыўся афіцыйны псіхааналітычны кангрэс у Зальцбургу — досыць сціпла арганізаваны, ён заняў усяго адзін дзень, але быў у рэчаіснасці першай міжнароднай падзеяй у гісторыі псіхааналізу. Сярод выступалых, апроч самога Фрэйда, было 8 чалавек, што прадставілі свае працы; сустрэча сабрала ўсяго толькі 40 з невялікім слухачоў. Менавіта падчас гэтага выступлення Фрэйд упершыню прадставіў адзін з пяці асноўных клінічных выпадкаў — гісторыю хваробы «Чалавека-пацука» (таксама сустракаецца пераклад «Чалавека з пацукамі»), ці псіхааналіз неўрозу дакучлівых станаў[104]. Сапраўдным жа поспехам, што адкрыў псіхааналізу шлях да міжнароднага прызнання, стала запрашэнне Фрэйда ў ЗША — у 1909 годзе Грэнвіл Стэнлі Хол прапанаваў яму прачытаць курс лекцый у Універсітэце Кларка(англ.) бел. (Вустэр, штат Масачусетс). Лекцыі Фрэйда апынуліся ўспрыняты з вялікім запалам і цікавасцю, а навуковец быў узнагароджаны ганаровай ступенню доктара. Усё больш пацыентаў з усяго свету звярталіся да яго за кансультацыямі[89]. Па вяртанні ў Вену Фрэйд працягнуў публікавацца, выдаўшы некалькі прац, у тым ліку «Сямейны раман неўротыкаў» і «Аналіз фобіі пяцігадовага хлопчыка»[105]. Натхнёныя паспяховым прыёмам у ЗША і папулярнасцю псіхааналізу, Фрэйд і Юнг вырашылі арганізаваць другі псіхааналітычны кангрэс, што адбыўся ў Нюрнбергу 30—31 сакавіка 1910 года. Навуковая частка кангрэса прайшла паспяхова, у адрозненне ад неафіцыйнай. З аднаго боку, была заснавана Міжнародная псіхааналітычная асацыяцыя[106], але ў той жа час найбліжэйшыя патужнікі Фрэйда пачалі падзел на супраціўныя групы[107].

Раскол псіхааналітычнай супольнасці

Нягледзячы на нязгоды ўсярэдзіне псіхааналітычнай супольнасці, Фрэйд не спыняў уласнай навуковай дзейнасці — у 1910 годзе ён апублікаваў «Пяць лекцый па псіхааналізе» (якія чытаў ва ўніверсітэце Кларка) і некалькі іншых невялікіх прац. У тым жа годзе з-пад пяра Фрэйда выйшла кніга «Леанарда ды Вінчы. Успамін дзяцінства», прысвечаная вялікаму італьянскаму мастаку Леанарда ды Вінчы[108].

Аб расходжанні
з Альфрэдам Адлерам

«Я лічу, што пагляды Адлера з'яўляюцца некарэктнымі, а таму небяспечнымі для будучага развіцця псіхааналізу. Яны з'яўляюцца навуковымі памылкамі, абумоўленымі памылковымі метадамі; аднак гэта шаноўныя памылкі. Хоць і не прымаючы ўтрыманне поглядаў Адлера, можна прызнаць іх лагічнасць і важнасць»[109].

