Вайна ў Харватыі

Вайна ў Харватыі
Вайна за незалежнасць Харватыі
харв.: Domovinski rat (Айчынная вайна)
Асноўны канфлікт: Югаслаўскія войны
Croatian War of Independence collage.jpgПа гадзіннікавай стрэлцы: пашкоджаная воданапорная вежа ў Вукавары; харвацкія салдаты падчас бою рыхтуюцца знішчыць сербскі танк; мемарыяльныя могілкі у Вукавары; падбіты сербскі танк Т-55 у Дрніша; вуліца Страдун падчас аблогі Дуброўніка
Дата 31 сакавіка 199112 лістапада 1995[заўв. 1]
Месца Харватыя[заўв. 2]
Прычына Абвяшчэнне Харватыяй незалежнасці і абвяшчэнне сербамі Рэспублікі Сербская Краіна.
Вынік Незалежнасць Харватыі ў межах, якія існавалі ў СФРЮ, і ліквідацыя Рэспублікі Сербская Краіна[заўв. 3].
Праціўнікі
Сцяг Харватыі Харватыя [заўв. 4]:

Flag of Bosnia and Herzegovina (1992–1998).svg Боснія і Герцагавіна[заўв. 5] (1995):

Замежныя найміты і добраахвотнікі[13][14]

Сцяг Югаславіі Югаславія (1991—1992):

Рэспубліка Сербская Краіна [заўв. 7] (1992—1995)

Сцяг Рэспублікі Сербскай Рэспубліка Сербская[заўв. 8] (1992—1995):

Ускосны ўдзел:
Сцяг Саюзнай Рэспублікі Югаславія Саюзная Рэспубліка Югаславія (з 1992)
Flag of the Republic of Western Bosnia (1995).svg Заходняя Боснія

Камандуючыя
Сцяг Харватыі Франья Туджман

Сцяг Харватыі Гойка Шушак
Сцяг Харватыі Антон Тус
Сцяг Харватыі Янка Бабетка
Сцяг Харватыі Званімір Чэрвенка
Сцяг Харватыі Петар Сціпетыч
Flag of Bosnia and Herzegovina (1992–1998).svg Атыф Дудаковіч

Сцяг Югаславіі Велька Кадзіевіч

Рэспубліка Сербская Краіна Мілан Марціч
Рэспубліка Сербская Краіна Мілан Бабіч
Рэспубліка Сербская Краіна Міле Мркшыч
Рэспубліка Сербская Краіна Горан Хаджыч
Сцяг Саюзнай Рэспублікі Югаславія Слабадан Мілошавіч
Сцяг Рэспублікі Сербскай Ратка Младзіч
Flag of the Republic of Western Bosnia (1995).svg Фікрет Абдыч

Страты
Харвацкія даныя:[18][19]
13583 забітымі і прапаўшымі без вестак
* 10668 забітымі
* 2915 прапаўшымі без вестак
* 37180 параненымі
ці
каля 12 000 забітымі і прапаўшымі без вестак[20]
або
15970 забітымі і прапаўшымі без вестак[21][22]
* 8147 ваеннаслужачых
* 6605 грамадзянскіх асоб
* 1218 зніклых без вестак
UNHCR:
* 221000 бежанцаў[23]
або
* 196 000 бежанцаў[24]
Сербскія даныя:
7501[заўв. 9][21]—8039 забітымі і прапаўшымі без вестак[25][26]
* 5603 камбатантаў
(СВК 4324
ЮНА 1279)

* 2344 грамадзянскіх асобы
Міжнародныя даныя:
300 000 бежанцаў[27]
У ходзе канфлікту:
* 254000 бежанцаў (1991-1993)[28]
* 230 000 бежанцаў (у 1995)
Агульныя страты
каля 20 000 забітых[29][30][31][32] з абодвух бакоў
Commons-logo.svg Аўдыё, фота, відэа на Вікісховішчы


 
✯ Вайна ў Харватыі
Пакрац Плітвіце Борава «Бераг-91» Осіек СісакВукавар (1) Вукавар (2) Шыбенік Казармы Белавар Далмацінскія пралівы Шкабрнья Госпіч Дуброўнік Пакрачка-Паляна Ловас Шырока Кула Саборска Бачын «Адкос 10» Эрдут «Аркан-91» Паулін-Двор Вочын Мільевачскае плато «Тыгр» «Масленіца» «Медакская кішэнь» «Зіма '94» Удбіна «Маланка» Заграб «Лета '95» «Бура» Двор Груборы

Вайна ў Харватыі (сербахарв.: Rat u Hrvatskoj / Рат у Хрватској; сакавік 1991 — лістапад 1995 г.) — ваенны канфлікт на тэрыторыі былой Сацыялістычнай Рэспублікі Харватыя, выкліканы выхадам Харватыі са складу Югаславіі.

Пасля аб'явы Харватыяй незалежнасці сербскае насельніцтва Харватыі спрабавала стварыць сваю дзяржаву на яе тэрыторыі, каб не выходзіць са складу Югаславіі[33][34]. Харватыяй гэта было расцэнена як спроба ўключэння тэрыторый Харватыі ў склад Сербіі[35][36]. У 2007 годзе Міжнародным трыбуналам па былой Югаславіі (МТБЮ) было даказана, што лідэр Рэспублікі Сербскай Краіны Мілан Марціч меў дамоўленасць са Слабаданам Мілошавічам аб далучэнні РСК да Саюзнай Рэспубліцы Югаславія і стварэнні «адзінай сербскай дзяржавы»[37]. У 2011 годзе Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі вынес прысуд, згодна з якім харвацкія генералы Гатовіна і Маркач па загадзе ваенна-палітычнага кіраўніцтва Харватыі ў ходзе вайны здзяйснялі ваенныя злачынствы супраць сербаў з мэтай іх выгнання і засялення гэтых тэрыторый харватамі[38], аднак у 2012 апеляцыйная камісія МТБЮ цалкам апраўдала абодвух генералаў[39][40].

Першапачаткова вайна вялася паміж сіламі Югаслаўскай народнай арміі, харвацкімі сербамі і харвацкай паліцыяй. Кіраўніцтва Югаславіі сіламі федэральнай арміі паспрабавала захаваць Харватыю ў складзе краіны[41]. Пасля распаду краіны і спынення існавання ЮНА на тэрыторыі Харватыі было створана самаабвешчаная дзяржава сербаў — Рэспубліка Сербская Краіна. Затым пачалася барацьба паміж харвацкай арміяй і арміяй краінских сербаў. У 1992 годзе было падпісана пагадненне аб спыненні агню, і рушыла ўслед прызнанне Харватыі як суверэннай дзяржавы[42][43]. У Харватыю былі ўведзеныя міратворчыя войскі ААН, у выніку чаго канфлікт прыняў вялацякучы, ачаговы характар[44]. У 1995 годзе войска Харватыі правяла дзве буйныя наступальныя аперацыі, у выніку якіх значная частка тэрыторыі РСК перайшла пад харвацкі кантроль[3][45]. Вайна скончылася падпісаннем Эрдуцкага і Дэйтанскага пагадненняў, паводле якіх Усходняя Славонія была ўключана ў склад Харватыі ў 1998 годзе[4][8]. Канфлікт суправаджаўся ўзаемнымі этнічнымі чысткамі сербскага і харвацкага насельніцтва.

У выніку вайны Харватыя дамаглася незалежнасці і захавання сваёй тэрытарыяльнай цэласнасці[3][4]. У ходзе баявых дзеянняў многія гарады і вёскі моцна пацярпелі і былі разбураны[46]. Шкода народнай гаспадарцы Харватыі ацэньваецца ў 37 млрд $[47]. Агульная колькасць загінулых падчас вайны перавышае 20 000 чалавек[29]. Вялікая колькасць харвацкіх бежанцаў было выгнана з тэрыторый, якія кантраляваліся сербамі ў 19911992 гадах. У той жа час, згодна з паведамленнях Камісарыята па справах бежанцаў ААН, да 1993 толькі з тэрыторый пад кантролем Заграба была выгнана 251 000 сербаў[48]. Іншы буйны паток сербскіх бежанцаў (каля 230 000 чалавек) быў зафіксаваны ў 1995 годзе пасля правядзення аперацыі «Бура». 115 000 сербскіх бежанцаў пасля вайны вярнуліся ў Харватыю.

У Харватыі для абазначэння канфлікту выкарыстоўваецца тэрмін «Айчынная вайна» (харв.: Domovinski rat), радзей выкарыстоўваецца тэрмін «Сербская агрэсія» (харв.: Velikosrpska agresija)[20][49]. У Сербіі часцей за ўсё гэты канфлікт называюць «Вайна ў Харватыі» (сербск.: Рат у Хрватскоj)[50] або «Вайна ў Краіне» сербск.: Рат у Крајини)[51][52]. У рускай гістарыяграфіі гэты канфлікт звычайна аб'ядноўваюць з Баснійскай вайной і выкарыстоўваюць тэрмін югаслаўскі крызіс[53][54].

Перадумовы

Гісторыя

Сербы на гістарычных харвацкіх землях кампактна пражывалі з пачатку XIV стагоддзя. Рэзкае павелічэнне колькасці сербаў на гэтых тэрыторыях было выклікана паселішчам тут сербскіх бежанцаў з тэрыторый, занятых Асманскай імперыяй, і утварэннем аўстрыйскімі Габсбургамі Ваеннай мяжы. З 1918 года Харватыя ўваходзіла ў склад Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў1929 года — Каралеўства Югаславія).

У перыяд Другой сусветнай вайны існавала Незалежная дзяржава Харватыя, якая супрацоўнічала з гітлераўскай Нямеччынай і якая ажыццяўляла генацыд сербаў. Аднак створаныя ў маі 1941 атрады сербскіх нацыяналістаў-чэтнікаў ў шэрагу выпадкаў выступалі на баку Трэцяга рэйха і займаліся этнічнымі чысткамі баснійскіх мусульман і харватаў[55][56].

Падчас Другой сусветнай вайны па ініцыятыве Ціта ў лістападзе 1943 года адбылася другая сесія АВНВЮ, на якой было прынята рашэнне аб тым, што югаслаўская дзяржава будзе арганізавана на федэратыўнай аснове, на прынцыпах раўнапраўя і самавызначэння народаў, і ў 1945 годзе была абвешчаная Федэратыўная Народная Рэспубліка Югаславія (ФНРЮ), якая складалася з шасці рэспублік. Прынцыпы вызначэння межаў паміж імі не былі выразнымі — у адных выпадках ужывалі гістарычны падыход, у іншых — этнічны. Найбольш складана праходзіла размежаванне паміж Харвацкай СР і СР Сербіяй, дзе мяжу вызначала камісія камуністаў з пяці чалавек на чале з Мілаванам Джыласам. Па выніках работы камісія ўстанавіла размежаванне, прычым Харватыі дасталіся некалькі сёл з большасцю сербскага насельніцтва, а Ваяводзіне — харвацкага[57]. Згодна з Канстытуцыяй Харвацкай СР 1947, Харватыя з'яўлялася рэспублікай харвацкага і сербскага народаў[57].

Рост нацыяналізму ў Югаславіі

У 1981 абвастрыліся супярэчнасці паміж косаўскімі албанцамі і сербамі ў Косава[58][59]. Таксама кіраўніцтва саюзных рэспублік Славеніі і Харватыі імкнулася да дэцэнтралізацыі і дэмакратычных пераўтварэнняў[60]. У сваю чаргу, улады ў Белградзе імкнуліся падавіць сепаратысцкія рухі ў краіне. У пачатку 1990-х гадоў сербскае кіраўніцтва на чале са Слабаданам Мілошавічам фактычна скасавала аўтаномію Косава[58].

Адначасова з патрабаваннямі дэцэнтралізацыі і атрымання больш шырокай аўтаноміі ў Славеніі і Харватыі адбываўся рост нацыяналізму. Пасля прыходу да ўлады ў Сербіі Мілошавіча югаслаўскае кіраўніцтва заявіла пра неабходнасць цэнтралізаванага кіравання з Белграда. Супярэчнасці паміж саюзнымі рэспублікамі і федэральным цэнтрам нарасталі. Акрамя росту нацыяналізму ў Славеніі і Харватыі, сербскі нацыяналізм таксама станавіўся пагрозай адзінасці югаслаўскай дзяржавы. У 1989 годзе адзін з лідэраў сербскіх нацыяналістаў Ваіслаў Шэшаль наведаў ЗША , дзе адзін з лідэраў сербскіх чэтнікаў Мамчыла Джуіч прысвоіў яму званне «ваявода»[61].

У сакавіку 1989 года крызіс у Югаславіі паглыбіўся. Сербскае кіраўніцтва дэ-факта ліквідавала аўтаноміі Ваяводзіны і Косава, а таксама, атрымаўшы падтрымку ад Чарнагорыі, змагло істотна ўплываць на прыняцце рашэнняў на федэральным узроўні[62]. Гэта выклікала пратэсты з боку кіраўнікоў Славеніі, Харватыі, Босніі і Герцагавіны. Пасля чаго сталі ўзнікаць заклікі да рэфармавання югаслаўскай федэрацыі з боку кіраўнікоў саюзных рэспублік[63].

Такім чынам, паступовы рост нацыяналізму ў Югаславіі на працягу 1980-х гадоў прывёў да агульнаюгаслаўскага крызісу і падзення камуністычнай сістэмы[64].

Крызіс у Югаславіі

Франья Туджман

Рост нацыяналізму ў югаслаўскім грамадстве распаўсюдзіўся і на Саюз камуністаў Югаславіі, многія яго сябры выйшлі з партыі і сталі ідэолагамі стварэння правых палітычных партый. У 1989 годзе ў Югаславіі было дазволена стварэнне палітычных партый. Адной з першых была створана правая харвацкая партыя Харвацкая дэмакратычная садружнасць (харв.: Hrvatska demokratska zajednica)[65]. Лідар партыі Франья Туджман здзейсніў некалькі міжнародных візітаў з мэтай заручыцца падтрымкай шматлікай харвацкай дыяспары за мяжой[66].

На XIV з'ездзе Саюза камуністаў Югаславіі 20 студзеня 1990 дэлегаты не змаглі дамовіцца па асноўных пытаннях. Дэлегаты з Славеніі і Харватыі запатрабавалі стварэння канфедэрацыі, сербскія ж прадстаўнікі выступалі супраць гэтага. У выніку славенскія і харвацкія члены партыі пакінулі з'езд[67][68], гэта прывяло да распаду партыі.

У лютым 1990 года ў Кніне Ёванам Рашкавічам была заснавана Сербская дэмакратычная партыя (сербск.: Српска демократска Странка). У праграме партыі гаварылася, што «тэрытарыяльны падзел Харватыі састарэў» і што «ён не адпавядае інтарэсам сербскага народа»[69]. Праграма партыі супадала з меркаваннем афіцыйнага Белграда аб пераглядзе межаў унутры Югаславіі для таго, каб усе сербы жылі ў адной дзяржаве[33]. 4 сакавіка 1990 г. на Пятровай гары прайшоў мітынг, на якім сабралася каля 50 000 сербаў. Удзельнікі мітынгу выказалі незадаволенасць палітыкай харвацкіх уладаў і Туджмана і заявілі пра падтрымку Слабадана Мілошавіча[70][71].