з крытыкі ідэй Адлера Фрэйдам

Пасля другога псіхааналітычнага кангрэса ў Нюрнбергу наспелыя да таго моманту канфлікты абвастрыліся да мяжы, паклаўшы пачатак расколу ў шэрагах найбліжэйшых патужнікаў і калег Фрэйда. Першым з блізкага кола Фрэйда выйшаў Альфрэд Адлер, чые нязгоды з бацькам-заснавальнікам псіхааналізу пачаліся яшчэ ў 1907 годзе, калі была апублікавана яго праца «Даследаванне непаўнавартаснасці органаў», якая выклікала абурэнне многіх псіхааналітыкаў[110]. Да таго ж Адлера моцна турбавала тая ўвага, якую Фрэйд надаваў свайму пратэжэ Юнгу; у сувязі з гэтым Джонс (які характарызаваў Адлера як «змрочнага і прыдзірлівага чалавека, паводзіны якога вагаюцца паміж звадлівасцю і панурасцю») пісаў: «Любыя нястрымальныя дзіцячыя комплексы маглі знаходзіць выраз у саперніцтве і рэўнасці за яго [Фрэйда] прыхільнасць. Вымога быць „любым дзіцём“ мела таксама важны матэрыяльны матыў, бо эканамічнае становішча маладых аналітыкаў большай часткай залежала ад тых пацыентаў, якіх Фрэйд мог да іх скіраваць»[111]. З-за пераваг Фрэйда, які рабіў асноўную стаўку на Юнга, і славалюбства Адлера адносіны паміж імі імкліва псаваліся. Адлер пры гэтым увесь час сварыўся з іншымі псіхааналітыкамі, баронячы прыярытэтнасць сваіх ідэй[109].

Фрэйд і Адлер разышліся ў паглядах па шэрагу палажэнняў. Першае, Адлер лічыў імкненне да ўлады галоўным матывам, што вызначае паводзіны чалавека, тым часам як Фрэйд адводзіў асноўную ролю сексуальнасці. Другое, акцэнт у даследаваннях асобы Адлерам ставіўся на сацыяльным атачэнні чалавека — Фрэйд жа надаваў найбольшую ўвагу несвядомаму[112]. Трэцяе, Адлер лічыў эдыпаў комплекс фабрыкацыяй, а гэта цалкам супярэчыла ідэям Фрэйда[109]. Зрэшты, адпрэчваючы асноватворныя для Адлера ідэі, заснавальнік псіхааналізу прызнаваў іх важнасць і частковую абгрунтаванасць. Нягледзячы на гэта, Фрэйд быў змушаны выгнаць Адлера з псіхааналітычнага грамадства, падпарадкоўваючыся вымогам астатніх яго ўдзельнікаў[110]. Прыклад Адлера падтрымаў яго найбліжэйшы патужнік і сябар Вільгельм Штэкель[109].

Аб расходжанні
з Карлам Густавам Юнгам

«Можа апынуцца, што мы пераацэньваем Юнга і яго працы ў будучыні. Перад публікай ён выглядае неспрыяльна, адварочваючыся ад мяне, то бок ад свайго мінулага. Але ў цэлым маё меркаванне па гэтым пытанні вельмі падобна з вашым. Я не чакаю якога-небудзь неадкладнага поспеху, а прачуваю бесперастаннае змаганне. Кожны, хто абяцае чалавецтву вызваленне ад цяжару сексу, будзе вітацца як герой, і яму будзе дазволена несці кожнае глупства, якая яму заманецца»[113].

з ліста Зігмунда Фрэйда Эрнэсту Джонсу

Недоўгачасовы час праз кола найбліжэйшых патужнікаў Фрэйда пакінуў і Карл Густаў Юнг — іх адносіны былі канчаткова сапсаваны разыходжаннямі ў навуковых паглядах; Юнг не прымаў становішча Фрэйда пра тое, што прыгнечанні заўсёды тлумачацца сексуальнымі пашкоджаннямі, і да таго ж актыўна цікавіўся міфалагічнымі выявамі, спірытычнымі феноменамі і акультнымі тэорыямі, што моцна раздражняла Фрэйда[114]. Больш за тое, Юнг аспрэчваў адно з асноўных палажэнняў фрэйдаўскай тэорыі: ён лічыў несвядомае не індывідуальным феноменам, а спадчынай продкаў — усіх людзей, якія калі-небудзь жылі ў свеце, то бок разглядаў яго як «калектыўнае несвядомае»[110]. Юнг не прымаў і паглядаў Фрэйда на лібіда: калі для апошняга дадзенае паняцце азначала псіхічную энергію, асноватворную для праяў сексуальнасці, скіраванай на розныя аб'екты[115], то для Юнга лібіда было проста пазначэннем агульнай напругі[116]. Канчатковы разрыў паміж двума навукоўцамі адбыўся пасля публікацыі Юнгам «Знакаў трансфармацыі» (1912), у якіх крытыкаваліся і аспрэчваліся асноўныя пастулаты Фрэйда, і апынуўся вельмі хваравітым для іх абодвух[117]. Апроч таго, што Фрэйд страціў вельмі блізкага сябра, моцным ударам для яго сталі разыходжанні ў паглядах з Юнгам, у якім ён спачатку бачыў наступніка, прадаўжальніка развіцця псіхааналізу. Сваю ролю згуляла і страта падтрымкі ўсёй цюрыхскай школы — з сыходам Юнга псіхааналітычны рух пазбавіўся шэрага таленавітых навукоўцаў[118].

У 1913 годзе Фрэйд скончыў працяглую і вельмі складаную працу над фундаментальнай працай «Татэм і табу». «З часу напісання „Тлумачэнняў сноў“ я не працаваў над чым-небудзь з такой упэўненасцю і падыманнем», — пісаў ён пра гэту кнігу. Апроч іншага, праца, прысвечаная псіхалогіі першабытных народаў, разглядалася Фрэйдам як адзін з найбуйнейшых навуковых контраргументаў цюрыхскай школе псіхааналізу на чале з Юнгам: «Татэм і табу», на думку аўтара, павінен быў канчаткова адлучыць яго найбліжэйшае атачэнне ад дысідэнтаў[119]. Аб апошніх Фрэйд пасля пісаў наступнае:

«Абодва рэгрэсуючыя, якія сыходзяць ад псіхааналізу руху [«індывідуальная псіхалогія» Адлера і «аналітычная псіхалогія» Юнга], якія мне зараз даводзіцца параўноўваць, выяўляюць і падабенства ў тым, што з дапамогай узнёслых прынцыпаў, нібы з пункту гледжання прадвечнага, яны бароняць выгадныя для іх забабоны. Ля Адлера гэту ролю цацкаюць адноснасць кожнага спазнання і права асобы індывідуальна з дапамогай мастацкіх сродкаў распараджацца навуковым матэрыялам. Юнг лямантуе пра культурна-гістарычнае права моладзі скінуць з сябе кайданы, якія пажадала накласці на яе тыранічную старасць, здранцвелую ў сваіх гледжаннях».

— Зігмунд Фрэйд. «Нарыс гісторыі псіхааналізу»[120]

Нязгоды і сваркі з былымі патужнікамі надзвычай стамлялі навукоўца. У выніку (па прапанове Эрнэста Джонса) ён прыняў рашэнне стварыць арганізацыю, асноўнымі мэтамі якой былі б захаванне фундаментальных асноў псіхааналізу і абарона асобы самога Фрэйда ад агрэсіўных нападкаў апанентаў. Фрэйд з вялікім запалам прыняў прапанову пра з'яднанне даверанага кола аналітыкаў; у лісце Джонсу ён прызнаваўся: «Маім уяўленнем неадкладна завалодала ваша думка пра стварэнне сакрэтнага савета, складзенага з лепшых людзей, якія карыстаюцца найбольшым даверам сярод нас і стануць клапаціцца пра далейшае развіццё псіхааналізу, калі мяне не стане…»[121]. Таварыства з'явілася на святло 25 мая 1913 года — апроч Фрэйда, у яго ўвайшлі Ферэнцы, Абрахам, Джонс, Ранк і Сакс(англ.) бел.[122]. Крыху пазней па ініцыятыве самога Фрэйда да групы далучыўся Макс Эйтынган[123]. Існаванне супольнасці, што атрымала назву «Камітэт», трымалася ў таямніцы, яго дзеянні не афішаваліся[122].