Першыя шматпартыйныя выбары ў Югаславіі прайшлі ў канцы красавіка — пачатку мая[72]. ХДС апублікавала праграму, накіраваную на ажыццяўленне суверэнітэту Харватыі шляхам аддзялення ад Югаславіі. У перадвыбарнай праграме партыя сцвярджала, што толькі яе палітыка зможа абараніць Харватыю ад імкнення сербскага кіраўніцтва на чале з Мілошавічам стварыць Вялікую Сербію. Па выніках выбараў ХДС атрымала падтрымку выбаршчыкаў, і партыя змагла прыступіць да фарміравання новага ўрада Харватыі[73]. У Харватыі быў хутка усталяваны аўтарытарны нацыяналістычны рэжым Франья Туджмана[74][75]. Палітычныя партыі і арганізацыі Харватыі заявілі аб дзяржаўна-палітычным укладзе рэспублікі на этнанацыяльнай аснове і абвясцілі курс на яе суверэнітэт. Ідэолагі харвацкага нацыяналізму, які шырока публікаваліся харвацкімі СМІ, імкнуліся абгрунтаваць гістарычныя правы харватаў на нацыянальна-этнічную самабытнасць і ўласную дзяржаўнасць. Ідэалогія «Братэрства і адзінства» паўднёваславянскіх народаў была заменена на канцэпцыю этнанацыянальных адраджэння і стварэння самастойнай дзяржавы[74].

Напружанасць у міжнацыянальных адносінах у Харватыі асабліва ўзрасла пасля беспарадкаў і масавай бойкі балельшчыкаў на футбольным матчы паміж загрэбскім «Дынама» і бялградскай «Црвенай Звездай» 13 мая 1990 года[76].

Дыскрымінацыя сербаў у Харватыі

30 мая новы парламент Харватыі правёў сваё першае пасяджэнне. Прэзідэнт Туджман заявіў аб пачатку мноства палітычных, эканамічных і сацыяльных рэформаў. Таксама была прынятая новая Канстытуцыя Харватыі, у якой статус сербаў быў зменены з «устаноўчай нацыі» на «нацыянальную меншасць»[64][77][78]. У новай Канстытуцыі гаварылася, што «Харватыя з'яўляецца дзяржавай харватаў і нацыянальных меншасцей, якія пражываюць у Харватыі»[78]. У афіцыйнай перапісцы і ў сродках масавай інфармацыі было забаронена кірылічнае пісьмо, таксама быў выдадзены забарона харвацкім сербам мець уласныя радыё і ТБ[79]. Са школьных праграм былі канфіскаваныя тэксты па сербскай гісторыі, выданні сербскіх пісьменнікаў і паэтаў. Сербаў у дзяржаўных установах прымушалі падпісваць «лісты лаяльнасці» новаму харвацкаму ўраду. Тых, хто адмаўляліся рабіць гэта, неадкладна звальнялі. Асабліва прыкметна гэта было ў сістэме МУС[79]. Аказваўся ціск на прадстаўнікоў сербскай інтэлігенцыі[80].

Супраць прыняцця новай канстытуцыі адразу ж выступілі сербскія палітыкі. На думку сербаў, новая канстытуцыя не гарантавала бяспеку і ўшчамляла правы сербскага насельніцтва Харватыі. Да 1991 сербы складалі 12 % насельніцтва Харватыі, аднак каля 17 % афіцыйных службовых асобаў былі сербамі. Асабліва вялікая колькасць служачых сербаў было ў паліцыі. Пасля прыходу ХДС да ўлады пачалося выцясненне сербаў з органаў дзяржаўнага кіравання. Сербскія служачыя актыўна замяняліся харватамі[81]. Рабілася гэта па этнічнай прыкмеце і без уліку палітычных поглядаў тых, каго звальнялі. Напрыклад, 17 кастрычніка 1990 г. кіраўнік харвацкага ўрада Іосіп Маноліч звольніў усіх сербаў, якія працавалі ва ўрадзе і яго апараце[82]. Тады ж пачаліся шматлікія напады харвацкіх экстрэмістаў на Сербскую праваслаўную царкву. Былі адзначаны выпадкі збіцця святароў, правакацый ля цэркваў падчас набажэнстваў, мініравання храмаў і апаганьвання магіл[83].

Неаднаразова правакацыйныя заявы рабілі і харвацкія палітыкі. У прыватнасці, прэзідэнт Туджман заявіў, што Незалежная дзяржава Харватыя часоў Другой сусветнай вайны была не толькі калабарацыйным утварэннем, але і выказвала тысячагадовыя імкнення харвацкага народа[84]. Стыпе Месіч, у сваю чаргу, заявіў, што адзіная сербская зямля ў Харватыі тая, якую сербы прынеслі з сабой на падэшвах чаравікаў[84].

Грамадзянскія пратэсты

Тэрыторыя былой СФРЮ падчас Югаслаўскай вайны

Першапачаткова сербы, якія пражывалі на тэрыторыі Харватыі, не імкнуліся да незалежнасці. Аднак пасля першых шматпартыйных выбараў у Харватыі і прыняцця новай канстытуцыі 25 ліпеня 1990 г. на поўнач ад Кніна была створаная «Сербская Асамблея» як прадстаўнічы орган сербскага народа ў Харватыі[85]. У той жа дзень была прынятая Дэкларацыя аб суверэнітэце сербаў у Харватыі[86]. 21 снежня ў Кніне была абвешчаная Сербская аўтаномная вобласць Краіна (САОК). Згодна з прынятым Статутам, «Сербская аўтаномная вобласць Краіна з'яўляецца выглядам тэрытарыяльнай аўтаноміі ў складзе Рэспублікі Харватыі … у рамках Фэдэратыўнай Югаславіі»[87]. Пасля прыходу да ўлады Туджмана многія харваты былі звольненыя з органаў дзяржаўнай і мясцовай улады ў тых раёнах, якія кантраляваліся САО Краіна. Паступова ў рэгіёнах, дзе большасць насельніцтва складалі сербы, уладу ў рукі ўзяло кіраўніцтва САО Краіны[88].

У жніўні 1990 года ў сербскіх раёнах Харватыі з мэтай адмяніць змены харвацкай канстытуцыі быў праведзены рэферэндум аб суверэнітэце і аўтаноміі сербаў у Харватыі[89]. Харвацкае кіраўніцтва паспрабавала перашкодзіць галасаванню, пасылаючы паліцэйскіх у сербскія раёны. У адказ сербы з Кнінскай Краіны, выкарыстоўваючы паваленыя дрэвы і бульдозеры, блакавалі дарогі, якія вядуць да Кніна і Бенкаваца, а таксама да Адрыятычнага ўзбярэжжа. Харвацкія ўлады адказалі на гэта адпраўкай спецыяльных паліцэйскіх падраздзяленняў на верталётах да месцаў галасавання. Аднак югаслаўскія ўлады аддалі загад ваенна-паветраным сілам перахапіць харвацкія верталёты, пасля чаго апошнія былі вымушаныя вярнуцца ў Заграб[90].

Становішча ў Харватыі напалілася да мяжы пасля таго, як 18 жніўня 1990 у белградскай газеце «Вячэрнія навіны» (сербахарв.: Večernje novosti) з'явілася публікацыя, у якой гаварылася аб двух мільёнах сербскіх добраахвотнікаў, гатовых адправіцца ў Харватыю на абарону сербскага насельніцтва[91]. У той жа час у Сербіі былі забароненыя мітынгі ў падтрымку сербаў у Харватыі аж да арышту іх удзельнікаў[92].

Пасля славенскага рэферэндуму аб незалежнасці югаслаўскія ўлады заявілі аб адмене ваеннай дактрыны «ўсенароднай абароны», згодна з якой у кожнай рэспубліцы існавалі сваі падраздзяленні тэрытарыяльнай абароны (ТА), якія падпарадкоўваюцца рэспубліканскім уладам. З гэтага часу ўсе падраздзяленні ТА павінны былі падпарадкоўвацца камандаванню ў Бялградзе. Такім чынам, харвацкія ўлады маглі страціць кантроль над харвацкімі падраздзяленнямі ТА і апынуцца ў залежнасці ад югаслаўскіх уладаў у Бялградзе[93].

Сілы бакоў

Югаслаўскія і сербскія войскі

Узброеныя сілы сацыялістычнай Югаславіі былі ўтвораны на аснове НВАЮ, якая змагалася супраць войскаў краін Восі і югаслаўскіх калабарацыяністаў падчас Другой сусветнай вайны. Стратэгія Югаслаўскай Народнай Арміі (сербахарв.: Jugoslovenska narodna armija) грунтавалася на вядзенні партызанскай вайны ў выпадку ўварвання, паколькі ў адкрытай вайне з войскамі патэнцыйных праціўнікаў з АВД або НАТА югаслаўскія узброеныя сілы практычна не мелі шанцаў. Гэта прывяло да стварэння сістэмы тэрытарыяльнай абароны (сербахарв.: Opštenarodna odbrana) у краіне[94].

У тэорыі, ЮНА была магутнай сілай, якая мае 2000 танкаў (у асноўным, савецкія Т-54/55) і 300 баявых рэактыўных самалётаў (савецкія МіГ-21). Аднак да 1991 года большасць гэтага ўзбраення састарэла[95]. Акрамя савецкага ўзбраення, ЮНА эксплуатавала і ўзбраенне югаслаўскай вытворчасці: танкі М-84 і штурмавікі СОКО Г-4 Супер Галеб і СОКО Ј-22 Орао, абсталяваныя кіраванымі ракетамі AGM-65 Maverick[96]. Таксама меліся на ўзбраенні супрацьтанкавы комплекс 9К111-1 «Конкурс» і зенітны комплекс «Страла-3».

Схема аперацый ЮНА ў 1991 годзе супраць харвацкіх фарміраванняў

Перад пачаткам вайны колькасць ЮНА складала 169000 чалавек, у тым ліку 70000 прафесійных вайскоўцаў. Каля 57 % афіцэраў у ЮНА былі сербамі. Падчас баявых дзеянняў у Славеніі ў шэрагах ЮНА было зафіксавана вялікая колькасць дэзерціраў, войска пакінулі практычна ўсе славенцы і харваты. У адказ на гэта югаслаўскае камандаванне правяло некалькі мабілізацый ваеннаслужачых запасу з Сербіі, кожны раз затым распускаючы мабілізаваных. Калі ў першую мабілізацыю водгук рэзервістаў быў даволі высокім, то да апошняй прыкладна 100 000 чалавек ухілілася ад прызыву, і папаўненне не стала эфектыўнай баявой сілай. Пазней у ходзе канфлікту ў Харватыі сербскае камандаванне актыўна прыцягвала нерэгулярныя фарміравання сербскіх добраахвотнікаў : «Белыя арлы», «Сербская гвардыя», «Сербская Добраахвотніцкая гвардыя» і іншыя[97]. Таксама ў ходзе вайны ў сербскіх войсках змагаліся замежныя добраахвотнікі і найміты, у асноўным з Расіі[98]. Пасля спынення існавання ЮНА ў 1992 годзе падраздзялення сербскай тэрытарыяльнай абароны ў Харватыі былі рэарганізаваны ва Ўзброеныя сілы Рэспублікі Сербская Краіна[99][100].

З пачаткам вайны ў 1991 годзе сербскім кіраўніцтвам (Мілошавічам і Ёвічам) перад міністрам абароны Югаславіі Кадзіевічам была пастаўлена задача ліквідаваць усіх харватаў і славенцаў з ЮНА[101]. У пачатку канфлікту харваты складалі значны працэнт у югаслаўскім генералітэце, займаючы многія ключавыя пасады, што дазволіла некаторым даследчыкам гаварыць аб дамінаванні харватаў ў вышэйшым вайсковым камандаванні. Але да канца 1991 года большасць генералаў і старэйшых афіцэраў харвацкага паходжання дэзерціравалі ў фармаваныя харвацкія войскі[102][103][104].

Харвацкія войскі

Харвацкая армія папоўніла дэфіцыт узбраення, захапіўшы арсеналы ЮНА

Узброеныя сілы харватаў былі ў значна горшым стане, чым сербскія войскі. У пачатковы перыяд вайны з-за адсутнасці узброеных сіл частку цяжкіх баёў прыняла на сябе харвацкая паліцыя. Таксама ў харвацкіх войсках адчуваўся дэфіцыт сучаснага ўзбраення, некаторая колькасць стралковай зброі закуплялася за мяжой. Часта харвацкія падраздзялення выкарыстоўвалі састарэлую зброю — самалёты Ан-2 і танкі Т-34 часоў Другой сусветнай вайны[105]. Харвацкая армія была дастаткова матываваная, паколькі яе падраздзяленні ў асноўным былі ўкамплектаваны выхадцамі тых раёнаў, у якіх гэтыя падраздзяленні дзейнічалі[106].

11 красавіка 1991 у Харватыі была ўтворана Нацыянальная гвардыя Харватыі (харв.: Zbor narodne garde), на аснове якой пазней былі сфармаваныя харвацкія узброеныя сілы(харв.: Hrvatska vojska)[107]. У жніўні 1991 харвацкая армія налічвала менш за 20 брыгад, але пасля правядзення ўсеагульнай мабілізацыі ў кастрычніку таго ж года армія вырасла да 60 брыгад і 37 асобных батальёнаў[108]. У ходзе вайны на баку харвацкай арміі ваявалі 456 замежных наймітаў і добраахвотнікаў (139 брытанцаў, 69 французаў і 55 немцаў)[14]. Пасля захопу казармаў ЮНА на тэрыторыі Харватыі ў верасні — снежні 1991 года харвацкая армія папоўніла дэфіцыт ўзбраення і вярнула сабе зброю, якая была канфіскавана камандаваннем ЮНА у харвацкай ТО ў 1990 годзе. Было захоплена шмат цяжкага ўзбраення, а таксама ўвесь арсенал 32-га корпуса ЮНА[109][110][111]. Да зімы 1994 харвацкая армія, Харвацкі савет абароны (ХСА), а таксама саюзная харватам армія Босніі і Герцагавіны налічвалі каля 250 000 чалавек і 750 танкаў супраць 130 000 сэрбскіх вайскоўцаў[112][113].

У ходзе вайны Харватыя у абыход эмбарга ААН на пастаўкі зброі ў краіны былой Югаславіі актыўна імпартавала зброю — ад аўтаматаў Калашнікава да танкаў і самалётаў. Інфармацыя адносна каналаў пастаўкі зброі неадназначная: некаторыя крыніцы паказваюць, што значная частка ўзбраенняў была набыта ў Германіі, якая распрадаваць арсеналы былой ГДР[114], іншыя называюць краіны былога Варшаўскага блока, у першую чаргу Венгрыю і Румынію[115], у якасці асноўных пастаўшчыкоў. Згадваюцца таксама пастаўкі з Аўстрыі[116], Аргенціны[117], ПАР[115] і шэрагу іншых краін[118]. Значную фінансавую і арганізацыйную дапамогу Харватыі ў закупцы ўзбраенняў аказвала шматлікая харвацкая дыяспара, прадстаўнікі якой занялі ў краіне шматлікія важныя пасады[119][115]. Пасля ў харвацкай прэсе з'явіліся паведамленні аб тым, што са сродкаў, сабраных мясцовымі жыхарамі і прадстаўнікамі дыяспары на куплю зброі, значныя сумы былі разрабаваны[119].

Ход вайны

1991: Пачатак баявых дзеянняў

Першыя ўзброеныя сутыкненні

Помнік першай харвацкай ахвяры вайны — Ёсіпу Ёвічу, які загінуў у сутыкненнях на Плітвіцкіх азёрах

Напружанасць у міжнацыянальных адносінах расла і падсілкоўвалася прапагандай з абодвух бакоў. 20 лютага 1991 г. ўрад Харватыі прадставіў парламенту Канстытуцыйны закон, які вызначаў прыярытэт рэспубліканскіх законаў над саюзнымі і прыняў Рэзалюцыю аб «разсябраванні» Харватыі і СФРЮ. У адказ на гэта 28 лютага Сербскае нацыянальнае веча і Выканаўчае веча САО Краіны прынялі Рэзалюцыю аб «разсябраванні» з Рэспублікай Харватыя на аснове вынікаў рэферэндуму[120]. У сакавіку адбыліся першыя ўзброеныя сутыкненні. У ходзе сутыкненняў паміж харвацкай паліцыяй і мясцовымі сербскімі міліцыянтамі ў Пакрацы загінула 20 чалавек[1] і адбылося першае боесутыкненне паміж харвацкай паліцыяй і сіламі ЮНА. У перыяд са жніўня 1990 года па красавік 1991 было зафіксавана 89 сутыкненняў паміж харвацкай паліцыяй і сербскімі сіламі[121].

У красавіку 1991 сербамі была абвешчаная аўтаномія на тэрыторыях, дзе яны складалі большасць. Гэты крок сербскіх уладаў афіцыйны Заграб расцаніў як мяцеж[85][122][123]. Міністэрства ўнутраных спраў Харватыі пачало стварэнне вялікай колькасці спецыяльных паліцэйскіх сіл. Гэта прывяло да таго, што 9 красавіка 1991 года Туджман падпісаў указ аб стварэнні Нацыянальнай гвардыі Харватыі, якая стала базай для стварэння харвацкіх узброеных сі[107].

Неабходна адзначыць, што ў гэты перыяд адбываліся не толькі сутыкненні, але і спробы вырашыць супярэчнасці мірным шляхам. У прыватнасці, перамовы аб нармалізацыі становішча ва Ўсходняй Славоніі пачаліся 9 красавіка. Сербскую дэлегацыю ўзначальваў кіраўнік мясцовага аддзялення Сербскай дэмакратычнай партыі Горан Хаджыч, харвацкую — начальнік паліцыі Осіека Ёсіп Рейхл-Кір. На сустрэчы ўдалося дамовіцца аб ліквідацыі выстаўленых сербамі барыкад да 14 красавіка, а паліцыя гарантавала сербам бяспеку. Нягледзячы на падзеі 1-2 мая ў Баравым Сяле перамоўны працэс працягваўся. 1 ліпеня Рейхл-Кір, намеснік старшыні выканаўчага савета Скупшчыны Осіек Горан Зобунджыя, дэпутат Скупшчыны Мілан Княжэвіч і начальнік горада Цені Мірка Турбіч адправіліся ў Ценю для працягу перамоў. На дарозе яны былі спыненыя групай паліцэйскіх на чале з харвацкім эмігрантам з Аўстраліі Антунам Гудэляй[124], кіраўніком ХДС у Цене. Паліцыянты расстралялі дэлегацыю, выжыў толькі Турбіч, які атрымаў цяжкае раненне. Па адной версіі, зроблена гэта было па распараджэнні Браніміра Главаша, асуджанага за ваенныя злачынствы ў 2009 годзе[125][124]. Пасля гэтага адбылася эскалацыя напружанасці, перамовы паміж супрацьлеглымі бакамі былі сарваныя.

Абвяшчэнне незалежнасці

19 мая 1991 года ў Харватыі адбыўся рэферэндум аб незалежнасці, на які было вынесена пытанне аб статусе краіны[126][127]. Мясцовыя сербы рэферэндум байкатавалі. Па выніках галасавання амаль 94 % прагаласаваўшых выказаліся за выхад са складу Югаславіі і за незалежную харвацкую дзяржаву[128]. Пасля гэтага харвацкія ўлады 25 чэрвеня 1991 г. прынялі дэкларацыю незалежнасці[10]. Еўрапейская камісія заклікала Харватыю прыпыніць яе дзеянне на тры месяцы[129], харвацкія ўлады пагадзіліся, аднак гэта рашэнне не спрыяла зняццю напружанасці[130].

У чэрвені — ліпені 1991 сілы ЮНА былі задзейнічаны ў кароткай сілавой акцыі супраць Славеніі, якая скончылася правалам. Аперацыя супраць славенскіх сепаратыстаў насіла кароткачасовы характар ​​шмат у чым з-за этнічнай аднастайнасці Славеніі[131]. У ходзе вайны ў Славеніі многія славенскія і харвацкія вайскоўцы ЮНА адмаўляліся ваяваць і дэзерціравалі з радоў югаслаўскай арміі[132].

Эскалацыя канфлікту

Гл. таксама: Бітва за Вукавар, Аперацыя «Бераг-91», Аблога Дуброўніка, Бітва за казармы, Разня ў Белавары, Разня ў Госпічы

Карта баявых дзеянняў у Ўсходняй Славоніі
«Вайны б не было, калі б мы адмовіліся ад мэты стварэння самастойнай і незалежнай Харватыі»
Франья Туджман у выступы 24 мая 1992года на плошчы бана Елачіча ў Заграбы[133][134].

Пасля няўдалай спробы захаваць Славенію ў складзе Югаславіі югаслаўскае кіраўніцтва прыцягнула ЮНА да баявых дзеянняў супраць апалчэння і паліцыі самаабвешчанай харвацкай дзяржавы. У ліпені 1991 сілы сербскай тэрытарыяльнай абароны пачалі наступ на далмацінскім ўзбярэжжы ў рамках аперацыі «Бераг-91»(сербахарв.: Operacija Obala-91)[135]. Да пачатку жніўня вялікая частка тэрыторыі рэгіёну Банія апынулася пад кантролем сербскіх сіл[136]. Пасля гэтага многія харваты, а таксама македонцы, албанцы і баснійцы сталі ўхіляцца ад прызыву ў федэральныя войскі і дэзертыраваць з ЮНА. Гэта прывяло да таго, што склад ЮНА паступова станавіўся сербска-чарнагорскім[137].

Праз месяц пасля абвяшчэння Харватыяй незалежнасці каля 30 % тэрыторыі краіны знаходзіліся пад кантролем ЮНА і ўзброеных фарміраванняў краінскіх сербаў. Вялізная перавага сербскіх войскаў у танках, артылерыі і іншых відах ўзбраення дазваляла ім праводзіць працяглыя абстрэлы пазіцый непрыяцеля, часам не лічачыся з шкодай, якая прычынена грамадзянскаму насельніцтву. У ходзе баявых дзеянняў Дуброўнік, Госпіч, Шыбенік, Задар, Карловац, Сісак, Славонскі-Брод, Осіек, Вінкаўцы і Вукавар падвяргаліся магутным абстрэлам з боку югаслаўскіх войскаў[138][139][140][141]. Нягледзячы на тое, што ААН ўвяла эмбарга на пастаўкі зброі бакам, які ваявалі, у ЮНА было дастаткова ўзбраення і баепрыпасаў для вядзення буйнамаштабных баявых дзеянняў. Эмбарга моцна ўдарыла па баяздольнасці харвацкай арміі, і харвацкаму кіраўніцтву прыйшлося таемна закупляць ўзбраенне і кантрабандай дастаўляць яго ў Харватыю[142]. Харвацкае кіраўніцтва таксама дазволіла ўезд у краіну радыкальным прадстаўнікам харвацкай эміграцыі, у тым ліку і тым, хто прытрымліваўся ідэалогіі усташэй часоў Другой сусветнай вайны[143].

Воданапорная вежа ў Вукавары — сімвал пачатку войны
Сербскі патруль у Ўсходняй Славоніі

У жніўні 1991 года ў адказ на блакаду югаслаўскага гарнізона ў Вукавары падраздзяленні ЮНА перакінулі дадатковыя сілы ва Ўсходнюю Славонію і пачалі штурм горада[144]. Адначасова з аблогай Вукавара баі ішлі на тэрыторыі ўсёй Усходняй Славоніі, у Осіеку і Вінкаўцах[145][146][147]. У верасні падраздзялення ЮНА практычна цалкам акружылі Вукавар. Харвацкі гарнізон (204-я брыгада і фарміраванні мясцовых харватаў-апалчэнцаў) абараняў горад, адбіваючыся ў цяжкіх вулічных баях ад элітных бранятанкавых і механізаваных брыгад ЮНА, а таксама нерэгулярных фарміраванняў сербскіх добраахвотнікаў[148][149] і атрадаў тэрытарыяльнай абароны мясцовых сербаў. У ходзе баёў за Вукавар значная колькасць жыхароў збегла з горада, а пасля ўзяцця горада югаслаўскімі сіламі 22 000 жыхароў былі выгнаныя з горада[150]. Усяго за час баёў за Вукавар загінула каля 3000 чалавек[26][151][152][153] (як грамадзянскіх асоб, так і вайскоўцаў з абодвух бакоў).

Пашкоджаны будынак в Дуброўніку

У першай палове верасня харвацкія ўзброеныя фарміравання па загадзе Туджмана масава атакавалі казармы, склады і іншыя аб'екты ЮНА, якія знаходзяцца на тэрыторыях з большасцю харвацкага насельніцтва. Некаторым югаслаўскім гарнізонам ўдалося выстаяць, большая частка была захоплена або эвакуяваная на тэрыторыю іншых рэспублік, якія заставаліся ў складзе Югаславіі. У харвацкай гістарыяграфіі гэтыя падзеі атрымалі назву «бітва за казармы». Пры гэтым былі зафіксаваныя ваенныя злачынствы супраць здаўшыхся ў палон салдат і афіцэраў ЮНА[154][155]. У ходзе сутыкненняў за ваенныя аб'екты ЮНА былі зафіксаваныя ахвяры як сярод мірнага насельніцтва, так і сярод байцоў харвацкіх падраздзяленняў і югаслаўскіх вайскоўцаў. Напрыклад, падчас захопу казармаў ЮНА ў Вараждыне былі забітыя 3 мірныя жыхары, 2 салдата ЮНА і 1 харвацкі салдат[156].

Фатаграфіі ахвяр разні ў Ловасе

3 кастрычніка югаслаўскі флот пачаў блакаду асноўных партоў Харватыі, на тэрыторыі Харватыі разгарнуліся баі за казармы і склады ЮНА, а таксама завяршылася аперацыя «Бераг-91». У ходзе аперацыі сербскім войскам не ўдалося цалкам адрэзаць Харватыю ад далмацінскага ўзбярэжжа[157].

5 кастрычніка Туджман выступіў з прамовай, у якой заклікаў харватаў мабілізавацца для абароны ад «вялікасербскага імперыялізму»[108]. 7 кастрычніка ваенна-паветраныя сілы Югаславіі правялі бамбаванне будынка ўрада ў Заграбе[158]. На наступны дзень парламент Харватыі адмяніў дзеянне мараторыя на дэкларацыю аб незалежнасці і разарваў усе сувязі з Югаславіяй. Бамбаванне Заграба і аблога Дуброўніка, якая пачалася ў кастрычніку, прывялі да таго, што Еўрапейская камісія ўвяла супраць Югаславіі санкцыі[159]. Замежныя СМІ відавочна перабольшвалі[160] маштаб разбурэнняў ад югаслаўскіх абстрэлаў у старой частцы Дуброўніка, унесенай у спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, і колькасць ахвяр сярод мірнага насельніцтва. Тым не менш, ад артылерыйскіх абстрэлаў пацярпелі 56 % будынкаў у гістарычнай частцы горада[161].

Разгар вайны

Гл. таксама Вукаварская разня, Масавыя забойства ў Сісаку, Разня ў Ловасы, Аперацыя «Адкос 10», Бой у Карчуланскім канале, Аперацыя «Аркан-91», Разня у Паулін Двор

«Харваты сталі бежанцамі ва ўласнай краіне».
Мірка Ковач, югаслаўскі пісьменнік[162].

Падраздзяленні 5-га корпуса ЮНА фарсіравалі Саву і пачалі развіваць наступ на Пакрац і далей на поўнач у Заходнюю Славонію. У адказ на гэта харвацкія войскі правялі першае буйное контрнаступленне. У ходзе аперацыі «Адкос 10» (харв.: Operacija «Otkos 10», 31 кастрычніка — 4 лістапада) харвацкай арміі ўдалося адбіць тэрыторыю плошчай 270 км² паміж горнымі хрыбтамі Білагара і Папук[163]. У лістападзе сітуацыя для абаронцаў Вукавара стала адчайнай[164]. 18 лістапада 1991 года, пасля трохмесячнай аблогі, горад быў узяты югаслаўскімі войскамі, пасля чаго здарылася т. зв. вукаварская разня — інцыдэнт масавага пакарання смерцю харвацкіх ваеннапалонных[165]. Выжылыя абаронцы горада былі дастаўлены ў лагеры для ваеннапалонных[166]. У ходзе баёў за Вукавар былі разбураны каля 15 000 будынкаў[167][168]. За час 87-дзённай бітвы штодня на горад абвальваліся 8000-9000 снарадаў[169]. Працяглая аблога горада прыцягнула ўвагу міжнародных СМІ.

У гэты ж час адбыліся шматлікія ваенныя злачынствы: масавыя забойствы ў Эрдуцы, Ловасе і Шкабрнье[170][171][172], Паўліна-Двары. Харвацкім МЎС для сербаў быў створаны адмысловы лагер смерці ў Пакрачка-Паляне. Працягвалася барацьба і на далмацінскам ўзбярэжжы, дзе 16 лістапада харвацкая берагавая артылерыя пашкодзіла патрульны катэр югаслаўскага флоту «Mukos» PČ 176, які быў захоплены харватамі і перайменаваны ў PB 62 «Šolta»[173]. Пасля гэтага бою югаслаўскі флот працягваў дзейнічаць толькі ў паўднёвай частцы Адрыятыкі[174][175].

Харвацкія бежанцы, снежань 1991 года

У снежні харвацкая армія правяла яшчэ адну наступальную аперацыю — «Аркан-91» (харв.: Operacija Orkan '91), якая суправаджалася масавымі чысткамі і забойствамі сербскага насельніцтва ў Славоніі. Этнічныя чысткі сербаў харвацкай арміяй былі праведзены ў 10 гарадах і 183 сёлах Заходняй Славоніі, адкуль беглі ад 50 000 да 70 000 сербаў[176]. У ходзе гэтай аперацыі харватам ўдалося адбіць 1440 км²[163]. Заканчэнне аперацыі азнаменавала завяршэнне першага этапу вайны, паколькі ў студзені 1992 года пры пасярэдніцтве замежных дыпламатаў было падпісана пагадненне аб спыненні агню. У ходзе шасцімесячных баявых дзеянняў 10 000 чалавек загінулі, тысячы чалавек сталі бежанцамі, а многія гарады і вёскі былі разбураны[177].

19 снежня Харватыя была прызнана як незалежная дзяржава першай краінай — Ісландыяй, пазней Харватыю прызнала Германія[42]. У гэты ж час сербскія аўтаномныя вобласці ў Славоніі і Краіне абвясцілі аб утварэнні Рэспублікі Сербскай Краіны са сталіцай у Кніне[178]. Кіраўніцтва РСК заявіла пра намер увайсці ў склад «абноўленай» Югаславіі.

1992: Спыненне агню

Глядзі таксама: Баснійская вайна, Аперацыя на Мільевачскім плато

У студзені 1992 года паміж ваюючымі бакамі была складзеная чарговая дамоўленасць аб спыненні агню (15-я па ліку[179]), якая завяршыла асноўныя баявыя дзеянні.