Заўвагі

  1. Нямецкая нацыянальная бібліятэка, Берлінская дзяржаўная бібліятэка, Баварская дзяржаўная бібліятэка і інш. Record #118535315 // Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 9 красавіка 2014.
  2. data.bnf.fr: платформа адкрытых дадзеных — 2011. Праверана 10 кастрычніка 2015.
  3. 3,0 3,1 Sigmund Freud // KulturNav — 2015. Праверана 9 кастрычніка 2017.
  4. Фрейд Зигмунд // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.
  5. Sigmund Freud // Нацыянальны музей Швецыі — 1792. Праверана 9 кастрычніка 2017.
  6. 6,0 6,1 Фрейджер, Фейдимен, 2008, с. 51—2
  7. 7,0 7,1 Фрейд, 2002, с. 7
  8. Яровицкий, Вячеслав. Зигмунд Фрейд // 100 великих психологов. — Вече, 2004. — 432 с. — (100 великих). — ISBN 5-94538-397-X.
  9. Хьелл, Зиглер, 2003, с. 106
  10. Кордуэлл, Майк. Зигмунд Фрейд // Психология А-Я: Словарь-справочник / Пер. с англ. К. С. Ткаченко. — 2001. — 448 с. — ISBN 5-8183-0105-2.
  11. Памылка ў зносках: Няправільны тэг <ref>; для зносак voppsy2 няма тэксту
  12. Ellis, Albert. The Albert Ellis reader: a guide to well-being using rational emotive behavior therapy. — N.J.: A Citadel Press Book, 1998. — P. 316—25.
  13. Szasz, Thomas. Karl Kraus And the Soul-Doctors: a Pioneer Critic and His Criticism of Psychiatry and Psychoanalysis (англ.) . Webster University. webster.edu (18 лістапада 2004). Архівавана з першакрыніцы 30 мая 2012. Праверана 12 мая 2012.
  14. Памылка ў зносках: Няправільны тэг <ref>; для зносак 2gues няма тэксту
  15. Памылка ў зносках: Няправільны тэг <ref>; для зносак medavar няма тэксту
  16. Памылка ў зносках: Няправільны тэг <ref>; для зносак asshole няма тэксту
  17. Полное Собрание сочинений Зигмунда Фрейда в 26 томах.. Психотерапевтический центр «Московский психоанализ» и информационный портал «Всё о психоанализе». psychoanalyse.ru. Архівавана з першакрыніцы 30 мая 2012. Праверана 17 мая 2012.
  18. Лейбин, 2010, с. 836
  19. Карпенко, Л., Петровский А. Зигмунд Фрейд // История психологии в лицах. Персоналии. — ПЕР СЭ, 2005. — 784 с. — (Психологический лексикон. Энциклопедический словарь в 6 томах). — ISBN 5-9292-0064-5.
  20. Касафонт, 2006, с. 112
  21. Зараз Фрайберг мае назву Пршыбар і знаходзіцца на тэрыторыі Чэхіі.
  22. Джонс, 1996, с. 19
  23. Касафонт, 2006, с. 15—6
  24. Касафонт, 2006, с. 19
  25. Касафонт, 2006, с. 16
  26. Джонс, 1996, с. 25
  27. 27,0 27,1 Касафонт, 2006, с. 20
  28. Касафонт, 2006, с. 18
  29. Касафонт, 2006, с. 23
  30. Касафонт, 2006, с. 21
  31. 31,0 31,1 Джонс, 1996, с. 30
  32. Фрейд, 2002, с. 10
  33. 33,0 33,1 Хьелл, Зиглер, 2003, с. 107
  34. 34,0 34,1 Касафонт, 2006, с. 30
  35. 35,0 35,1 35,2 Джонс, 1996, с. 33
  36. Дадун, 1994, с. 51
  37. Касафонт, 2006, с. 31—3
  38. Фрейджер, Фейдимен, 2008, с. 29
  39. Джонс, 1996, с. 37
  40. Касафонт, 2006, с. 34—5
  41. Дадун, 1994, с. 53
  42. Джонс, 1996, с. 41
  43. 43,0 43,1 Фрейд, 2002, с. 11