15 студзеня 1992 года Харватыя была афіцыйна прызнана Еўрапейскай супольнасцю[42]. У пачатку 1992 года ЮНА пачала вывад войскаў з тэрыторыі Харватыі, аднак занятыя ёю тэрыторыі засталіся пад кантролем сербскіх сіл, паколькі многія падраздзяленні ЮНА ў гэтых раёнах былі ўкамплектаваны мясцовымі сербамі і затым перафарміраваныя ў падраздзяленні ўзброеных сіл Сербскай Краіны (сербск.: Српска Војска Крајине). Пад кантролем сербскіх сіл знаходзіліся 13 913 км² ў Краіне і Славоніі[180].

21 лютага 1992 гю рэзалюцыяй 743 Савета Бяспекі ААН былі створаны міратворчыя сілы UNPROFOR. У сакавіку ў Харватыю з мэтай кантролю за выкананнем перамір'я і недапушчэння аднаўлення актыўнай фазы баявых дзеянняў былі ўведзеныя міратворчыя сілы ААН[44]. 22 мая Харватыя стала членам ААН[43]. Аднак, уцёкі несербскага насельніцтва з тэрыторый, якія кантралююцца РСК, працягнуліся і пасля ўвядзення міратворцаў, роўна як і чысткі сербскага насельніцтва на падкантрольных харватам тэрыторыях. У большасці выпадкаў сілы UNPROFOR не перашкаджалі высылцы харвацкага і сербскага насельніцтва, а ў некаторых выпадках спрыялі гэтаму[181], так як менавіта на міратворцаў ўскладалася адказнасць за перавоз грамадзянскіх асоб за лінію супрацьстаяння.

Харвацкія салдаты транспартуюць захопленую падчас баёў на Мільевачскім плато сербскую гармату

У пачатковы перыяд вайны ЮНА і сербскія фарміраванні захапілі вялікую колькасць харвацкіх грамадзян і інтэрніравалі іх у лагеры ў Сербіі, Чарнагорыі і Рэспубліцы Сербскай. Харвацкія войскі таксама захапілі шмат сербскіх палонных, асабліва падчас аблог казармаў ЮНА і масавых арыштаў сербаў, якіх падазравалі ў нелаяльнасці харвацкай улады. Для ўтрымання захопленых асоб боку стваралі спецыяльныя лагеры. Напрыклад, лагер у Срэмска-Мітравіцы для харвацкіх палонных і лагер «Лора» на тэрыторыі захопленай югаслаўскай ваенна-марской базы ў Спліце для сербскіх ваеннапалонных. У ходзе перамір'я бакі дамовіліся аб абмене палоннымі, і да канца 1992 гады большасць ваеннапалонных была абмяняна[182].

Згарэўшы танк Т-55, каля Дрніша

Баявыя дзеянні працягваліся і на працягу 1992 года, аднак у меншых маштабах і з перапынкамі. Харвацкія войскі правялі шэраг дробных аперацый з мэтай аблегчыць становішча абложанага Дуброўніка, а таксама Госпіча, Шыбеніка і Задара. 22 мая харваты правялі аперацыю «Ягуар» (харв.: Operacija Jaguar) каля вёскі Бібінье, блізу Задара. 21-22 чэрвеня харвацкія войскі атакавалі пазіцыі сербаў на Мільевацкім плато каля Дрніша[183]. З 1 па 13 ліпеня ў рамках аперацыі «Тыгр» (харв.: Operacija Tigar) харвацкая армія контратакаваў сербскія войскі, якія аблажылі Дуброўнік[184]. З 20 па 25 верасня баі ішлі за Конавле і на гары Влашціца, з якой вяліся абстрэлы Дуброўніка. Вынікам гэтых баёў сталі вывад падраздзяленняў югаслаўскіх войскаў з гэтых раёнаў і ўсталяванне над імі харвацкага кантролю[185].

Увесну 1992 пачалася вайна ў Босніі і Герцагавіне, і рэгулярная харвацкая армія і добраахвотніцкія падраздзяленні актыўна перакідваліся ў Боснію. Харвацкія сілы размяшчаліся на тэрыторыях са значным працэнтам харвацкага насельніцтва і прымалі шырокі ўдзел у баявых дзеяннях супраць баснійскіх сербаў і югаслаўскай арміі, найбольш вядомым прыкладам стаў удзел у баях у Пасавіне і ў Герцагавіне. Харвацкі Генштаб актыўна дапамагаў ствараць баснійскім харватам свае ўзброеныя структуры. На думку расійскага даследчыка Іонава, Генштаб арміі баснійскіх харватаў папросту стаў «філіялам» Генштаба Харватыі[186].

У баку не засталіся і краінскія сербы. Для ўдзелу ў аперацыі «Калідор» імі была сфарміравана і адпраўлена на фронт спецыяльная брыгада міліцыі Краіны. Добраахвотнікі з Сербскай Краіны часта ўдзельнічалі ў баях на баку арміі баснійскіх сербаў[186].

1993: Харвацкія наступы

«Стары» Масленіцкі мост, які адноўлены у 2005

Баявыя дзеянні былі адноўленыя ў пачатку 1993 года. Харвацкае камандаванне прыняло рашэнне правесці наступальную аперацыю каля вёскі Масленіца блізу Задара з мэтай паляпшэння стратэгічнай сітуацыі ў дадзеным рэгіёне. У пачатку верасня 1991 года, падчас першых бітваў у Харватыі, 9-ы корпус ЮНА пад камандаваннем Ратка Младзіча пры падтрымцы атрадаў мясцовых сербаў правёў наступальную аперацыю ў раёне харвацкага горада Новіград. Стратэгічная важнасць дадзенага раёна заключаецца ў тым, што ў берагавую лінію тут глыбока ўдаецца заліў, злучаны з Адрыятыкай толькі вузкім Ноўскім пралівам. Праз Ноўскі праліў перакінуты Масленіцкі мост, па якім праходзіць прыбярэжная Адрыятычная шаша[187]. Знішчыўшы гэты мост, сербы ліквідавалі скразное паведамленне па харвацкай Далмацыі і адрэзалі Паўночную Далмацыю ад Паўднёвай. Адзіны пакінуты у харватаў шлях для сувязі праходзіў па Пажскаму мосце, востраве Паг і парому ў Паўночную Далмацыю. Гэтыя поспехі сербаў дазволілі ім таксама весці артылерыйскія абстрэлы Задара.

22 студзеня харвацкія войскі пачалі наступ пры падтрымцы авіяцыі. У першыя ж дні баёў харвацкая армія ўзяла пад кантроль Ноўскі праліў і заняла Новіград. Сербскія войскі адступалі ўглыб кантынента, аказваючы супраціўленне. Пасля таго як мэты аперацыі былі дасягнуты, 1 лютага харвацкае камандаванне прыняло рашэнне аб завяршэнні аперацыі «Масленіца»(харв.: Operacija «Maslenica»). У ходзе гэтых баёў бакі панеслі адчувальныя страты: харваты страцілі 127 чалавек забітымі, а сербы, па розных ацэнках, ад 348[188] да 490 чалавек[189], у тым ліку жанчын і дзяцей[188].

Пасля гэтага харвацкае камандаванне спланаванае яшчэ адну наступальную аперацыю (аперацыя «Медакская кішэнь», харв.: Operacija «Medački džep»). Мэтай аперацыі было ліквідаваць «Медакскую кішэнь» — тэрыторыю Рэспублікі Сербская Краіна, якая ўкліньвалася ў тэрыторыю Харватыі на поўдзень ад Госпіча[190]. З 9 па 17 верасня ў «Медакскай кішэні» ішлі жорсткія баі, пасля якіх пазіцыі сербскай артылерыі, якія абстрэльвалі Госпіч, былі ліквідаваныя. У выніку аперацыі харвацкай арміяй былі ўзятыя пад кантроль і цалкам знішчаны сербскія вёскі Дзівасяло, Чітлук і Пачыцель[191]. Былі забітыя 88 сербаў, у тым ліку 36 грамадзянскіх асоб[192]. Па дадзеных Дзярждэпартамента ЗША, было забіта 67 чалавек, у тым ліку грамадзянскіх асоб[193]. У 20012003 гадах Міжнародным трыбуналам па былой Югаславіі былі вылучаныя абвінавачванні супраць кіраўнікоў аперацыі — генералаў Янка Бабетка[194], Рахіма Адемі[195] і Мірка Нораца[196]. Сутнасць абвінавачванняў зводзілася да таго, што яны не спынілі бясчынствы салдат і афіцэраў харвацкай арміі, якія падпарадкоўваліся ім, ў дачыненні да мірнага сербскага насельніцтва (т. зв. «камандная адказнасць»)[197].

Насельніцтва Рэспублікі Сербская Краіна (1991—1993)
Нацыянальнасць Всего
(1991)[198]
Працэнт
(1991)
Усяго
(1993)[199]
Працэнт
(1993)
Сербы 245 800 52,3 % 398 900 92 %
Харваты 168 026 35,8 % 30 300 7 %
Іншыя 55 895 11,9 % 4 395 1 %
Усяго 469 721 100 % 433 595 100 %

Пад ціскам сусветнай супольнасці аперацыя харвацкіх войскаў была спыненая, і харвацкія падраздзялення вярнуліся на пазіцыі, якія яны займалі да 9 верасня. Тэрыторыю «Медакскай кішэні» занялі міратворчыя сілы ААН, якія складаліся з падраздзяленняў канадскага палка лёгкай пяхоты «Прынцэса Патрыцыя» і двух французскіх рот мотапяхоты. Пасля заканчэння баёў канадскія ўлады заявілі пра тое, што ў ходзе аперацыі харвацкія войскі спрабавалі перашкаджаць ўваходжанню міратворцаў і перыядычна уступалі ў баявыя сутыкненні з канадскім міратворчым кантынгентам, з прычыны чаго былі параненыя 4 канадскіх міратворцы і забітыя 27 харвацкіх салдат[200][201].

У чэрвені 1993 актыўна пачаўся працэс аб'яднання Сербскай Краіны і Рэспублікі Сербскай ў адзіную дзяржаву[202]. Міністр унутраных спраў РСК Мілан Марціч заявіў, што «аб'яднанне Сербскай Краіны і Рэспублікі Сербскай — гэта першы крок да стварэння агульнай дзяржавы усіх сербаў»[203]. У кастрычніку 1993 года гэтым намерам было супрацьпастаўленае прыняцце Саветам Бяспекі ААН рэзалюцыі 871, якая гарантавала тэрытарыяльную цэласнасць Харватыі[204].

У 1992 і 1993 гадах каля 225 000 харвацкіх бежанцаў з Босніі і Сербіі беглі на тэрыторыю Харватыі. Акрамя гэтага, Харватыя прыняла каля 280 000 баснійскіх бежанцаў[205]. У гэты ж час Харватыя актыўна ўмацоўвала сваю рэгулярную армію і ўдзельнічала ў грамадзянскай вайне ў суседняй Босніі. Харвацкая армія ўдзельнічала ў Баснійскай вайне на баку Харвацкай рэспублікі Герцаг-Босна, а харвацкія добраахвотнікі змагаліся ў шэрагах узброеных фарміраванняў баснійскіх харватаў[206].

1994: Часовае зацішша

Падбіты танк Т-34-85 у Карлавацы

У перыяд адноснага зацішша ў Харватыі ў Босніі адбываўся разлютаваны харвацка-баснійскі канфлікт. З 1992 года Харвацкі савет абароны вёў баявыя дзеянні супраць узброеных сілаў баснійскіх мусульман. Да 1994 года на баку Герцаг-Босны ў канфлікце прымалі ўдзел 3000-5000 салдат харвацкай арміі[207]. У лютым 1994 года пад ціскам ЗША бакі пачалі перамовы. 26 лютага ў Вашынгтоне пры пасярэдніцтве[208] дзяржсакратара ЗША Уорэна Крыстафера пачаліся перамовы паміж прадстаўнікамі Харватыі, Герцаг-Босны і Босніі і Герцагавіны. 4 сакавіка Франья Туджман адобрыў заключэнне пагаднення, якое прадугледжвае стварэнне Федэрацыі Босніі і Герцагавіны і саюз баснійскіх харватаў і баснійцаў[209][210]. Пагадненне таксама прадугледжвала стварэнне свабоднай канфедэрацыі паміж Харватыяй і Федэрацыяй Босніі і Герцагавіны, што дазволіла Харватыі афіцыйна ўвесці войскі ў Боснію і Герцагавіну і ўдзельнічаць у вайне[12][211]. Такім чынам, колькасць варагуючых бакоў у Баснійскай вайне скарацілася з трох да двух[212].

У канцы 1994 харвацкая армія некалькі разоў прымала ўдзел у буйных аперацыях у Босніі. З 1 па 3 лістапада харвацкія войскі ўдзельнічалі ў аперацыі «Цынцар» (харв.: Operacija «Cincar»)) у раёне Купреса[5]. 29 лістапада падраздзяленні Сплітскага корпуса харвацкай арміі пад камандаваннем генерала Гатавіны разам з падраздзяленнямі ХСА пад камандаваннем генерала Блашкіча пачалі наступ на пазіцыі арміі баснійскіх сербаў у раёне гары Дынара і Ліўно ў рамках аперацыі «Зіма '94» (харв.: Operacija «Zima '94»)[6]. Мэтамі аперацыі былі адцягненне сербскіх сіл ад Біхача і захоп плацдарма для ізаляцыі сталіцы РСК Кніна з поўначы[112]. Да 24 снежня харвацкія войскі захапілі каля 200 км² тэрыторыі і выканалі пастаўленыя задачы[213]. 21 лістапада авіяцыя НАТА атакавала аэрадром Удбіны, кантраляваны краінскімі сербамі. 23 лістапада авіяцыя Паўночнаатлантычнага альянсу працягнула наносіць ўдары і абстраляла ракетамі AGM-88 HARM аб'ект СПА арміі Сербскай Краіны ў Двара[214].

Разбураны харвацкі дом
Разбураны сербскі дом

У канцы 1994 года пры пасярэдніцтве ААН пачаліся перамовы паміж кіраўніцтвам РСК і ўрадам Харватыі. У снежні Кнін і Заграб заключылі эканамічнае пагадненне аб адкрыцці сербамі для свабоднага перамяшчэння ўчастка шашы «Братэрства і адзінства» (цяпер шашы A3) у Заходняй Славоніі, нафтаправода і энергасістэмы. Аднак па галоўнаму пытанні — статусу РСК — бакі дамовіцца не змаглі. Неўзабаве з-за няўдалых спробаў перамоваў траса зноў была зачынена, а паміж бакамі расло напружанне[215]. Прэзідэнт Харватыі Туджман абвясціў аб тым, што Харватыя не падоўжыць мандат міратворчых сіл ААН, у адказ на гэта парламент РСК прыпыніў усе кантакты з харвацкім бокам. Такім чынам, перамоўны працэс паміж Харватыяй і Сербскай Краінай зайшоў у тупік.

Харвацкае кіраўніцтва, карыстаючыся перамір'ем, актыўна ўмацоўвала і рэарганізоўвала войскі. З 1994 года падрыхтоўку харвацкіх афіцэраў вялі спецыялісты з кампаніі MPRI[216][217]. У сухапутных войсках створаны восем элітных гвардзейскіх брыгад, арыентаваных на «натаўскія» стандарты падрыхтоўкі. Па некаторым дадзеным, іх падрыхтоўку таксама вялі інструктары MPRI[218]. Гэтыя найбольш баяздольныя падраздзяленні арміі Харватыі ўкамплектоўваліся прафесійнымі вайскоўцамі. У ходзе аперацыі «Зіма '94» (першай з восені 1993 года для рэгулярнай харвацкай арміі) гвардзейскія часці паказалі баявыя якасці, якія відавочна пераўзыходзілі ўзровень падраздзяленняў ВРС і СВК[213].

1995: Канец вайны

Сітуацыя ў Харватыі стала зноў напружанай у пачатку 1995 года. Харвацкае кіраўніцтва аказвала ціск на кіраўніцтва Сербскай Краіны з мэтай аднаўлення канфлікту. 12 студзеня 1995 года Франья Туджман паведаміў генеральнаму сакратару ААН Бутрасу Бутрас-Галі пра тое, што да 31 сакавіка ўсе міратворчыя сілы ААН павінны быць выведзеныя з Харватыі[219]. Туджман заявіў:

" Міратворчыя сілы ААН павінны датрымлівацца тэрытарыяльнай цэласнасці Харватыі, аднак можна зрабіць выснову, што іх дзейнасць накіравана на дасягненне інтэграцыі акупаваных тэрыторый Харватыі ў адміністрацыйную, ваенную, адукацыйную і транспартную сістэму Саюзнай Рэспублікі Югаславія. У сувязі з гэтым іх дзейнасць з'яўляецца незаконнай, несапраўднай і павінна быць неадкладна спынена[220]. "

У канцы студзеня 1995 г. сусветная супольнасць і ААН распрацавалі план мірнага ўрэгулявання «Z-4» («Zagreb-4»), які прадугледжваў інтэграцыю Сербскай Краіны ў Харватыю і прадастаўленне сербам культурнай аўтаноміі[221]. Аднак кіраўніцтва краінских сербаў адмовілася ад абмеркавання гэтага плана да таго часу, пакуль харвацкі бок перашкаджае прадаўжэнні мандата міратворчых сіл[222]. 12 сакавіка Заграб пагадзіўся падоўжыць мандат міратворчых сіл ААН у Харватыі, аднак пры ўмове перайменавання міратворчых сіл у «Аперацыю ААН па аднаўленні даверу ў Харватыі» (англ.: «United Nations Confidence Restoration Operation in Croatia (UNCRO)»)[223].

Загад аб эвакуацыі сербскага насельніцтва

Канфлікт зноў успыхнуў ў мае 1995 года, пасля таго як Кнін страціў падтрымку Белграда, шмат у чым з-за ціску міжнароднай супольнасці. 1 мая харвацкая армія ўварвалася на тэрыторыю, якую кантралявалі сербы. У ходзе аперацыі «Маланка» (харв.: Operacija «Bljesak») уся тэрыторыя Заходняй Славоніі перайшла пад кантроль Харватыі[45]. Большасць сербскага насельніцтва было вымушана бегчы з гэтых тэрыторый. Сербскі бок страціла 283 чалавекі забітымі і прапаўшымі без вестак, у тым ліку 57 жанчын і 9 дзяцей, а таксама 1500 салдат і афіцэраў палоннымі[224], харвацкая армія і паліцыя страцілі 60 чалавек забітымі[225]. У адказ на гэтую аперацыю краінскія сербы абстралялі Заграб, у выніку чаго загінула 7 і было паранена больш за 175 мірных жыхароў[226][227]. Таксама ў гэты час югаслаўская армія пачала вылучэнне войскаў і танкаў да харвацкай мяжы з мэтай прадухілення захопу харватамі Усходняй Славоніі[228].

На працягу наступных месяцаў сусветная супольнасць паспрабавала прымірыць супрацьстаялыя бакі, стварыўшы «зоны бяспекі» як у суседняй Босніі. У гэты ж час кіраўніцтва Харватыі дало зразумець, што не дапусціць падзення «Біхачскага анклава»[112] і будзе ўсяляк падтрымліваць баснійскія войскі. Пасля гэтага адбылася сустрэча прэзідэнтаў Босніі і Герцагавіны і Харватыі, і 22 ліпеня ў Спліце была падпісана дэкларацыя аб сумесных дзеяннях і узаемадапамогі харвацкіх і баснійскіх войскаў[229]. 25 ліпеня харвацкая армія і Харвацкі савет абароны атакавалі сербскія войскі на поўнач ад гары Дынара, захапіўшы Басанска-Грахава. У ходзе аперацыі «Лета '95» (харв.: Operacija «Ljeto '95»), завершанай 30 ліпеня, харватам ўдалося канчаткова перапыніць сувязь паміж Кнінам і Баня-Лукой[230].

4 жніўня харвацкая армія пачала аперацыю «Бура» (харв.: Operacija «Oluja»), мэтай якой было аднаўленне кантролю практычна над усімі тэрыторыямі, кантраляванымі краінскімі сербамі. У гэтай найбуйнейшай наземнай аперацыі ў Еўропе пасля Другой сусветнай вайны харвацкая армія задзейнічала больш за 100 000 вайскоўцаў[231][232]. Наступ быў завершаны 9 жніўня і цалкам дасягнуў сваіх мэтаў[3]. Падчас захопу Сербскай Краіны харвацкімі войскамі многія сербскія мірныя жыхары беглі з займаных харватамі тэрыторый. Аднак харвацкі бок заявіў, што гэта было не следствам дзеянняў харвацкай арміі, а з-за загадаў штаба грамадзянскай абароны РСК, Вярхоўнага савета абароны РСК (апублікаваных Кавачавічам[233], Сякулічам[234] і Врцэлем[235]) аб эвакуацыі грамадзянскага насельніцтва[236][237][238]. Па дадзеных міжнароднай няўрадавай арганізацыі «Міжнародная амністыя», у ходзе наступлення харвацкай арміі да 200 000 сербаў сталі ўцекачамі і былі вымушаныя пакінуць свае дамы[27]. У ходзе судовых разглядаў у Міжнародным трыбунале па былой Югаславіі было даказана, што толькі 20 000 сербаў былі гвалтоўна дэпартаваныя[38]. Пасля ліквідацыі Сербскай Краіны харватам, уцекачам з гэтых месцаў у 1991 годзе, было дазволена вяртацца ў свае дамы. Толькі ў 1996 годзе каля 85 000 перамешчаных харватаў вярнуліся ў Краіну і Заходнюю Славонію[239]. У ходзе аперацыі «Бура» харвацкія войскі страцілі ад 174 да 196 чалавек забітымі і 1430 параненымі[240]. Сербскі бок страціў ад 500 да 742 ваеннаслужачых забітымі, 2500 былі параненыя і каля 5000 салдат і афіцэраў патрапілі ў палон[241][240]. Таксама ад 324[242] да 677[243] грамадзянскіх асоб загінулі ў ходзе баявых дзеянняў і ваенных злачынстваў. Па дадзеных сербскай няўрадавай арганізацыі «Верытас», у ходзе аперацыі «Бура» было забіта і прапала без вестак 1042 сербскіх грамадзянскіх асобы[241].

Пасля правядзення аперацыі «Бура» з'явілася пагроза пачатку баявых дзеянняў ва Усходняй Славоніі. Гэтая пагроза станавілася ўсё больш рэальнай пасля заявы Туджмана аб магчымасці працягу канфлікту[244] і перакідання харвацкіх войскаў у кастрычніку[245]. Туджман адзначыў, што харвацкая армія пакідае за сабой права пачаць аперацыю ў Усходняй Славоніі, калі да канца месяца не будзе падпісана мірнае пагадненне[246]. 12 лістапада ў Эрдуцы было падпісана мірнае пагадненне прадстаўніком Харватыі Хрвое Шарынічам і прадстаўнікамі РСК Міланам Міланавічам[4][247] і Югаславіі Міланам Мілуцінавічам, якія атрымалі падрабязныя інструкцыі ад Слабадана Мілошавіча[248][249]. Пагадненне прадугледжвала інтэграцыю ў Харватыю тэрыторый Усходняй Славонііб якія засталіся пад сербскім кантролемб на працягу двух гадоў. Пагадненне таксама запатрабавала роспуску UNCRO і стварэння новай місіі ААН, якая будзе сачыць за выкананнем пагаднення. Пасля гэтага рэзалюцыяй 1037 Савета Бяспекі ААН ад 15 студзеня 1996 года была створана новая місія «Пераходны орган Арганізацыі Аб'яднаных Нацый для Усходняй Славоніі, Бараньі і Заходняга Срэму» (англ.: United Nations Transitional Authority for Eastern Slavonia, Baranja and Western Sirmium (UNTAES))[250]. 15 студзеня 1998 названыя тэрыторыі былі ўключаныя ў склад Харватыі[8].

Тып і назва вайны

Помнік абаронцам Дуброўніка, 2009 год

У Харватыі вайну называюць «Айчыннай вайной» (харв.: «Domovinski rat»)[251]. На Захадзе гэты канфлікт часцей за ўсё называюць «вайной за незалежнасць Харватыі» англ.: Croatian War of Independence)[252][253][254][255]. Англамоўныя крыніцы і крыніцы ў розных краінах свету на працягу канфлікту выкарыстоўвалі розныя тэрміны для яго абазначэння. Тэрміналогія змянялася па ходзе змены гэтага ваенна-палітычнага канфлікту і ўключала ў сябе такія назвы, як «вайна ў Харватыі»[164], «сербска-харвацкая вайна[256], «канфлікт у Югаславіі»[130] і г. д.

Самым папулярным тэрмінам у Харватыі з'яўляецца «Айчынная вайна»[257]. Аднак сустракаюцца і іншыя варыянты, напрыклад, «Вялікасербская агрэсія» (харв.: «Velikosrpska agresija»)[49]. Гэты тэрмін часта выкарыстоўваўся ў харвацкіх СМІ падчас вайны і працягвае часта выкарыстоўвацца і зараз. Гэты канкрэтны тэрмін не з'яўляецца выключным для харвацкай мовы, ёсць прыклады яго выкарыстання і перакладу на англійскую мову[258][259]. У рускамоўных крыніцах гэты канфлікт звычайна аб'ядноўваюць з Баснійскай вайной і выкарыстоўваюць тэрмін югаслаўскі крызіс[53][54].

Існуюць два меркаванні аб характары гэтага канфлікту — ці была гэтая вайна грамадзянскай або яна з'яўлялася міжнароднай. У Сербіі пераважае меркаванне аб тым, што гэтая вайна насіла характар ​​грамадзянскай, паколькі паміж сабой змагаліся Сацыялістычная Рэспубліка Харватыя і СФРЮ, а затым Харватыя і сербы, якія пражываюць у ёй[260]. У Харватыі і ў большасці краін свету (у тым ліку і ў МТБЮ) пераважае пункт гледжання, што гэта быў міжнародны ваенна-палітычны канфлікт, паколькі тыя рэспублікі, што засталіся ў Югаславіі (Сербія і Чарнагорыя), вялі вайну супраць Харватыі пры падтрымцы краінскіх сербаў[261][262], хоць Саюзная Рэспубліка Югаславія і Харватыя ніколі не знаходзіліся ў стане вайны[263].

Роля Сербіі

Падчас вайны

Тэрыторыі, якія кантраляваліся сербскімі сіламі падчас грамадзянскай вайны ў Югаславіі. Лічыцца, што гэтыя тэрыторыі павінны былі ўвайсці ў Вялікую Сербію, якая аб'яднала б усіх сербаў па ўсёй былой Югаславіі[121][264][265][266]
«Межы заўсёды дыктуюцца моцнымі і ніколі не прадыктаваныя слабымі. Мы проста разглядаем гэта як законныя правы і інтарэсы сербскага народа жыць у адной дзяржаве».

Саюзная Рэспубліка Югаславія і Харватыя ніколі не знаходзіліся ў стане вайны, аднак Югаславія ўскосна была ўцягнутая ў баявыя дзеянні на тэрыторыі Харватыі[263]. Белград і міністэрства абароны Югаславіі актыўна аказвалі ваенную дапамогу краінскім сербам[101]. Сербія таксама падтрымлівала розныя ваенізаваныя падраздзяленні і паравоенные фарміраванні сербскіх добраахвотнікаў, якія ваявалі ў Харватыі[268][269]. На тэрыторыі Сербіі і Чарнагорыі існавалі лагеры для ўтрымання харвацкіх ваеннапалонных[182].

У ходзе судовых разглядаў МТБЮ па справе Мілошавіча былі выяўлены шматлікія рассакрэчаныя дакументы аб удзеле СРЮ у войнах у Харватыі і Босніі[270]. Былі прадстаўлены доказы аб забеспячэнні зброяй і іншай матэрыяльнай дапамогі баснійскім і харвацкім сербам з боку афіцыйнага Белграда, а таксама стварэння адміністрацыйных і кадравых структур для падтрымкі армій Краіны і Рэспублікі Сербскай[100]

У 1993 годзе Белград на 90% забяспечыў бюджэт Сербскай Краіны. Нацыянальны банк Краіны існаваў як філіял Народнага банка Югаславіі, а да сакавіка 1994 Югаславія, Сербская Краіна і Рэспубліка Сербская выкарыстоўвалі адзіную валюту. Фінансаванне баснійскіх і краінских сербаў вылілася ў гіперінфляцыю ў СРЮ[100]. У 1993 годзе Дзяржаўны дэпартамент ЗША паведаміў, што адразу пасля аперацый «Медакская кішэнь» і «Масленіца» улады Сербіі накіравалі значную колькасць «добраахвотнікаў» на тэрыторыю РСК[28]. Былы сакратар Жэлька Ражнатавіч падчас судовага працэсу ў Гаазе заявіў , што лідэр Сербскай добраахвотніцкай гвардыі атрымліваў грошы ад МУС Югаславіі[271].

Аказанне такой падтрымкі давала магчымасць кіраўніцтву СРЮ ўмешвацца ў перамовы паміж Харватыяй і РСК і даваць кансультацыі Кніну[99]. Югаслаўскі бок фактычна ўдзельнічала ў падпісанні Эрдуцкага мірнага пагаднення[248][249].

Югаслаўскія дзяржаўныя СМІ часта скажалі рэальную інфармацыю аб становішчы ў Харватыі[272][273]. Напрыклад, падчас сутыкненняў у Пакраце былі распаўсюджаныя ілжывыя звесткі аб ахвярах сярод сербскага насельніцтва, хоць да таго часу ахвяр у выніку гэтых сутыкненняў не было[274].

Пасля вайны

Мемарыяльны комплекс «Аўчары» на месцы Вукаварского масавага забойства

Пасля рэалізацыі Эрдуцкага пагаднення адносіны паміж Харватыяй і Сербіяй сталі паступова паляпшацца. У 1996 годзе краіны ўсталявалі дыпламатычныя адносіны[275]. 2 ліпеня 1999 года Харватыя падала пазоў у Міжнародны суд ААН супраць Саюзнай Рэспублікі Югаславія, спасылаючыся на артыкул IX Канвенцыі аб папярэджанні злачынства генацыду і пакаранні за яго, абвінаваціўшы СРЮ ў генацыдзе[276]. 4 студзеня 2010 года Сербія падала зваротны пазоў[277], у якім заявіла пра забітых, бежанцах, сербах, якіх выгналі, канцлагерах і ўсіх ваенных злачынствах пачынаючы з часоў пераследу сербаў, учыненых ў Незалежнай дзяржаве Харватыя падчас Другой сусветнай вайны[278].

Пасля 2010 працягнулася далейшае паляпшэнне адносін у рамках пагадненне па ўрэгуляванні пытанняў бежанцаў[279]. Былі здзейснены візіт прэзідэнта Харватыі Іва Ёсіпавіча ў Белград[280] і прэзідэнта Сербіі Барыса Тадзіча ў Заграб і Вукавар. У ходзе сустрэчы ў Вукавары Барыс Тадзіча выступіў з заявай аб «выбачэнняў і шкадаванняў», а прэзідэнт Ёсіпавіч адзначыў, што «злачынствы, учыненыя ў час вайны, не застануцца беспакаранымі». Заявы былі зробленыя падчас суместнай паездкі ў мемарыяльны цэнтр Аўчары на месцы Вукаварскага масавага забойства[281][282].