  44. 44,0 44,1 44,2 44,3 44,4 44,5 Фрейджер, Фейдимен, 2008, с. 30
  45. Джонс, 1996, с. 129
  46. Джонс, 1996, с. 46
  47. Касафонт, 2006, с. 39
  48. Дадун, 1994, с. 59
  49. Джонс, 1996, с. 49
  50. Джонс, 1996, с. 50
  51. Дадун, 1994, с. 54
  52. Касафонт, 2006, с. 64
  53. Джонс, 1996, с. 51
  54. Касафонт, 2006, с. 64—8
  55. Джонс, 1996, с. 56—65
  56. Дадун, 1994, с. 62—3
  57. Фрейд, Зигмунд. Валерий Зеленский «Фрейд и кокаин» // Статьи о кокаине / пер. с англ. Ю. Донца. — СПб.: Азбука, 2011. — 160 с. — ISBN 978-5-389-02819-7.
  58. Джонс, 1996, с. 54
  59. Касафонт, 2006, с. 69
  60. Касафонт, 2006, с. 55
  61. Дадун, 1994, с. 65
  62. Джонс, 1996, с. 122
  63. 63,0 63,1 63,2 Хьелл, Зиглер, 2003, с. 108
  64. Фрейд, 2008, с. 10
  65. Джонс, 1996, с. 124
  66. Касафонт, 2006, с. 46—7
  67. 67,0 67,1 Джонс, 1996, с. 134
  68. Hergenhahr, B. R. An Introduction to the History of Psychology. — Cengage Learning, 2008. — P. 520-2. — 728 p. — ISBN 9780495506218.
  69. Касафонт, 2006, с. 74—5
  70. 70,0 70,1 70,2 Касафонт, 2006, с. 75
  71. Фрейд, 2002, с. 11—2
  72. 72,0 72,1 Джонс, 1996, с. 140
  73. Лейбин, 2010, с. 326—8
  74. Касафонт, 2006, с. 76
  75. 75,0 75,1 75,2 Лейбин, 2010, с. 690—2
  76. 76,0 76,1 Райкрофт, 1995, с. 168—9
  77. Kuper, Adam; Kuper, Jessica. The Social Science. Encyclopedia.. — Taylor & Francis, 2003. — P. 544. — 952 p. — ISBN 9780415285605.
  78. Лейбин, 2010, с. 529—39
  79. Phillips, L. Mental Illness and the Body: Beyond Diagnosis. — Taylor & Francis, 2006. — P. 69. — 2008 p. — ISBN 9780415383202.
  80. Фрейд, 2010, с. 11
  81. Джонс, 1996, с. 143
  82. Касафонт, 2006, с. 76—7
  83. Джонс, 1996, с. 145
  84. Касафонт, 2006, с. 80
  85. Касафонт, 2006, с. 81
  86. Фрейд, 2002, с. 21
  87. Касафонт, 2006, с. 82
  88. Фрейд, 2005, с. 12
  89. 89,0 89,1 Хьелл, Зиглер, 2003, с. 109
  90. Фрейд, 2005, с. 21
  91. Райкрофт, 1995, с. 181-2
  92. Лейбин, 2010, с. 786—7
  93. 93,0 93,1 Лапланш, Понталис, 1996, Процесс первичный, процесс вторичный
  94. Лейбин, 2010, с. 247
  95. 95,0 95,1 Мур, Файн, 2000, с. 198—9
  96. Райкрофт, 1995, с. 143
  97. Фрейд, 2006, с. 22—3
  98. Касафонт, 2006, с. 86
  99. Фрейд, 2006, с. 24
  100. Джонс, 1996, с. 204
  101. Касафонт, 2006, с. 90
  102. Джонс, 1996, с. 207
  103. Джонс, 1996, с. 212—4
  104. Джонс, 1996, с. 216
  105. Джонс, 1996, с. 227
  106. Касафонт, 2006, с. 92
  107. Джонс, 1996, с. 228
  108. Джонс, 1996, с. 232
  109. 109,0 109,1 109,2 109,3 Джонс, 1996, с. 261
  110. 110,0 110,1 110,2 Касафонт, 2006, с. 94
  111. Джонс, 1996, с. 260
  112. Фрейджер, Фейдимен, 2008, с. 126
  113. Джонс, 1996, с. 270
  114. Фрейджер, Фейдимен, 2008, с. 97
  115. Лейбин, 2010, с. 368
  116. Джонс, 1996, с. 266
  117. Касафонт, 2006, с. 95
  118. Джонс, 1996, с. 269
  119. Джонс, 1996, с. 240
  120. Фрейд, 2006, с. 57
  121. Джонс, 1996, с. 271
  122. 122,0 122,1 Касафонт, 2006, с. 96—7
  123. Джонс, 1996, с. 272