Гл. таксама

Заўвагі

Каментарыі
  1. Першае ўзброенае сутыкненне адбылося ў Пакрацы 1 сакавіка 1991[1], затым 31 сакавіка адбыўся інцыдэнт каля Плітвіцкіх азёр з першымі ахвярамі[2]. Апошнім буйным баявым сутыкненнем стала аперацыя «Бура» 5-8 жніўня 1995 г.[3]. Фармальна баявыя дзеянні завяршыліся з падпісаннем Эрдуцкага пагаднення 12 лістапада 1995 г[4].
  2. Некаторыя аперацыі вайны ў канцы 1994 года і пачатку 1995 года («Цынцар»[5] і «Зіма '94»[6][7]) былі праведзены на тэрыторыі Босніі і Герцагавіны.
  3. 12 лістапада 1995 г. было падпісана Эрдуцкае пагадненне, якое завяршыла вайну[4]. Пагадненне прадугледжвала двухгадовы пераходны перыяд для інтэграцыі Усходняй Славоніі, Бараньі і Заходняга Срэму у склад Харватыі. Пазней пераходны перыяд быў падоўжаны яшчэ на адзін год. Для ажыццяўлення пагаднення быў створаны орган UNTAES. У 1998 годзе гэтыя тэрыторыі канчаткова ўвайшлі ў склад Харватыі[8].
  4. Па вызначэнні Міжнароднай канферэнцыі па былой Югаславіі Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія распалася ў ходзе вайны[9]. 25 чэрвеня 1991 харвацкі парламент абвясціў незалежнасць пасля рэферэндуму, праведзенага ў траўні[10]. Гэты дакумент быў прыпынены на тры месяцы[10], аднак 8 кастрычніка 1991 г. дэкларацыя зноў ўступіла ў сілу, і Харватыя выйшла са складу Югаславіі[11].
  5. Вашынгтонскае пагадненне, падпісанае ў 1994 годзе і якое стварыла Федэрацыю Босніі і Герцагавіны, дазволіла аб'яднаць намаганні харвацкага і баснійскага войскаў на тэрыторыі Босніі. Гэта прывяло да правядзення сумесных аперацый і стварэння спрыяльнай стратэгічнай абстаноўкі для харватаў у Кніна[12].
  6. Пасля абвяшчэння незалежнасці іншымі саюзнымі рэспублікамі (Македонія і Боснія і Герцагавіна) Сербія і Чарнагорыя 27 красавіка 1992 года абвясцілі аб стварэнні новай дзяржавы, Саюзнай Рэспублікі Югаславіі. Кантраляваныя сербамі падраздзяленні ЮНА ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях у Харватыі ўвесь 1991 і да траўня 1992 года. У перыяд канфлікту ў Харватыі армія захоўвала сваю шматнацыянальнасць, аднак з яе дэзерціравалі практычна ўсе славенцы і харваты[15].
  7. Першапачаткова САО Краіна, САО Заходняя Славонія і САО Усходняя СлавоніЯ, Баранья і Заходні Срэм былі асобнымі ўтварэннямі і індывідуальна змагаліся супраць харвацкага ўраду. 19 снежня 1991 гэтыя утварэнні аб'ядналіся ў Рэспубліку Сербская Краіна.
  8. Рэспубліка Сербская ў 1992-1995 гадах перыядычна ўдзельнічала ў вайне ў Харватыі. Рэспубліка Сербская падавала РСК ваенную і іншую дапамогу, а таксама ажыццяўляла падтрымку авіяцыяй з авіябазы Махавляні блізу Баня-Лукі. Таксама артылерыя баснійскіх сербаў ўдзельнічала ў абстрэле харвацкіх гарадоў: Жупаньі, Дуброўніка, Славонскі-Брод[16][17].
  9. Паводле даных Дражэна Жывіча, 6222 чалавекі загінулі ў Краіне[21] і 1279 загінулых ваеннаслужачых ЮНА.
Выкарыстаная літаратура і крыніцы
  1. 1,0 1,1 Stephen Engelberg. «Belgrade Sends Troops to Croatia Town» (англ.) . The New York Times (3 марта 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  2. «Deadly Clash in a Yugoslav Republic» (англ.) . Chuck Sudetic. The New York Times. Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012. Праверана 23 ліпеня 2012.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Dean E. Murphy. «Croats Declare Victory, End Blitz» (англ.) . Los Angeles Times (8 августа 1995). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Chris Hedges. «SERBS IN CROATIA RESOLVE KEY ISSUE BY GIVING UP LAND» (англ.) . The New York Times (12 лістапада 1995). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  5. 5,0 5,1 Chuck Sudetic. «Bosnian Army and Croats Drive Serbs Out of a Town» (англ.) . The New York Times (4 ноября 1994). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  6. 6,0 6,1 Roger Cohen. «Croatia Is Set to End Mandate Of U.N. Force on Its Territory» (англ.) . The New York Times (12 студзеня 1995). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  7. Burg, Steven L.; Shoup, Paul S. The War in Bosnia-Herzegovina: Ethnic Conflict and International Intervention. — M.E. Sharpe, 2000. — P. 331. — ISBN 1563243091, 9781563243097.
  8. 8,0 8,1 8,2 Chris Hedges. «An Ethnic Morass Is Returned to Croatia» (англ.) . The New York Times (16 студзеня 1998). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  9. Allain Pellet. «The Opinions of the Badinter Arbitration Committee: A Second Breath for the Self-Determination of Peoples» (англ.) . European Journal of International Law 3 (1): 178—185 (18 лістапада 1992).
  10. 10,0 10,1 10,2 Chuck Sudetic. «2 YUGOSLAV STATES VOTE INDEPENDENCE TO PRESS DEMANDS» (англ.) . The New York Times (26 июня 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  11. Провозглашение независимости хорватами (англ.) . Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012. Праверана 23 ліпеня 2012.
  12. 12,0 12,1 Steven Greenhouse. «Muslims and Bosnian Croats Give Birth to a New Federation» (англ.) . The New York Times (18 сакавіка 1994). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  13. Агим Чеку — палач в униформе (руск.) . Русская линия. Библиотека периодической печати. Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  14. 14,0 14,1 Berislav Jelinić. Život nakon rata za tuđu domovinu (харв.) . Nacional. NCL Media Grupa d.o.o (24 января 2009). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  15. «Two Republics Transform Selves Into a New, Smaller Yugoslavia» (англ.) . The Los Angeles Times. Associated Press. (28 апреля 1992). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  16. Peter Maass. «Serb Artillery Hits Refugees — At Least 8 Die As Shells Hit Packed Stadium» (англ.) . The Seattle Times. (16 июля 1992). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  17. Raymond Bonner. «Dubrovnik Finds Hint of Deja Vu in Serbian Artillery» (англ.) . The New York Times. (17 августа 1995). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  18. Goldstein, Ivo. {{{загаловак}}}. — C. Hurst & Co. Publishers, 1999. — P. 256. — ISBN 1850655251. (англ.) 
  19. Dominelli, Lena. {{{загаловак}}}. — Ashgate Publishing, 2007. — P. 163. — ISBN 0754644987. (англ.) 
  20. 20,0 20,1 Darko Zubrinic. «Croatia within ex-Yugoslavia» (англ.) . Croatianhistory.net. (16 июля 1992). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  21. 21,0 21,1 21,2 Marko Attila Hoare. «Genocide in Bosnia and the failure of international justice» (англ.) . Kingston University. Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  22. Darko Zubrinic. Utjecaj srbijanske agresije na stanovništvo Hrvatske (харв.) . Croatianhistory.net. (11 снежня 2003). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  23. «Croatia: Selected Developments in Transitional Justice» (англ.) . Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  24. «Civil and Political Rights in Croatia» (англ.) . Human Rights Watch. Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  25. «Killed and missing persons from the territories of Republic Croatia and former Republic of Serb Krayina» (англ.) . Polynational War Memorial. Архівавана з першакрыніцы 4 кастрычніка 2012. Праверана 5 верасня 2012.
  26. 26,0 26,1 Meštrović, Stjepan Gabriel. Genocide After Emotion: The Postemotional Balkan War. — Routledge, 1996. — P. 77. — ISBN 0415122945. (англ.) 
  27. 27,0 27,1 «Croatia: „Operation Storm“ — still no justice ten years on» (англ.) . Amnesty International (25 августа 2005). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  28. 28,0 28,1 CROATIA HUMAN RIGHTS PRACTICES (англ.) . Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  29. 29,0 29,1 «Presidents apologise over Croatian war» (англ.) . BBC News Online. Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  30. «Serbia to respond to Croatian genocide charges with countersuit at ICJ» (англ.) . SETimes.com. Southeast European Times. Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  31. UN to hear Croatia genocide claim against Serbia: (англ.) . Tehran Times.
  32. «Country Profile: Croatia» (англ.) . Форин-офис. Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  33. 33,0 33,1 Chuck Sudetic. «Serbs Refuse to Negotiate in Croatia» (англ.) . The New York Times (5 жніўня 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  34. «Milan Babić verdict» (англ.) . МТБЮ. Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  35. «Serb-Led Presidency Drafts Plan For New and Smaller Yugoslavia» (англ.) . The New York Times (27 декабря 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  36. Brown, Cynthia; Karim, Farhad. Playing the «Communal Card»: Communal Violence and Human Rights. — New York City: Human Rights Watch, 1995. — P. 120. — ISBN 9781564321527. (англ.) 
  37. «Milan Martić sentenced to 35 years for crimes against humanity and war crimes» (англ.) . МТБЮ (12 июня 2007). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  38. 38,0 38,1 «Judgement Summary for Gotovina et al.» (англ.) . МТБЮ (15 апреля 2011). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  39. Хорватский генерал Готовина оправдан по делу о военных преступлениях (руск.) . Лента.Ру (16 ноября 2012). Архівавана з першакрыніцы 2 снежня 2012.
  40. «Hague war court acquits Croat Generals Gotovina and Markac» (англ.) . BBC News (16 ноября 2012). Архівавана з першакрыніцы 2 снежня 2012.
  41. Kadijević, Veljko. Moje viđenje raspada: vojska bez države. — Белград: Politika, 1993. — P. 134—135. — ISBN 8676070474.(серб.) 
  42. 42,0 42,1 42,2 Stephen Kinzer. «Slovenia and Croatia Get Bonn’s Nod» (англ.) . The New York Times. Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  43. 43,0 43,1 Paul L. Montgomery. «3 Ex-Yugoslav Republics Are Accepted Into U.N.» (англ.) . The New York Times (23 мая 1992). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  44. 44,0 44,1 Resolution 743 S-RES-743(1992) (англ.) . Савет Бяспекі ААН (21 лютага 1992). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  45. 45,0 45,1 Roger Cohen. «CROATIA HITS AREA REBEL SERBS HOLD, CROSSING U.N. LINES» (англ.) . The New York Times (2 мая 1995). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  46. «Yugoslavia Army Begins Offensive» (англ.) . The New York Times (18 октября 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  47. Review (англ.) . World of Information (2003). Kogan Page. стр.75. ISBN 0-7494-4067-8.
  48. Радослав И. Чубрило, Биљана Р. Ивковић, Душан Ђаковић, Јован Адамовић, Милан Ђ. Родић и др. Српска Крајина. — Београд: Матић, 2011. — С. 304.
  49. 49,0 49,1 Mirko Bilandžić. Hrvatska vojska u međunarodnim odnosima (харв.) . Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  50. Srbija-Hrvatska, temelj stabilnosti (серб.) . B92. Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  51. Младен Радуловић. Избеглица Савка Галовић два месеца живи у поплављеној кући: Од марта не скида гумене чизме (серб.) . Глас Јавности (20 мая 2006). — «Kada je počeo rat u Krajini, Hrvati su joj ubili sina Mileta.»  Архівавана з першакрыніцы 2 снежня 2012. Праверана 4 марта 2011.
  52. Зоран Шапољић. Судбина Младена Шубаре, бившег ратника из Чајнича у Републици Српској: Трипут мртав, а жив! (серб.) . Глас Јавности (21 октября 2008). — «Krenemo tog dana nas trojica u patrolu, i u jednoj kući blizu Šibenika, a rat u Krajini već je uveliko trajao, naletimo na gomilu pušaka, eksploziva, municije.»  Архівавана з першакрыніцы 2 снежня 2012. Праверана 4 марта 2011.
  53. 53,0 53,1 Коллектив авторов. Югославия в XX веке: очерки политической истории. — М.: Индрик, 2011. — С. 865. — ISBN 9785916741216.
  54. 54,0 54,1 Гуськова, 2001, с. 720
  55. Ramet, 2006, p. 146
  56. От малой Антанты к тройственному пакту (внешняя политика Югославии в 1920—1941 годы) (руск.) . militera.lib.ru. Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  57. 57,0 57,1 Гуськова Елена Юрьевна. Особенности решения национального вопроса в Югославии в первые послевоенные годы (руск.) , Институт славяноведения Российской Академии Наук (26/09/2009).
  58. 58,0 58,1 Косово (англ.) . The New York Times (23 ліпеня 2010). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  59. Yugoslavia Threatens Tough Moves on Unrest (англ.) . The New York Times (31 мая 1988). Архівавана з першакрыніцы 23 кастрычніка 2012.
  60. Henry Kamm. Yugoslav republic jealously guards its gains (англ.) . The New York Times. Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  61. «Vojislav Seselj indictment» (англ.) . МТБЮ (15 января 2003). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  62. A Country Study: Yugoslavia (Former): Political Innovation and the 1974 Constitution (chapter 4) (англ.) . The Library of Congress. Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  63. Frucht, Richard C. Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture. — 2005. — P. 433. — ISBN 1576078000. (англ.) 
  64. 64,0 64,1 Весна Пешич. Serbian Nationalism and the Origins of the Yugoslav Crisis. — Peaceworks, 1996. (англ.) 
  65. Branka Magas. «Obituary: Franjo Tudjman» (англ.) . The Guardian. Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  66. Ivica Radoš. Tuđmana je za posjeta Americi 1987. trebao ubiti srpski vojni likvidator (харв.) . The Guardian. Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  67. Davor Pauković. Posljednji kongres Saveza komunista Jugoslavije: uzroci, tijek i posljedice raspada (харв.) . Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  68. Ivica Racan (англ.) . The Times (30 апреля 2007).
  69. Goldstein, Ivo. Croatia: A History. — C. Hurst & Co. Publishers, 1999. — P. 214. — ISBN 1850655251. (англ.) 
  70. Ramet, 2006, p. 382
  71. «Yugoslavia: Demonstrations in Croatia and Vojvodina» (англ.) . UNCHR (1 мая 1990).
  72. «EVOLUTION IN EUROPE; Yugoslavia Hopes for Free Vote in '90» (англ.) . The New York Times (23 кастрычніка 1990). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  73. «EVOLUTION IN EUROPE; Conservatives Win in Croatia» (англ.) . The New York Times (9 мая 1990). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  74. 74,0 74,1 Коллектив авторов. Авторитарные режимы в Центральной и Восточной Европе (1917-1990-е годы). Центральноевропейские исследования. Выпуск 1. — М.: Логос, 1999. — P. 196. — ISBN 5757600675.
  75. Коллектив авторов. Югославия в XX веке: очерки политической истории. — М., 2011. — С. 792-793. — ISBN 9785916741216.
  76. «Day When Maksimir Stadium Went up in Flames» (англ.) . Dalje.com. Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  77. «Crisis in the Kremlin; Croatia Takes Right to Secede» (англ.) . The New York Times. Associated Press. (22 снежня 1990). Архівавана з першакрыніцы 4 кастрычніка 2012. Праверана 10 снежня 2010.
  78. 78,0 78,1 «История Хорватии» (руск.) . История.ру. Архівавана з першакрыніцы 4 кастрычніка 2012. Праверана 27 верасня 2012.
  79. 79,0 79,1 Коллектив авторов. Югославия в XX веке: очерки политической истории. — М.: Индрик, 2011. — С. 780. — ISBN 9785916741216.
  80. Радослав И. Чубрило, Биљана Р. Ивковић, Душан Ђаковић, Јован Адамовић, Милан Ђ. Родић и др. Српска Крајина. — Београд: Матић, 2011. — 201-206 p. — ISBN 9788679780284.(серб.) 
  81. «Croatia in Yugoslavia, 1945-91» (англ.) . Encyclopædia Britannica. Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  82. Радослав И. Чубрило, Биљана Р. Ивковић, Душан Ђаковић, Јован Адамовић, Милан Ђ. Родић и др. Српска Крајина. — Београд: Матић, 2011. — С. 292.(серб.) 
  83. Коллектив авторов. Югославия в XX веке: очерки политической истории. — М.: Индрик, 2011. — С. 781. — ISBN 9785916741216.
  84. 84,0 84,1 Радослав И. Чубрило, Биљана Р. Ивковић, Душан Ђаковић, Јован Адамовић, Милан Ђ. Родић и др. Српска Крајина. — Београд: Матић, 2011. — С. 204.(серб.) 
  85. 85,0 85,1 «The Prosecutor vs. Milan Martic (paragraph 127—150)» (англ.) . МТБЮ (12 чэрвеня 2007). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  86. Мартынова М. Ю. Балканский киризис: народы и политика. — М.: «Старый сад», 1998. — 466 с. — ISBN 5-201-13730-x.
  87. Е. Ю. Гуськова. Вооруженные конфликты на территории бывшей Югославии: хроника событий. — ИНИОН РАН, 1998. — С. 36. — ISBN 5248001900, 9785248001903.
  88. Chuck Sudetic. «Croatia’s Serbs Declare Their Autonomy» (англ.) . The New York Times (2 октября 1990). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  89. Chuck Sudetic. «Serb Minority Seek Role in a Separate Croatia» (англ.) . The New York Times (7 жніўня 1990). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  90. «Yugoslavia: Chronology of events 1985 — 1995» (англ.) . Bosniafacts.info. Архівавана з першакрыніцы 23 кастрычніка 2012.
  91. «Roads Sealed as Yugoslav Unrest Mounts» (англ.) . The New York Times (19 августа 1990). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  92. Елена Гуськова. История югославского кризиса (1990-2000). — М.: Русское право/Русский Национальный Фонд, 2001. — P. 141. — ISBN 5941910037.
  93. «History—Territorial Defence» (англ.) . Вооружённые силы Словении. Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  94. Aleksandar Radić. Vežba Avala—Jugoslovenska odbrana od Varšavskog pakta 1968. godine (сербахарв.) . Belgrade: Institut za savremenu istoriju. Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  95. Aleksandar Radić. Proceedings—Assembly of Western European Union: Actes officiels (англ.) . Western European Union. University of Virginia. стр. 107..
  96. Finlan, Alastair. The Collapse of Yugoslavia, 1991–1999. — Osprey Publishing, 2004. — P. 20—21. — ISBN 1841768057. (англ.) 
  97. «Yugoslav Ethnic Hatreds Raise Fears of a War Without an End» (англ.) . The New York Times. Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  98. «Use of mercenaries as a means of violating human rights and impeding the exercise of the right of peoples to self-determination — Note by the Secretary-General» (англ.)  (29 августа 1995). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  99. 99,0 99,1 Chuck Sudetic. «Yugoslav Factions Agree to U.N. Plan to Halt Civil War» (англ.) . The New York Times (3 января 1992). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  100. 100,0 100,1 100,2 «Weighing the Evidence» (англ.) . Human Rights Watch (13 декабря 2006). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  101. 101,0 101,1 IZJAVA NA OSNOVU PRAVILA 89 (F) (серб.) . Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  102. Anton Tus (харв.) . Vojska.net. Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  103. Petar Stipetić (харв.) . Službene stranice grada Ogulina (8 июня 1998). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  104. Ministar Kotromanović uputio brzojav sućuti obitelji generala Agotića (харв.) . Министерство обороны Хорватии (19 марта 2012). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  105. Georg Mader. Croatia's embargoed air force. — London: World Air Power Journal, 2006. — ISBN 1-874023-66-2. (англ.) 
  106. Blaskovich, Jerry. Anatomy of Deceit: An American Physician's First-Hand Encounter with the Realities of the War in Croatia. — Dunhill Publishing, 1997. — ISBN 0935016244. (англ.) 
  107. 107,0 107,1 Finlan, Alastair. Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States. — Routledge, 1998. — P. 272—278. — ISBN 1-85743-058-1.(англ.) 
  108. 108,0 108,1 Chuck Sudetic. «Shells Still Fall on Croatian Towns Despite Truce» (англ.) . The New York Times (6 октября 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  109. Alan Cowell. «Serbs and Croats: Seeing War in Different Prisms» (англ.) . The New York Times (24 сентября 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  110. David Binder. «YUGOSLAV RIVALS SIGN A CEASE-FIRE» (англ.) . The New York Times (24 ноября 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  111. Dušan Stojanović. «Ex-Serb general: hero or traitor?» (англ.) . Boston Globe (19 марта 2010).
  112. 112,0 112,1 112,2 Ramet, 2006, p. 452
  113. Roger Cohen. «Arms Trafficking to Bosnia Goes On Despite Embargo» (англ.) . The New York Times (5 ноября 1994). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  114. Валецкий Олег. Югославская война, 1991—1995 годы. — Москва: Крафт+, 2011. — С. 544. — ISBN 978-5-93675-180-6.
  115. 115,0 115,1 115,2 Marko Hajdinjak. Smuggling in Southeast Europe: The Yugoslav Wars and the Development of Regional Criminal Networks in the Balkans. — CSD, 2002. — P. 9. — 80 p. — ISBN 9544770992. (англ.) 
  116. Ex General: Croatia Gained Weapons From Austria (англ.) . Dalje.com (7 ноября 2007). Архівавана з першакрыніцы 23 кастрычніка 2012.
  117. Бывший президент Аргентины будет сидеть дома (руск.) . Газета «Коммерсантъ», №118 (2248) (7 июля 2001). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  118. Osuđeni časnici koji su ubili svjedoka isporuke oružja Hrvatskoj (харв.) . Metro-portal.hr (6 октября 2009). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  119. 119,0 119,1 Davor Butković. 300 milijuna (харв.) . Jutarnji.hr (17 марта 2007). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  120. Е. Ю. Гуськова. Вооруженные конфликты на территории бывшей Югославии: хроника событий. — ИНИОН РАН, 1998. — С. 37. — ISBN 5248001900, 9785248001903.
  121. 121,0 121,1 «Final report of the United Nations Commission of Experts established pursuant to security council resolution 780 (1992), Annex IV — The policy of ethnic cleansing; Prepared by: M. Cherif Bassiouni» (англ.) . ААН (28 снежня 1994). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  122. David Binder. «Serbian Official Declares Part of Croatia Separate» (англ.) . The New York Times (18 марта 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  123. Chuck Sudetic. «Rebel Serbs Complicate Rift on Yugoslav Unity» (англ.) . The New York Times (2 апреля 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  124. 124,0 124,1 Jadranka Reihl-Kir: 'Šeks, Šušak i Glavaš naručili su ubojstvo mog supruga' (харв.) . Dnevnik. Архівавана з першакрыніцы 18 жніўня 2012. Праверана 6 жніўня 2012.
  125. Памылка ў зносках: Няправільны тэг <ref>; для зносак главаш няма тэксту
  126. «Croatia Calls for EC-Style Yugoslavia» (англ.) . Los Angeles Times (16 июля 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  127. ODLUKA o raspisu referenduma (харв.) . Narodne Novine (2 мая 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  128. Chuck Sudetic. «Croatia Votes for Sovereignty and Confederation» (англ.) . The New York Times (20 мая 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  129. Alan Riding. «Europeans Warn on Yugoslav Split» (англ.) . The New York Times (26 июня 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  130. 130,0 130,1 Chuck Sudetic. «Conflict in Yugoslavia; 2 Yugoslav States Agree to Suspend Secession Process» (англ.) . The New York Times (29 июня 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  131. Chuck Sudetic. «Conflict in Yugoslavia; Yugoslav Troops Battle Slovenes, Ending Cease-Fire» (англ.) . The New York Times (3 июля 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  132. Stephen Engelberg. «Yugoslav Army Revamping Itself After Setbacks» (англ.) . The New York Times (16 июля 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  133. Гуськова, 2001, p. 153
  134. Заседание по делу Милана Мартича. стр. 9913 — 9914 (англ.) . МТБЮ (23 октября 2006). Архівавана з першакрыніцы 18 жніўня 2012.
  135. «Army Leaves More Towns in Croatia» (англ.) . Los Angeles Times (1 августа 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  136. Charles T. Powers. «Serbian Forces Press Fight for Major Chunk of Croatia» (англ.) . Los Angeles Times (1 августа 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  137. «Croatia and the Federal Republic of Yugoslavia (FRY): Military Service» (англ.) . United Nations High Commissioner for Refugees – Refworld. Immigration and Refugee Board of Canada (1 сентября 1993).
  138. «Yugoslav Army Driving on Dubrovnik, 2 Other Cities» (англ.) . Los Angeles Times. Associated Press (3 октября 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  139. Carol J. Williams. «Belgrade Gets a Final Warning From EC» (англ.) . Los Angeles Times. Associated Press (4 ноября 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  140. Charles T. Powers. «30 Killed as Croatia Battles Rage Unabated» (англ.) . Los Angeles Times. Associated Press (28 июля 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  141. «Croatia Says Missiles Aimed at Its Fighters» (англ.) . Los Angeles Times. Reuters (29 декабря 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  142. Christopher Bellamy. «Croatia built 'web of contacts' to evade weapons embargo» (англ.) . The Independent (10 октября 1992). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  143. Васильева, Нина, Гаврилов, Виктор. Балканский тупик ? Историческая судьба Югославии в XX веке. — М.: Гея Итэрум, 2000. — P. 354. — ISBN 5855890635.
  144. Chuck Sudetic. «Fighting May Unravel Yugoslav Truce» (англ.) . The New York Times (24 августа 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  145. Chuck Sudetic. «Croatia Angrily Sets Deadline on Truce» (англ.) . The New York Times (23 августа 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  146. John Tagliabue. «Europeans Arrive in Yugoslavia to Promote Peace Plan» (англ.) . The New York Times (2 сентября 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  147. John Tagliabue. «Europeans Are Unable to Pacify a Croatian City» (англ.) . The New York Times (11 сентября 1991). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  148. Vlado Vurušić. «Vukovar 18.11.1991.: 4004 branitelja, 81.884 agresora» (харв.) . Jutarnji list (18 ноября 2006). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  149. Gabriel Partos. «Vukovar massacre: What happened» (англ.) . BBC News Online (13 июня 2003). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  150. «15,000 Recall Siege of Vukovar in 1991» (англ.) . The New York Times (19 ноября 2001). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  151. Special Forces «Final report of the United Nations Commission of Experts, established pursuant to» (англ.) . UN Security Council resolution 780 (1992). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  152. Dead Warriors Mislaid In The Political Haze (англ.) . Архівавана з першакрыніцы 5 студзеня 2013.
  153. Heroes of Vukovar (англ.) . Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  154. Zločin u Bjelovaru (харв.) . Centar za nenasilje. Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  155. Saopstenje Paulin Dvor (серб.) . Veritas na internetu (11 декабря 2011).
  156. Kronologija rata u Varaždinu (харв.) . Dom i svijet (15 октября 2001). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  157. Chuck Sudetic. «Navy Blockade of Croatia Is Renewed» (англ.) . The New York Times (3 октября 1991). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  158. «Yugoslav Planes Attack Croatian Presidential Palace» (англ.) . The New York Times (8 октября 1991). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  159. David Binder. «Old City Totters in Yugoslav Siege» (англ.) . The New York Times (9 лістапада 1991). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  160. Joseph Pearson. Dubrovnik's Artistic Patrimony, and its Role in War Reporting. — European History Quarterly. — 1991. — Т. 2. — P. 197–216. (англ.) 
  161. «Chronology for Serbs in Croatia» (англ.) . United Nations High Commissioner for Refugees – Refworld. Minorities at Risk (18 лістапада 2004).
  162. Mirko Kovač. «NIJE BILO GENOCIDA NAD SRBIMA» (чарнагор.) . Crnogorski Književni List. Doclean Academy of Sciences and Arts (9 октября 2005). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  163. 163,0 163,1 Željko Krušelj. «„Orkan“ i „Otkos“ raspršili velikosrpske planove» (харв.)  (24 декабря 2005).
  164. 164,0 164,1 «Observers Blame Serb-Led Army For Escalating War in Croatia» (англ.) . The New York Times (3 декабря 1991). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  165. Eugene Brcic. «Croats bury victims of Vukovar massacre» (англ.) . The Independent (29 июня 1998).
  166. «Yugoslavia — further reports of torture» (англ.) . Amnesty International (Март 1992). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  167. Helen Seeney. «Croatia: Vukovar is Still Haunted by the Shadow of its Past» (англ.) . Deutsche Welle. ARD (broadcaster) (22 августа 2006). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  168. 17 лет взятия Вуковара (руск.) . Српска.ру (18 ноября 2008). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  169. Prime Minister Ivo Sanader: «Vukovar Defended Itself and Croatia» (англ.) . Weekly bulletin (18 ноября 2005). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  170. «Serbia war crimes prosecutor investigating 12 for 1991 mass murders of Croats» (англ.) . JURIST. JURIST Legal News & Research Services, Inc. (30 мая 2007). Архівавана з першакрыніцы 10 мая 2013.
  171. «The Prosecutor of the Tribunal against Slobodan Milosevic (стp. 53, 54, 56, 57, 58)» (англ.) . МТБЮ (18 лістапада 2001). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  172. «Croatia war-crimes suspect extradited» (англ.) . CNN International. Turner Broadcasting System (16 ноября 2001). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  173. Eduard Šoštarić. «Bitka za jedrenjak Jadran» (харв.) . Nacional. NCL Media Grupa d.o.o (8 июля 2008). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  174. Stjepan Bernardić. «Admiral Letica je naredio: Raspali!» (харв.) . SlobodnaDalmacija (15 ноября 2004). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  175. «Brčić: Hrvatsko obalno topništvo prvo je otvorilo vatru» (харв.) . dnevnik.hr. Nova TV (29 июля 2008). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  176. Штрбац Саво. Хроника прогнаних крајишника. — Београд: Српско културно друштво «Зора», 2005. — С. 218. — ISBN 86-83809-24-2.
  177. Chuck Sudetic. «Fighting in Bosnia Eases Under Truce» (англ.) . New York Times (20 июня 1993). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  178. «Croatia Clashes Rise; Mediators Pessimistic» (англ.) . New York Times (19 декабря 1991). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  179. Война в Хорватии 1991-1992 гг. (руск.) . Хронос.ру (18 лістапада 2006). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  180. «Republika Hrvatska i Domovinski rat 1990. — 1995. dokumenti» (харв.) . The New York Times. Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  181. Carol J. Williams. «Non-Serbs in Croatian Zone Forced to Leave» (англ.) . The New York Times (9 мая 1992). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  182. 182,0 182,1 «Final report of the United Nations Commission of Experts, established pursuant to the UN Security Council Resolution 780 (1992), Annex VIII—Prison camps; Under the Direction of: M. Cherif Bassiouni; S/1994/674/Add.2 (Vol. IV)» (англ.) . Annex VIII: Prison camps. School of Humanities, Languages and Social Sciences (UWE) (27 мая 1994).
  183. Michael T. Kaufman. «Croatian Troops Hit Serbian Area» (англ.) . The New York Times (24 июня 1992). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  184. Michael T. Kaufman. «The Walls and the Will of Dubrovnik» (англ.) . The New York Times (15 июля 1992). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  185. «Prevlaka Peninsula—UNMOP—Background» (англ.) . ООН. Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  186. 186,0 186,1 Очерки военной истории конфликта в Югославии (1991-1995) (руск.) . Artofwar. Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012. Праверана 23 ліпеня 2012.