Літаратура

  • Фрейд, Зигмунд. Психоаналитические этюды / сост. Д. И. Донской, В. Ф. Круглянский. — Минск: Поппури, 2010. — 608 с. — ISBN 978-985-15-1064-7.
  • Фрейд, Зигмунд. Основные психологические теории в психоанализе / пер. М. В. Вульф, А. А. Спектор. — М.: АСТ, 2006. — ISBN 5-17-036472-5.
  • Фрейд, Зигмунд. Толкование сновидений / под общ. ред. Е. С. Калмыковой, М. Б. Аграчевой, А. М. Боковикова. — М.: Фирма СТД, 2005. — ISBN 5-89808-040-6.

Пра Зігмунда Фрэйда і псіхааналіз

  • Дадун, Роже. Фрейд. — М.: Х.Г.С, 1994. — 512 с. — ISBN 5-7588-0040-6.
  • Джонс Э. Жизнь и творения Зигмунда Фрейда / пер. с англ. В. Старовойтова. — М.: Гуманитарий АГИ, 1996. — 448 с. — ISBN 5-89221-006-5.
  • Касафонт, Хосеп Рамон. Зигмунд Фрейд / пер. с исп. А. Берковой. — М.: АСТ, 2006. — 253 с. — (Биография и творчество). — ISBN 5-17-037281-7.
  • Куттер, Петер; Мюллер, Томас. Психоанализ. Введение в психологию бессознательных процессов. — М.: Когито-Центр, 2011. — 384 с. — (Университетское психологическое образование). — ISBN 978-3-608-94437-2.
  • Лапланш, Жан; Понталис, Жан-Бернар. Словарь по психоанализу / Пер. с фр. Н. Автономовой. — М.: Высшая школа, 1996. — 623 с. — ISBN 5-06-002974-3.
  • Лейбин В. М. Словарь-справочник по психоанализу. — М.: АСТ, 2010. — 956 с. — (Psychology). — ISBN 978-5-17-063584-9.
  • Райкрофт, Чарльз. Критический словарь психоанализа. — СПб.: Восточно-Европейский Институт Психоанализа, 1995. — 288 с. — ISBN 5-88787-001-X.
  • Феррис П. Зигмунд Фрейд / пер. с англ. Екатерины Мартинкевич. — Мн.: Поппури, 2001. — 448 с. — ISBN 985-438-526-4.
  • Фрейджер, Роберт; Фейдимен, Джеймс. Большая книга психологии. Личность. Теории, упражнения, эксперименты. — СПб.: Прайм-ЕВРОЗНАК, 2008. — 704 с. — ISBN 978-5-93878-241-9.
  • Фромм Э. Величие и ограниченность теории Фрейда = Greatness and Limitation of Freud’s Thought (1979). — Москва: АСТ, 2000. — 448 с. — (Классики зарубежной психологии). — 5 000 экз. — ISBN 5-237-04524-3.
  • Хьелл, Ларри Л.; Зиглер, Дэниэл Дж. Теории личности. — 3-е междунар. изд. — СПб.: Питер, 2003. — 608 с. — (Мастера психологии). — ISBN 5-88782-412-3.
  • Ярошевский М. Г. Зигмунд Фрейд — выдающийся исследователь психической жизни человека // Фрейд, Зигмунд. Психология бессознательного. — СПб., 2002. — 400 с. — (Мастера психологии). — ISBN 5-94723-092-5.
  • Зигмунд Фрейд // 100 человек, которые изменили ход истории : журнал. — М.: Де Агостини, 2008. — № 13. — ISSN 1996-8469.
  • Психоаналитические термины и понятия: Словарь / Под ред. Б. Мура, Б. Файна. — М.: Класс, 2000. — 304 с. — (Библиотека психологии и пси­хотерапии). — ISBN 5-86375-023-5.
  • В. И. Майский. Фрейдизм и религия. Критический очерк. Издательство * Безбожник*. Москва, 1930 год.
  • Фриц Виттельс. Фрейд. Его личность, учение и школа. ГИЗ, Ленинград, 1925 год.
  • Ганс Юрген Айзенк. Зигмунд Фрейд. Упадок и конец психоанализа (Издательство «Лист-Ферлаг», Мюнхен, 1985. Русский перевод и публикация в сети Интернет 2016)

Спасылкі