  187. Chuck Sudetic. «Croats Battle Serbs for a Key Bridge Near the Adriatic» (англ.) . The New York Times (24 января 1992). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  188. 188,0 188,1 Годишњица страдања Срба у акцији «Масленица» (серб.) . РТВ. Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012. Праверана 7 верасня 2012.
  189. «'Maslenica' obilježava 14.obljetnicu» (харв.) . dnevnik.hr. Nova TV (20 студзеня 2007). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  190. Daniel Simpson. «Croatia Protects a General Charged With War Crimes» (англ.) . The New York Times (3 декабря 2002). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  191. Lee A. Windsor. «The Medak Pocket» (англ.) . Оттава. Conference of Defense Associations Institute. Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  192. Београд - парастос жртвама у Медачком џепу (серб.) . РТРС. Праверана 7 верасня 2012.
  193. CROATIA HUMAN RIGHTS PRACTICES. 1993 (англ.) . U.S. DEPARTMENT OF STATE (31 января 1994). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  194. ICTY: Initial Indictment against Janko Bobetko (PDF, 52.8 КБ) (англ.) . МТБЮ. Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  195. ICTY: Initial Indictment against Rahim Ademi (англ.) . МТБЮ. Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  196. ICTY: Initial Indictment against Mirko Norac (англ.) . МТБЮ. Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  197. «CT/MO/1015e—RAHIM ADEMI AND MIRKO NORAC CASE TRANSFERRED TO CROATIA» (англ.)  (1 ноября 2005).
  198. «The Prosecutor of the Tribunal against Slobodan Milošević (IT-02-54) — Indictment». стр. 22 (англ.) . МТБЮ (22 кастрычніка 2002). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  199. «The Prosecutor vs. Milan Martic — Judgement». стр. 112 (англ.) . МТБЮ (12 чэрвеня 2007). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  200. Ионов Александр Алексеевич. Очерки военной истории конфликта в Югославии (1991-1995). Операции «Масленица» и «Медакский карман»: необъявленная война против Сербской Краины (руск.) . Аrtofwar.ru. Архівавана з першакрыніцы 4 лютага 2012.
  201. Lee Windsor. «Professionalism Under Fire» (англ.) . The Army Doctrine and Training Bulletin (Canadian Forces Land Force Command) (18 лістапада 2001). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  202. Chuck Sudetic. «Fighting in Bosnia Eases Under Truce» (англ.) . The New York Times (20 чэрвеня 1993). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  203. «The Prosecutor vs. Milan Martic (paragraph 335—336)» (англ.) . МТБЮ (12 чэрвеня 2007). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  204. «UN Security Council resolution 871 (1993) on the situation in Former Yugoslavia» (англ.)  (3 кастрычніка 1993). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  205. Yigan Chazan. «Deadly Clash in a Yugoslav Republic» (англ.) . The Guardian (9 июня 1992). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  206. John F. Burns. «Croats Claim Their Own Slice of Bosnia» (англ.) . The New York Times (6 ліпеня 1992). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  207. Paul Lewis. «U.N. Security Council Warns Croatia on Troops in Bosnia» (англ.) . The New York Times (4 лютага 1994). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  208. Doyle McManus. «Croats, Muslims Summoned to U.S. for Talks» (англ.) . Los Angeles Times (25 лютага 1994). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  209. William E. Schmidt. «Croats and Muslims Reach Truce To End the Other Bosnia Conflict» (англ.) . The New York Times (24 февраля 1994). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  210. «Christopher Hears Demands Of 2 Warring Bosnia Sides» (англ.) . The New York Times (27 февраля 1994). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  211. Stephen Kinzer. «Croatian Leader Backs Pact by Bosnia’s Muslims and Croats» (англ.) . The New York Times (4 сакавіка 1994). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  212. «Bosnia and Herzegovina—Background» (англ.) . The World Factbook. Central Intelligence Agency (4 марта 1994).
  213. 213,0 213,1 Ионов Александр Алексеевич. Очерки военной истории конфликта в Югославии (1991—1995). Операция «Зима-94»: наступление хорватов в долине Ливно (руск.) . Artofwar.ru. Архівавана з першакрыніцы 4 лютага 2012.
  214. Bucknam, Mark. Responsibility of Command. — Maxwell Air Force Base: Air University Press, 2003. — P. 182—183. — ISBN 1-58566-115-5.(англ.) 
  215. Stephen Kinzer. «Opened Road in Croatia: Path to Peace?» (англ.) . The New York Times (4 студзеня 1995). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  216. «Croatia — Operation Storm 1995» (англ.) . GlobalSecurity.org.
  217. О.В.Валецкий, Ю.Г.Веремеев. Приватизация войны (руск.) . Анатомия армии. Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  218. Станко Нишић. Хрватска олуја и српске сеобе. — Београд: Књига комерц, 2002. — С. 61.(серб.) 
  219. «Croatia Tells U.N. Troop Accord Ends» (англ.) . The New York Times (13 студзеня 1995). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  220. «The situation in the occupied territories of Croatia» (англ.) . United Nations General Assembly (9 лютага 1995). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  221. «Croatian Serbs Won’t Even Look At Plan for Limited Autonomy» (англ.) . The New York Times (31 января 1995). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  222. Raymond Bonner. «Croatia’s Serbs Balk at a New U.N. Role» (англ.) . The New York Times (14 сакавіка 1995). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  223. Christopher S. Wren. «U.N. Votes to Keep Its Troops In Balkans for 8 More Months» (англ.) . The New York Times (1 красавіка 1995). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  224. Godišnjica stradanja u akciji «Bljesak» (сербахарв.) . vesti-online.com. Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  225. Ионов Александр Алексеевич. Очерки военной истории конфликта в Югославии (1991—1995). Возобновление сербско-хорватской войны (руск.) . Аrtofwar.ru. Архівавана з першакрыніцы 4 лютага 2012.
  226. Roger Cohen. «REBEL SERBS SHELL CROATIAN CAPITAL» (англ.) . The New York Times (3 мая 1995). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  227. Roger Cohen. «Rebel Serbs Pound Zagreb for Second Day» (англ.) . The New York Times (4 мая 1995). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  228. Roger Cohen. «Serbia Moves Tanks to Croatia Border» (англ.) . The New York Times (7 мая 1995). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  229. «Croatia to Assist Bosnia» (англ.) . The New York Times (23 ліпеня 1995). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  230. Alan Cowell. «Croatia Presses Offensive Against Serbs» (англ.) . The New York Times (30 июля 1995). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  231. Richard Sisk. «TWO NAVY PLANES FIRE ON SERB MISSILE SITES» (англ.) . Daily News (Mortimer Zuckerman) (5 августа 1995). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  232. «The Croatian Offensive» (англ.) . The New York Times (8 августа 1995). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  233. Kovačević, Drago; Linta, Miodrag. Kavez: Krajina u dogovorenom ratu [Cage: Krajina in an Arranged War]. — Белград: Srpski demokratski forum, 2003. — P. 93—94. — ISBN 8683759040.(серб.) 
  234. Sekulić, Milisav. Knin je pao u Beogradu [Knin Fell in Belgrade]. — Nidda Verlag, 2000. — P. 171—246.(серб.) 
  235. Vrcelj, Marko. Rat za Srpsku Krajinu: 1991–1995 [War for Serbian Krajina: 1991–1995]. — Белград: Srpsko kulturno društvo «Zora», 2002. — P. 212—222. — ISBN 9788683809066.(серб.) 
  236. Marko Attila Hoare «How Croatia and the US prevented genocide with 'Operation Storm'» (англ.) . Henry Jackson Society (14 марта 2008).
  237. Barić, Nikica. Srpska pobuna u Hrvatskoj 1990.-1995. — Загреб: Golden marketing. Tehnička knjiga, 2005.(харв.) 
  238. Marko Attila Hoare «[Fleeing Practice]» (серб.) . Vježba bježanja. nl.youtube.com (13 мая 2007).
  239. «World Refugee Survey—Croatia» (англ.) . U.S. Committee for Refugees and Immigrants (13 мая 2007). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  240. 240,0 240,1 «News — In focus — Operation Storm marked in Croatia» (англ.) . B92 (13 мая 2007). Архівавана з першакрыніцы 27 снежня 2012.
  241. 241,0 241,1 Операция «Олуя» — падение Сербской Краины (руск.) . Српска.ру (14 сакавіка 2006). Архівавана з першакрыніцы 27 снежня 2012.
  242. «Verdict due on Friday 15 April at ICTY for Croatian ex-general Ante Gotovina» (англ.) . The Hague Justice Portal (14 апреля 2011). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  243. «Croatia: Helsinki Committee contests prosecutor’s data on war crimes» (англ.) . Adnkronos (28 красавіка 2011). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  244. «Croatia’s President Pledges To Retake Serb-Held Enclave» (англ.) . The New York Times (27 жніўня 1995). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  245. Chris Hedges. «Croatia Reported to Move Troops to Disputed Serb Region» (англ.) . The New York Times (15 октября 1995). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  246. «Croatian President Again Threatent Attack» (англ.) . The New York Times. Reuters (5 ноября 1995). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  247. «The Erdut Agreement» (англ.) . United States Institute of Peace (12 ноября 1995). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  248. 248,0 248,1 René van der Linden. «Croatia’s request for membership of the Council of Europe — Report» (англ.) . Савет Еўропы (29 сакавіка 1996). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  249. 249,0 249,1 «Slobodan Milošević trial — Transcript». pp. 27555–27556 (англ.) . International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (15 кастрычніка 2003). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  250. Резолюция 1037 S-RES-1037(1996) (англ.) . Савет Бяспекі ААН (18 лістапада 1996). Архівавана з першакрыніцы 7 кастрычніка 2012.
  251. Josip Čerina. «Branitelji benkovačkog kraja u domovinskom ratu» (харв.) . Društvena istraživanja (Ivo Pilar Institute of Social Sciences) 17 (3). ISSN 11330-0288 (Ліпень 2008). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  252. Amy Fallon. «Serbian war crimes suspect Mile Bosnic arrested in Gloucester» (англ.) . The Guardian (2 красавіка 2010). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  253. Roger Cohen. «Croatia Is Set to End Mandate Of U.N. Force on Its Territory» (англ.) . The New York Times (12 студзеня 1995). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  254. Roger Cohen. «Croatia marks massacre in Vukovar» (англ.) . BBC News Online (18 лістапада 2006). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  255. Trevor Bormann. «The real captain Dragan» (англ.) . ABC News (Australia) (28 верасня 2010). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  256. John Pike. «Serbo-Croatian War» (англ.) . GlobalSecurity.org (20 кастрычніка 2005).
  257. Slavko Halužan. «Vojna učinkovitost protupješačkih mina: Iskustva iz domovinskog rata» (харв.) . Polemos: časopis za interdisciplinarna istraživanja rata i mira 2 (3–4). ISSN 1331–5595 (Снежань 1999). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  258. Mario Dragun. «PRESS RELEASE 155/08» (англ.) . Міністэрства замежных спраў і еўрапейскай інтэграцыі Харватыі (27 мая 2008). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  259. «Croatian leadership slates Jeremić comments» (англ.) . B92 (28 мая 2008). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  260. Daniel Böhmer. «Warum sollte Serbien Mladic schützen?» (ням.) . Die Welt Online (Die Welt) (17 октября 2009). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  261. Daniel Böhmer. «PROSECUTOR v. DUSKO TADIC a/k/a „DULE“» (англ.) . МТБЮ (5 кастрычніка 1995). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  262. «Final Report of the Commission of Experts Established Pursuant to Security Council Resolution 780 (1992) — General Conclusions and Recommendations» (англ.) . ООН (27 мая 1994). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  263. 263,0 263,1 David Binder. «U.N.'s Yugoslavia Envoy Says Rising War-Weariness Led to the Cease-Fire» (англ.) . The New York Times (8 студзеня 1992). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  264. Nicholas Wood. «The End of Greater Serbia» (англ.) . The New York Times (18 сакавіка 2006). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  265. Decision of the ICTY Appeals Chamber. Reasons for the Decision on Prosecution Interlocutory Appeal from Refusal to Order Joinder; Paragraph 8 (англ.) . МТБЮ (18 красавіка 2002). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  266. «Obituary: Slobodan Milosevic» (англ.) . BBC News (BBC) (11 сакавіка 2006). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  267. Doder, Dusko; Branson, Louise. Milosevic: Portrait of a Tyrant. — Simon & Schuster, 1999. — P. 81. — ISBN 0684843080, 9780684843087.
  268. Памылка ў зносках: Няправільны тэг <ref>; для зносак резня в ловасе няма тэксту
  269. Special Forces Final report of the United Nations Commission of Experts, established pursuant to (англ.) . Резолюция СовБеза ООН 780 (1992), Annex III.A Special forces; Under the Direction of: M. Cherif Bassiouni; S/1994/674/Add.2 (Vol. IV). School of Humanities, Languages and Social Sciences (UWE) (27 мая 1994). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012.
  270. Stephen Engelberg. «Serbia Sending Supplies to Compatriots in Croatia» (англ.) . The New York Times (27 июля 1991). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  271. Marlise Simons. «Mystery Witness Faces Milosevic» (англ.) . The New York Times (24 красавіка 2003). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  272. Miloš Vasić. «Politika Falsifikata» (серб.) . Vreme. NP «VREME» d.o.o (23 января 1999). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  273. ICTY Transcripts: Testemony of Petar Poljanić, Mayor of Dubrovnik (англ.) . МТБЮ. Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  274. Christopher Bennett. «How Yugoslavia’s Destroyers Harnessed Media» (англ.) . Public Broadcasting Service (23 студзеня 1999). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  275. «Serbia and Croatia Agree to Diplomatic Relations» (англ.) . The New York Times (8 ліпеня 1996). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  276. «Preliminary Objections (Croatia v. Serbia)» (англ.) . The International Court of Justice (18 ноября 2008). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  277. «Serbia files genocide lawsuit against Croatia» (англ.) . B92 (4 студзеня 2010). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  278. «No court trial would be better for Zagreb» (англ.) . Blic (4 снежня 2010). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  279. «UN agency welcomes Serbia-Croatia agreement on refugee, return issues» (англ.) . ООН (26 лістапада 2010). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  280. «Serbia and Croatia forge ties with talks in Belgrade» (англ.) . BBC News. BBC (18 июля 2010). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  281. «Serb leader Tadic apologises for 1991 Vukovar massacre» (англ.) . BBC News. BBC (4 лістапада 2010). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
  282. Юлия Петровская. Президент Сербии Тадич извинился перед жертвами хорватского конфликта (руск.) . РИА Новости (4 лістапада 2010). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.

Спасылкі